Tô Văn Trường
Đối với bất kỳ quốc gia nào, tăng trưởng kinh tế bền vững phải luôn gắn với quá trình xây dựng chiến lược phát triển kinh tế xã hội hợp lý, được lòng dân.
Chiến lược ấy, sẽ là cơ sở quan trọng cho lập quy hoạch phát triển và kế hoạch thực hiện theo từng giai đoạn trước mắt cũng như lâu dài. Kinh nghiệm của các nước tiên tiến, muốn khai thác tài nguyên một cách khôn ngoan, sử dụng nguồn vốn một cách có hiệu quả và đạt mục tiêu một cách tối đa thì phải coi trọng vai trò của phản biện. Chất lượng của phản biện phụ thuộc vào quan điểm, ý thức, khả năng chuyên môn và tầm nhìn của người phản biện.
Phản biện là việc làm cần thiết. Tranh minh hoạ. Nguồn: boxitvn.net
Cuộc sống là quá trình vận động luôn đòi hỏi sự hoàn thiện. Sự hoàn thiện là cái đích mà chúng ta hướng đến, trong đó có vai trò đóng góp quan trọng của công tác phản biện khoa học và phản biện xã hội.
Tôi không biết ai là người đầu tiên đặt ra từ phản biện vì nhiều người cho rằng nó xuất xứ từ chữ “counter-argument”. Chúng ta đều biết rằng người phản biện không phải bao giờ cũng là người chống lại bằng cách vạch ra những sai hỏng, những yếu kém của đề án, của công trình, mà nhiều khi người phản biện đồng tình, hoan nghênh, ca ngợi đề án hoặc công trình, và bao giờ người phản biện cũng nêu cả hai mặt ưu điểm và khuyết điểm của đề án, của công trình, rồi đề ra giải pháp khắc phục. Theo đó phê phán không chỉ có nghĩa là phản đối, mà có nghĩa rộng hơn cùng với vạch ra sai hỏng và khuyết điểm còn bao gồm cả bình luận, đánh giá, phát hiện, biểu dương, tiếp thu những ưu điểm và khơi gợi những ý tưởng mới để tiếp tục khai phá.
Phản biện là nhu cầu tất yếu của cuộc sống. Phản biện vô cùng cần thiết đối với bất cứ xã hội nào để ổn định và phát triển bền vững. Phản biện xã hội là sự đóng góp một cách khách quan, từ nhiều Tụy góc độ nhằm giúp cho các nhà quản lý, hoạch định chính sách có cái nhìn toàn diện, đầy đủ và chính xác hơn vì lợi ích của cả dân tộc, của đất nước.
Nhân dân tiến hành phản biện xã hội đích đáng, có hiệu quả cao là một công trình lâu dài, gắn liền với dân tâm, dân trí, dân sinh, dân quyền được nâng cao, gắn liền với sức chủ động và sáng kiến của dân tộc, với sự tận tụy và tài năng của những người phục vụ dân tộc trong công cuộc phản biện xã hội này. Phản biện xã hội đòi hỏi nhiều thời gian, công sức, và nhất là đòi hỏi sự chuẩn bị chuyên nghiệp, trí tuệ, quan niệm đúng, cách làm đúng, bước đi thiết thực, không phải là ồn ào, sốc nổi kiểu phong trào và chiến dịch mà có thể thành công. Suy cho cùng phản biện xã hội là ý thức trách nhiệm của công dân đối với sự phát triển của đất nước.
