Tạp ghi Quỳnh Giao
Có một thời mà các gia đình thuộc loại gia giáo, và phải nói rằng hơi cổ, của Việt Nam đã rất thận trọng khi chọn tên cho con gái. Phải đẹp, nhưng kín đáo chứ không lộ.
Bà Condoleezza Rice, dù có cái tên mỹ miều và lập dị, vẫn thành dương cầm thủ, giáo sư rồi ngoại trưởng Mỹ. (Hình: Yuri Cortez/AFP/Getty Images)
Gia đình bình thường thì chỉ lấy tên đệm là “thị”, nhét giữa cái họ và cái tên, cầu kỳ lắm thì có tên kép, như Kim Chi, Ngọc Diệp, Xuân Lan, Thu Cúc… Ðôi khi là những tên rất ngẫu hứng. Nếu chúng ta nhớ lại nhà văn Bình Nguyên Lộc những tên ấy là Hương, Hồng, Hoa, Quá, Thơm, theo điệu “Bình bán vắn”. Cô nào tên là Quá thì chắc là lớn lên sẽ thấy đời quá buồn.
Ở một thái cực khác, các gia đình nổi tiếng nho phong thì cân nhắc kỹ hơn, họ chọn tên vừa đẹp lại vừa có văn hóa. Nhưng tuyệt đối tránh những tên có âm hưởng hoa nguyệt. Họ kiêng lấy tên hoa, nhất là loài hoa nở về đêm, để đặt cho con gái. Và cũng tránh cả chữ nguyệt, vì chỉ sáng về đêm. Nhưng đấy là chuyện xa xưa của một thời bị gọi là “phong kiến”.
Thời đó, chúng ta nhớ cách đặt tên do vua Minh Mạng đề ra cho con cháu trong bài Ðế hệ thi, tương truyền là được ban ra từ năm 1823 cách nay 190 năm tròn:
Miên Hồng Ưng Bửu Vĩnh
Bảo Quý Ðịnh Long Trường
Hiền Năng Kham Kế Thuật
Thế Thụy Quốc Gia Xương
Phần khác, dòng họ Dương tại cõi Vân Ðình ở miền Bắc cũng chọn trước cho từng đời con cháu về sau cái tên đệm. Từ Dương Tự đến Dương Thiệu, Dương Hồng, nay đến lúc xuất hiện thế hệ Dương Nghiệp. Bên đằng gái thì những tên như Dương Nguyệt, Dương Vân, Dương Thúy nay đã trở thành quen thuộc.
Nói chung, nhiều gia đình quyền quý thì thường chọn tên loài ngọc mà đặt cho con gái. Vì vậy mới có những nàng công chúa Ngọc Hân, Ngọc Bình, Ngọc Vạn, các tiểu thư như Ngọc Trâm, Ngọc Thuyền, hay nhiều thứ ngọc khác mà phải tra sách thì mình mới hiểu. Nếu chọn tên hoa thì phải là loài hoa hương sắc vẹn toàn.
Khi chọn tên như vậy, cha mẹ hay các bậc trưởng thượng có văn chương đã muốn gì?
Ai cũng muốn cho con cháu được hạnh phúc, vinh hoa hay tài lộc dồi dào. Khi chịu khó tìm tòi để đặt tên, đời trước trao cho đời sau những ước vọng của mình. Hùng dũng, tuấn kiệt, phúc đức hay hưng thịnh, phát đạt, v.v… là những ước vọng cho con trai, người chủ gia đình sau này. Cho con gái thì có đức tính như công dung ngôn hạnh, trung trinh hoặc hiền thục. Nhưng nói chung, nhiều người vẫn ưa đức hạnh hơn là nhan sắc, vì phản ứng khá bảo thủ thận trọng, hồng nhan vốn hay đa truân mà!
Hình như là một số người Tây phương cũng thế.
Nếu sùng đạo, có khi cha mẹ lấy tên vị thánh trên tờ lịch vào ngày ra đời mà đặt cho con. Nhiều gia đình có truyền thống thì thừa hưởng từ các thế hệ trước một danh sách tên cho con trai. Con gái cũng có, nhưng ít hơn và thường thì cũng là tên các nữ thánh, vốn dĩ không nhiều.
