Khoảng bảy năm trước, một lần tình cờ tôi bước vào một cửa hàng phở nhỏ bé ở ngay trung tâm St. Petersburg, Florida. Cô hầu bàn dân Cuba bưng ra một tô phở chỉ có vài mảnh hành lá.
Húng lủi. (Hình: webtretho.com)
Ðang muốn hỏi rau quế hay ngò gai mà chưa biết nói thế nào vì ông chủ đứng ở quầy cũng là người Mỹ da trắng, thì bà chủ quán từ trong bếp bước ra với một đĩa nhỏ trên có mấy cọng rau húng, vui vẻ gợi chuyện: “Thấy ông có vẻ người Việt Nam nên tôi đem rau thơm ra, trồng tại nhà đấy, ở đây ít khi mua được lắm. Vả lại khách của chúng tôi hầu hết là Mỹ không biết ăn rau thơm như người mình.”
Gần đây đi ngang Moreno Valley, thành phố nhỏ thuộc Riverside County không chắc có tới vài chục dân Việt, bỗng nhiên tôi thấy lạc lõng có tấm bảng vỏn vẹn một chữ “Phở” giữa khu thương mại, và không khỏi bị tò mò thúc đẩy muốn vào coi thử. Bàn bên cạnh có mấy người lính mang quân phục Vệ Binh Quốc Gia California, tất cả đều đang vặt rau thơm bỏ vào tô một cách thành thạo. Như vậy nghĩa là những dân tộc khác đã thưởng thức quen mùi vị rau thơm Việt Nam rồi. Một số hàng ăn Việt Nam cũng từng cho biết món gỏi cuốn rất được nhiều người Mỹ ưa thích.
Hiện nay các loại rau thơm là nhu cầu thường xuyên trong cộng đồng người Việt và đã được cung ứng bởi một số nhà canh tác chuyên môn vượt trên phạm vi các mảnh vườn gia đình. Ðối với các hàng ăn, rau muống có thể có hay không có, còn nhu cầu rau thơm là hàng ngày. Con đường “nhập cư” của rau thơm dễ dàng hơn rau muống, phát triển theo chiến thuật chiến tranh nhân dân hay vết dầu loang nên trong 100 nhà người Việt ít lắm cũng tới 90 nhà trồng một vài loại rau thơm.
Sự xâm nhập nhanh chóng của nhiều loại rau thơm Việt Nam thể hiện rõ ở chỗ hầu hết chưa có tên tiếng Anh, hay nếu có người đã đặt tên thì cũng chưa mấy ai biết. Sả có tên “lemongrass” vì từ lâu Tây phương đã dùng nó trong ngành hóa học dược phẩm hay mỹ phẩm. Loại cây này không phải do người Việt đưa vào Hoa Kỳ, có thể là di dân Ấn Ðộ hay một dân tộc Á Châu nào đấy đã đem đến, trước khi ở Mỹ có những tiệm bún bò Huế.
Còn nhiều loại rau thơm khác chưa có tên Mỹ và nếu nói tới chỉ có thể gọi chung là một loại lá dùng làm gia vị. Rau húng có tên “basil,” bạc hà là “mint,” và chỉ những nhà thực vật học mới biết rõ từng thể loại với những tên khoa học như “Ocimum basilicum,” “Pycnanthemum.” Nhưng húng quế, húng lủi, húng chó, hẹ, sương xông, lá lốt… thì chưa thể nào nói cho người Mỹ hiểu được. Có người đã gọi giấp cá là “fish leaf,” rau răm là “Vietnamese coriander,” tuy nhiên đó mới là những sáng chế chưa được mấy ai nhìn nhận.
Rau giấp cá. (Hình: Phụ Nữ Ðẹp)
Nếu kể thêm, không ít người sẽ ngạc nhiên về số loại rau cỏ mà dân Việt Nam đã đưa đến, gần hết những gì có ở Việt Nam nay đều tìm được ở Mỹ. Ðó là ngò gai, rau ngổ, càng cua, tía tô, bạc hà, kinh giới, thìa là, rau má… Một loại lá mà chỉ người ăn gỏi cá sống mới chú ý đến là đinh lăng bây giờ cũng có thể tìm được ở Mỹ. Còn lá mơ lông, người miền Nam gọi bằng một tên không thanh lịch lắm, thì dễ dàng mọc rất tươi tốt trong vườn của nhiều nhà người Việt khiến cho những dân nhậu thịt chó phải than thở rằng nó vô dụng ở đây (nhưng dù sao vẫn rất hữu ích với món… giả cầy!)