Trong xã hội dân chủ, phản biện là trách nhiệm của cả cộng đồng, của mọi người dân, trong đó vai trò của các nhà khoa học rất quan trọng. Phản biện khoa học, và ngay cả phản biện xã hội không phải là bài toán đơn giản cấp số cộng mà là sự đúc kết tinh hoa, kinh nghiệm thực tiễn của cả cộng đồng, có ý nghĩa vừa mang tính thực tiễn, vừa mang tính khoa học. Tuy nhiên, chính phản biện đôi khi cũng nằm trong vòng xoay của nghịch lý. Vấn đề là cái nghịch lý đó diễn ra theo chiều nào, hướng cái thiện, cái đẹp, cái đúng về đâu. “Lý luận hình như đúng để chứng minh một điều mà ai cũng biết là sai” hay “Lý luận hình như sai để chứng minh một điều mà ai cũng biết là đúng”. Đấy chính là cái ranh giới rất khó vượt qua và khó thông cảm giữa người phản biện và người “được phản biện” nếu không lấy cái thiện ý làm đầu.
Diễn đàn
Hiểu theo nghĩa rộng thì diễn đàn dùng để chỉ nơi (không phải là địa điểm vật chất cụ thể) dùng để trao đổi các ý kiến (gọi tắt là thông tin) của các cá nhân hoặc đại diện của tổ chức về các chủ đề nào đó. Hình thức cụ thể của diễn đàn có thể là:
– Trường hợp hình thức của diễn đàn là các cuộc họp (hội nghị, hội thảo, đại hội) trong một không gian có kích thước nhất định (hội trường, giảng đường, nhà hát, sân vận động…), trong đó có vị trí cố định dùng cho cá nhân (diễn giả) trình bày các ý kiến của mình (phát biểu), có vị trí dùng cho bộ phận điều khiển cuộc họp (đoàn chủ tịch) và có vị trí dùng cho những người nghe đến dự cuộc họp. Diễn đàn trong hình thức này có đặc điểm bị hạn chế về thời gian (vài giờ đến một số ngày nhất định), về phạm vi không gian (trong khuôn khổ của hội trường, sân vận động…) và có sự khống chế của tổ chức nhất định (thể hiện bởi quy định về chủ đề và nội dung, lịch trình, quyền điều khiển…của tổ chức chủ trì cuộc họp).
– Trường hợp hình thức của diễn đàn là một phương tiện vật chất được sử dụng để chuyển tải ý kiến của cá nhân hoặc đại diện tổ chức (gọi là vật mang thông tin) như các phương tiện thông tin đại chúng (báo giấy, sách, tạp chí, báo điện tử – mạng thông tin điện tử, truyền hình, đài phát thanh…). Hình thức vật mang thông tin không bị hạn chế hoàn toàn về thời gian (báo chí, báo mạng điện tử hàng ngày hoặc theo định kỳ như báo tuần, tạp chí, sách được tái bản), về phạm vi không gian (trong xã hội ở quy mô địa phương, cả nước và thế giới…), nhưng vẫn có sự khống chế bởi các quy định của pháp luật trong lĩnh vực thông tin, báo chí, xuất bản của một quốc gia.
Toạ đàm trao đổi ý kiến trên đài phát thanh, đài truyền hình là dạng đặc thù của hình thức này.
-Trường hợp hình thức đặc thù khi một tổ chức (tổ chức xã hội, kinh tế…) chuyên nghiệp được đăng ký dưới tên gọi là ” Diễn đàn A”, hoạt động theo chức năng tổ chức các hội nghị, hội thảo và phát hành xuất bản phẩm là kết quả của diễn đàn. Diễn đàn trong trường hợp này là sự trùng hợp và kết hợp của 2 hình thức trên (1.1 và 1.2). Diễn đàn trong trường hợp này bị khống chế bởi các quy định có tính pháp lý của Tổ chức Diễn đàn (về mục đích, tổ chức, chức năng, nhiệm vụ, tư cách pháp nhân…) và các quy định của pháp luật trong lĩnh vực thông tin, báo chí, xuất bản đối với xuất bản phẩm của tổ chức này.
Diễn đàn khoa học
Là Diễn đàn có nội dung trao đổi về các vấn đề khoa học và với sự tham gia của các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu trong các lĩnh vực liên quan đến chủ đề của diễn đàn.
