Phạm Ðình
Người tài xế ngồi vào sau tay lái, mở máy và cái xe lướt đi êm ru. Mãi cho tới khi gặp một cái rãnh (dip) hoặc cái mô (bump) chạy ngang mặt đường mà không kịp hãm vận tốc, tức thì cái xe nẩy tưng lên rồi rớt xuống một cách khổ sở làm những người trong xe “lên” cả ruột gan, hay ít nhất cũng đau cái bàn tọa. Còn cái xe thì kêu lên cót két, như bị ai đập đánh tàn nhẫn, nghe đã thấy thương, chưa nói gì tới những tổn hại không thể tránh được cho xe. Cũng may đường sá ở Mỹ mô rãnh không nhiều, chứ nếu bạn lái xe trên những con đường đất đỏ, những con đường bị Việt cộng phá hoại ngày trước, những con đường xẻ qua suối băng ngang rừng thì cái xe chóng tiêu đời lắm, mà những người ngồi trên xe cũng chẳng cảm thấy thoải mái gì. Ðể bảo vệ xe và người trong những trường hợp ấy, nhà thiết kế xe hơi thiết lập ra những ống nhún với lò xo để thẩm thấu chấn động, gọi là Shock Absorbers nằm trong một hệ thống gọi là Suspension. Gánh chịu tất cả những áp lực đó y như những chiến sĩ cầm súng ở tuyến đầu để bảo vệ người hậu phương, dĩ nhiên hệ thống ống nhún phải mỏi mòn và suy kiệt. Chúng ta có bao giờ tự hỏi, phải làm gì để “đền đáp” hoặc ít nhất góp phần giúp những người “chiến sĩ” ấy làm nhiệm vụ của họ không?
Công nhân ráp ống nhún cho xe tại xưởng lắp ráp ở Teledo, Ohio. (Hình minh họa: J.D. Pooley/Getty Images)
Tìm hiểu về bộ ống nhún trên xe
Ống nhún là một vật dụng hình ống (dĩ nhiên) được gắn ở gần mỗi một bánh xe, bên dưới một cuộn lò xo thép. Thực ra, ống nhún chính là một xi lanh, chứa trong bụng nó một cái piston móc dính với lò xo ở bên trên. Lò xo là bộ phận trực tiếp nhận lực nẩy khi bánh xe lăn trên mặt đường. Khi lực được chuyền xuống ống nhún qua piston thì lực được làm dịu đi, khiến lò xo không còn phản ứng co giãn nữa.
Bên trong lòng xi lanh có chứa dầu thủy lực (hydraulic oil) hút lấy lực nhồi đập gây ra do mặt đường lồi lõm, giúp cho bánh xe luôn luôn tiếp giáp mặt đường, không nẩy lên giáng xuống liên tục khi lăn bánh, trừ những trường hợp đặc biệt do tài xế bất cẩn cho xe lọt vào ổ gà ổ vịt, hoặc vượt qua rãnh qua mô mà không kịp thời giảm tốc độ.
Kết quả là, nhờ có hệ thống ống nhún phối hợp với cuộn lò xo mà xe chạy êm hơn, và người ngồi trong xe cũng đỡ khổ hơn.
Lịch sử của ống nhún đi theo lịch sử phát triển của kỹ nghệ xây dựng đường sá. Ngày xưa, khi đường sá còn là những lối đi thô sơ, đầy gạch đá, ổ gà ổ vịt thì những chiếc xe sơ khai cũng chỉ là những đống sắt biết di chuyển. Ưu tiên một của xe trong những ngày đó là làm sao duy trì được sự thăng bằng tối thiểu để lăn bánh, chứ chưa có mấy ai nghĩ đến cách chuyển hóa lực nẩy khi bánh xe cạ trên mặt đường. Thời gian qua đi, khoa học phát triển, nẩy sinh cải tiến hệ thống ống nhún để tăng thêm tuổi thọ của xe, và nâng cao sự thoải mái cho người ngồi trên xe.
Bảo trì và thay thế
Cũng như lốp xe, ống nhún là một bộ phận dễ dàng hao mòn. Sau một thời gian lâu dài chịu đựng áp lực để duy trì một chuyển động điều hòa êm ái cho toàn bộ chiếc xe, đương nhiên các thành phần trong ống nhún như piston, như valve, trở nên hao mòn, và dần dần mất đi chức năng của mình, và cần phải được thay thế.
Trong những trường hợp sử dụng tối ưu, nghĩa là lúc nào xe cũng lăn trên mặt đường trải nhựa nhẵn láng thì ống nhún phải được thay sau mỗi 75,000 dặm. Tuy nhiên, con số đó được đưa ra để giới sử dụng xe có một ý niệm. Thực ra, câu hỏi “khi nào phải thay ống nhún” hoàn toàn tùy thuộc vào điều kiện đường sá chiếc xe thường đi lại. Có những chiếc xe phải thay bộ nhún ngay từ khi mới chạy được 5,000 miles, nếu xe thường di chuyển trên đường xấu, hoặc dùng trong những điều kiện bên-ngoài đường giao thông (off roads conditions). Trong khi đó một chiếc xe chạy trong những điều kiện lý tưởng có thể chờ tới 70,000 thậm chí 80,000 dặm mới thấy có triệu chứng hao mòn của ống nhún. Thực tế, có người chạy xe tới 150,000 dặm mà vẫn chưa thấy có triệu chứng gì về bộ nhún.