Mỹ hóa và Việt hóa
Gần mười năm trước khi rau quả Việt Nam tại địa phương hay nhập cảng còn hiếm, người Việt vùng tiểu bang Washington thường lái xe từ Seattle qua Canada đến phố Tầu ở Vancouver là nơi có đủ mọi sản phẩm gốc Á Châu. Trở về Mỹ, các cảnh sát biên phòng chỉ hỏi một câu theo thủ tục là có mang gì vào Mỹ không. Nhưng một vài lần họ nghi ngờ câu trả lời “No!”, đòi hỏi mở thùng xe thì thấy lủng củng nào là nhãn, vải, chôm chôm, cóc, củ ấu cho đến đủ thứ loại đồ ăn khác, và từ đó sự kiểm soát trở nên gắt gao hơn. Bây giờ Vancouver vẫn còn là nơi đầy đủ loại nông phẩm Á Châu hơn đâu hết, nhưng người Việt có qua chơi thì cũng chỉ tiêu thụ tại chỗ chứ chẳng cần mang về nữa vì ở Hoa Kỳ cũng đã khá đầy đủ.
Vả lại bên cạnh nhu cầu tiêu dùng, người Việt luôn luôn có một sở thích cao hơn, đó là tự trồng trọt, và việc có trong vườn một loại cây gốc từ quê hương là niềm kiêu hãnh. Tuy vậy do sự du nhập có những khó khăn hoặc vì một số thực vật tương tự tại Hoa kỳ có thể còn phong phú hơn đồng loại ở Việt Nam, cho nên người ta đã xoay sở bằng cách lai tạo biến đổi giống sao cho chúng trở thành gần gũi hay mang vẻ Việt Nam nhiều hơn. Như vậy có hai chiều hướng: Mỹ hóa các cây cỏ từ Việt Nam tới và Việt hóa những cây cỏ đã có ở Hoa Kỳ.
____________
Trả lời câu hỏi:
* Câu hỏi của độc giả Tuất Ðặng
Thưa ông tôi có trồng một cây mãng cầu dai Việt Nam khoảng 13 năm. Ðã 3 năm nay, năm nào cũng ra hoa rất nhiều, sau đó thì rụng hết không đậu quả nào!
Xin ông vui lòng chỉ cho tôi cách nào để nó đậu trái. Tôi cũng đã làm thụ phấn nhân tạo, theo cách người bạn chỉ cho tôi, Là lấy phấn của hoa đã nở bung ra, chấm vào hoa mới nở hé. Nhưng không thấy kết quả, chặt đi thì tiếc công chăm bón, và mang hột từ VN về.
Xin cảm ơn ông, chúc ông nhiều sức khỏe.
Kính chào ông.
*Nhà văn Nguyễn Dũng Tiến trả lời:
Chúng tôi khuyến khích gia chủ nào đã trồng mãng cầu xiêm nên tỉa cây thật mạnh vào đầu mùa Xuân, giữ độ cao còn khoảng tám đến mười thước Anh, sau đó những tháng kế tiếp khi cây có cành mới dài khoảng hơn thước Anh, lại tỉa bỏ thêm một nửa cành mới đó cho đến Tháng Sáu, chúng ta không tỉa nữa, mục đích, chúng ta tạo dáng được một cây thấp, cành lá xum xuê, đan lẫn nhau, hoa sẽ ra nhiều hơn và lúc đó chúng ta sẽ làm công việc của con ong Nam Mỹ. Chúng ta sẽ giúp cây thụ phấn nhân tạo. Cây thấp sẽ giúp quý vị dễ dàng hơn trong việc làm này. Có nhiều phương pháp các trại cây đã làm, chúng tôi chỉ chia sẻ cách giản dị nhất và hiệu quả cũng tốt. Hoa có ba cánh, tùy theo nóng nhiều hay ít, hoa có thể nở sớm, khoảng từ hai giờ trưa trở đi, nếu ba cánh hoa nở rộng, có thể nhìn thấy nhụy cái bên trong, quý vị có thể dùng một bút lông nhỏ se ở bên trong ba cánh hoa, đẩy phấn vào trong nhụy cái và tiếp tục làm qua hoa khác. Không ít thời nhiều, phấn hoa sẽ vướng lại trên cọ vẽ, như vậy hoa khác cũng có thể có thêm phấn của hoa trước. Chỉ cần làm năm, bẩy ngày trong khi mùa hoa nở, quý vị sẽ có kết quả tốt.