Đối với loại hình 1, diễn đàn khoa học bao gồm các hội nghị, hội thảo, các toạ đàm khoa học và có thể là đại hội của một hội khoa học.
Đối với loại hình 2, diễn đàn khoa học bao gồm các báo, tạp chí (viết và điện tử) khoa học tổng hợp, chuyên ngành khoa học hoặc các báo, tạp chí khác có các trang, chuyên mục về các lĩnh vực khoa học.
Đối với loại hình 3, có thể lấy trường hợp tổ chức Diễn đàn kinh tế thế giới – World Economic Forum (WEF) ở Thụy Sỹ là ví dụ điển hình.
Diễn đàn kinh tế thế giới – World Economic Forum (WEF). Hình minh hoạ. Nguồn: commons.wikipedia.org
‘Diễn’ nhưng không ‘đàn’
Có ý kiến cho rằng, hiện tại chúng ta chưa có Diễn đàn cho trí thức. Nhưng tự phát hình thành trên báo mạng một vài hình thức giống Diễn đàn với các chủ đề tản mạn, bàn cãi tính đúng sai của một mặt nào đó trong xã hội. Sự bàn cãi còn mang nhiều cảm tính, có tính chất định tính và thiếu tính định lượng. Các Diễn đàn nói trên trở nên sôi động và bùng nổ khi một sự kiện nào đó xảy ra như là kết quả tất yếu của xung đột mâu thuẫn đã chín muồi, cho nên tác dụng của nó còn rất hạn chế, tốt lắm chỉ là đạt được sự điều chỉnh chính sách của nhà cầm quyền với mục đích giảm mâu thuẫn xung đột và mang lại sự hả hê cục bộ.
Các thông tin trên diễn đàn này thường đa dạng, đa chiều, dạng nào, chiều nào cũng mạnh mẽ và sắc bén nhưng nguy hiểm ở chỗ xấu che, tốt khoe. Vì vậy muốn tiếp thu cũng không đơn giản. Không phải tất cả đều đen cả. Thật ra, bất cứ nhà cầm quyền nào cũng muốn nhân dân ủng hộ mình, cũng muốn đất nước mình hùng mạnh. Chỉ có điều làm được hay không, có phải hi sinh lợi ích bản thân hay không? Ở các nước có nền dân chủ thực sự, càng có nhiều Diễn đàn càng tốt, bởi trên Diễn đàn chỉ là sự phô bầy tư tưởng chứ không phải là hành động bùng phát theo tư tưởng ấy.
Tình hình chung ở nước ta có cái lệ, Diễn nhưng không có Đàn. Hoặc cứ đàn tràn lan mà không có diễn giải. Nhất là tình trạng “cơm nguội chan nước lã” trong một Diễn đàn có chủ đề, chuyên đề hẳn hoi, nhưng không tập trung, không xoáy vào trọng tâm, xong Diễn đàn vẫn không bật ra được vấn đề cốt lõi. Cái kiểu đăng ký hoặc giao theo nội dung (đề tài) cho từng diễn giả. Viết xong, Ban tổ chức duyệt, được thì mới cho đọc. Đó là sự áp đặt rất chủ quan và tự làm mất hiệu quả cũng như giảm hẳn chất lượng Diễn đàn. Thế nên, đáng buồn và cần suy ngẫm, ở ta sao lại thành nếp quen: Hội thảo, có hội, nhưng ít thảo. Diễn đàn, có đăng đàn, nhưng không cho diễn, mà chỉ cho đọc những cái đã viết sẵn, chẳng phát tiết, mở mạng thêm gì. Có tọa đàm, nhưng chỉ tọa, không thấy đàm được mấy. Chúng ta có quá nhiều các loại hội, mặt trận tổ quốc, nhưng cái quan trọng nhất là tính độc lập thì khó.