Rồi trong loại tên thông dụng, có lẽ các vị thánh đã nhường chỗ cho nhiều minh tinh hay nghệ sĩ đang nổi tiếng. John và Mary lui dần vào bóng tối và tên Wendy tràn ngập thị trường sau khi xuất hiện phim và nhạc kịch “Peter Pan” vào đầu thập niên 50. Gần đây, nàng Britney Spears là nguyên nhân của cái tên rất thịnh hành trong đám bé gái, là Brittany.
Nhưng đấy vẫn là chuyện xưa.
Từ vài thập niên qua, người ta phát huy sáng kiến để tìm ra nhiều tên lạ. Không chỉ chọn trong danh sách một số tên thông dụng nhất mà họ còn sáng tạo để con mình thật chẳng giống ai. Một cuộc khảo cứu đã nghiệm thấy ở California là 30% tên con gái của người Mỹ da đen sinh vào thập niên 90 lại không trùng với bất cứ ai sinh cùng năm ở tại cùng tiểu bang. Lập đức qua lập dị hay chăng?
Bây giờ mới nói đến chuyện người được đặt tên, là đám con cháu.
Ngoại trừ bậc cao tăng phi phàm có khả năng chọn đất cho kiếp sau, chúng ta không chọn được nơi sinh hay ngày sinh. Huống chi là cái tên mẹ đẻ. Ðấy là phần vụ của số lotto, hoặc hên xui may rủi, hay chuyện duyên nghiệp mờ ảo mà mình không biết. Khi nhận tên, đứa bé đỏ hỏn nào đã biết gì mà xưng danh, ít ra cho đến ngày khôn lớn thì mới chọn tên tự, hay biệt hiệu và nghệ danh nếu mình muốn là danh sĩ hay nghệ sĩ.
Nhưng dù gì thì cái tên cũng vận vào mình!
Khi chọn tên, cha mẹ thật ra kết tụ vào đó cả văn hóa lẫn đức tin của mình, nói chung là cho con cái một phần mỹ quan của họ. Mỹ quan ấy có thay đổi với đời sống hay nghệ thuật thời thượng, ăn khách. Nhưng rồi di sản ấy có ảnh hưởng đến đứa con sau này. Vì người ta nghiên cứu ra là loại tên lạ vì phản ảnh màu da hay chủng tộc thường ít được chú ý và chọn lọc khi xin việc! Khi đã có việc làm rồi, kể cả việc làm chính trị thì người nào có tên dễ đọc và phổ thông nhất thì cũng dễ kết bạn với các đồng nghiệp hơn cả.
Những yếu tố ấy đều là kết quả tìm tòi hẳn hoi, nhưng cũng cho thấy vì sao con em gốc Á phải giỏi gấp rưỡi những người da trắng thì mới coi như đứng ngang hàng. Chưa kể là những tên như Phúc hay Dung hay Dũng hay Ðại có khi còn bị đọc trại.
Sẵn đà tạp ghi thì người viết bèn ghi thêm mấy điều.
Các nhà tâm lý tin là trong cõi vô thức, chúng ta có thể bị ảnh hưởng bởi cái tên đến độ “mặc nhiên tự ngã”. Tự thể hiện cái ngã từ cái tên. Người có tên như hùng dũng hay tín nghĩa có khi cố hành xử để, nói như Lê Quý Ðôn, “khỏi hổ mang danh tiếng thế gia”.
Thế thì cái tên có là duyên hay nghiệp? Hoặc nói như người La Mã thời xưa, “danh là mệnh”.
Thật ra, cái tên chỉ là tấm danh thiếp!
Ai cũng muốn trình bày danh thiếp cho mỹ thuật hơn, nhưng cầm tấm danh thiếp rồi gặp người thật, thì người đã có thể át danh. Sau đó, còn nhiều sự kiện khác về con người lại tiếp tục đẩy cái tên vào một góc. Có cái tên nào mà mỹ miều và lập dị hơn Condoleezza Rice, một cô bé da đen trong thời kỳ mà màu da vẫn là vấn đề. Với hành trang đầy nhược điểm ấy, cô bé vẫn thành dương cầm thủ, giáo sư rồi ngoại trưởng.
Cho nên, danh chưa chắc đã là thực. Mà cái thực là chuyện chúng ta phải chọn lấy, và làm lấy.