Nếu con đường bạn đi phần lớn là đường thẳng, và bằng phẳng thì ống nhún ít bị tác động. Nếu bạn chỉ dùng xe vào các ngày cuối tuần để đi nhà thờ, hoặc tham dự sinh hoạt xã hội, thì bộ nhún có thể ăn đời ở kiếp với cái xe (mặc dầu những cuộc đi ngắn như vậy lại không có lợi cho một số bộ phận khác trong xe). Nhưng nếu con đường bạn đi gồm nhiều khúc quanh, khúc rẽ, nhất là phải di chuyển trên những con đường miền quê, phần lớn là đá sỏi, hoặc đất cát lồi lõm, và tệ hơn nữa là đường đất vùng rừng núi thì sự căng thẳng đặt trên bộ ống nhún đương nhiên tăng lên nhiều lần.
Thêm vào đó, thời tiết ở địa phương cũng góp phần làm mỏi mòn rời rã bộ nhún. Nước muối, hòa lẫn với cát, và tuyết sẽ sớm làm ống nhún rã mục, han rỉ.
Sau cùng không thể loại trừ cái thói quen lái xe của mỗi người. Sự từ tốn an nhàn trong cung cách của người lái xe đưa đến sự thư giãn cho bộ ống nhún. Và ngược lại, cung cách lái xe “hiếu chiến”, ăn thua đủ, hoặc bất chất lồi lõm trên lề đường làm cho bộ nhún căng miết, căng miết rồi sớm đi chỗ gục xuống suy kiệt.
Những dấu hiệu hao mòn
Bởi vì không có cách nào để tiên đoán tuổi thọ của bộ nhún, tốt nhất là chúng ta cần để ý tới một vài dấu hiệu cảnh báo sau đây:
-Ðể ý phản ứng của chiếc xe mỗi khi chạy qua mô rãnh trên đường (bumps or dips). Nếu cảm thấy chiếc xe nẩy quá nhiều, thì đó là lúc mình nên đặt câu hỏi với “shock absorber”.
-Thắng không ăn.
-Xe rẽ không theo đúng ý, bánh xe mòn không đều, chứng tỏ lốp xe không đủ diện tích tiếp xúc với mặt đường vì bị nẩy quá nhiều, do ống nhún đã yếu không còn đủ sức hóa giải sức nẩy.
-Ngay cả khi bạn không thấy xe bị nẩy, thì bạn vẫn nên kiểm tra lại hệ thống ống nhún qua một vài “mẹo vặt” sau đây:
1. Ðậu xe lại trên một mặt bằng an toàn, và tắt máy, xuống xe. Thử lắc 4 góc xe bằng cách lại bên mỗi góc ấn mạnh xuống ở trên cạnh “bumper”. Ấn mạnh vài lần như vậy rồi buông tay, xem chiếc xe tự nẩy lên đập xuống bao nhiêu lần. Nếu nó nẩy từ 3 lần trở lên trước khi chiếc xe trở về nằm im ở vị trí bình thường, đó là dấu chỉ bộ phận thẩm thấu đã yếu không làm dịu được hoạt động của lò xo, và có thể phải được thay thế.
2. Chui vào gầm xe và dùng mắt quan sát các ống nhún. Kiểm tra xem ống nhún có bị cong hoặc gẫy chỗ nào không, dầu nhớt có rỉ ra không, và các miếng đệm, long đền có sút không. Muốn quan sát cho rõ ràng, cần phải lau sạch vết dầu quyện với bùn đất đóng trên ống nhún lâu ngày. Nhưng khi nhìn thấy dấu hiệu dầu nhớt trên thân ống nhún, đừng vội cho rằng ống nhún bị rò nhớt, mà thực ra đó có thể là một vài giọt nhớt từ bộ phận nào đó bắn vào. Xem lại bộ lò xo ở trên ống nhún, xem còn lành lặn không, hay lại bị bẻ cong đi rồi.
Nếu biết chắc hệ thống ống nhún bị hư hại, chúng ta hãy chủ động thay thế trước khi sự hư hại đó kéo theo nhiều hậu quả không hay khác. Chúng ta sẽ nói tiếp về đề tài này trong bài lần sau.
Xe lột dên, xe kêu lóc cóc, xe rỉ nhớt…? Xin xem Cẩm Nang Bảo Trì Tập III đã phát hành. Cùng với Tập I, Tập II, mỗi tập $6.00+$2.00 cước phí. Money Back Guarantee 3 tháng. Gửi cheque hoặc tiền mặt cho Phạm Ðình, PO Box: 9255, Fountain Valley, California 92728 – 9255. Tel: 714-837-1935. Cho biết điện thoại và email, nếu có. Có thể hỏi tại nhà sách Tú Quỳnh 714-531-4284; hoặc Tự Lực 714-531-5290.