Trí thức là những người có một số kiến thức về một số lĩnh vực nào đó trong cuộc sống xã hội, những người này không ngừng học hỏi, nâng cao các kiến thức ấy lên và không ngừng tích lũy trong họ thành một nền tảng TRÍ TUỆ. Với cái nền tảng trí tuệ ấy, họ luôn khát khao tìm hiểu cái mới, tìm hiểu cái chưa biết trong thiên nhiên, trong xã hội, tìm hiểu cái mặt trái của những điều tưởng chừng đã biết nhằm tìm ra cách làm cho hiện tại tốt đẹp hơn lên, thế giới tốt đẹp hơn lên. Đến một lúc đủ chín muồi, họ sẽ đánh thức cộng đồng, đánh thức quần chúng, nhân dân cùng họ tiến hành thực hiện hành động để mọi thứ tốt đẹp hơn bằng cách mà họ tin rằng đã tìm ra.
Trong quá trình thực hiện đó họ không quên truyền bá kiến thức cho quần chúng để thực hiện một cách hiệu quả hơn. Chẳng ai trao không cho dân quyền làm chủ. Quyền dân chủ phải tranh đấu lâu dài và gian khổ lắm. Muốn dân làm chủ thì trí của dân phải được nâng lên. Các Diễn đàn bằng nhiều hình thức khác nhau cả báo chính thống và báo công dân trong thời gian vừa qua, góp ý về các dự án thủy điện Sơn La, dự án bô xít Tây Nguyên, dự án đập sông Tranh 2, dự án đường sắt cao tốc Bắc Nam, vụ anh Đoàn Văn Vươn ở Tiên Lãng…ít nhiều đánh thức cả 2 phía nhân dân và nhà cầm quyền có hướng nhìn chung vì sự tồn vong và phát triển vững bền của đất nước. Các diễn đàn này giúp cho cả 2 phía nhân dân và nhà quản lý 1) cung cấp thông tin chi tiết, khoa học về vấn đề đang được quan tâm, đang cần trao đổi, bàn bạc. 2) Trao đổi, tranh luận để qua đó giúp cả 2 phía hiểu rõ hơn, suy nghĩ kỹ hơn, thấu đáo hơn. 3) Hiểu nhau hơn, khỏa lấp khoảng cách giữa 2 phía, giúp tạo ra sự đồng thuận, đi đến quyết định được lòng người.
Sự cần thiết và mục tiêu của Diễn đàn
Đất nước ta đang hội nhập, đổi mới, rất cần phát huy năng lực tư duy sáng tạo của giới trí thức, khoa học. Mặc dù hoạt động “tư vấn, phản biện và giám đụnh” chưa được nhiều hoặc còn mang tính tự phát, bị động nhưng đã thể hiện rõ tác dụng, hiệu quả ở một số chương trình, đề án lớn như Thủy điện Sơn La, dự án đuờng sắt cao tốc Bắc Nam, Bô Xít Tây Nguyên, nhà máy điện hạt nhân…
Các chủ trương chính sách, chương trình phát triển kinh tế xã hội phần lớn được xây dựng và thực hiện không có hoặc không làm tốt việc tư vấn, phản biện và giám định, do đó, không thực hiện được, hoặc hiệu quả thấp, thất thoát lãng phí thời gian. Thử hỏi sau 37 năm thống nhất đất nước Việt Nam đã phát triển như thế nào? Tỷ lệ tăng trưởng, chỉ số IQ, trình độ văn hóa…cùng thời gian ấy chưa dám so với Nhật Bản, Hàn Quốc mà chỉ so với các nước Đông Nam Á và Nam Mỹ thôi đã thấy khoảng cách tụt hậu càng tăng lên có gia tốc.
Theo Báo cáo phát triển Việt Nam 2009 của Ngân hàng Thế giới, thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam tụt hậu tới 51 năm so với Indonesia, 95 năm so với Thái Lan và 158 năm so với Singapore.
Trích từ đề tài nghiên cứu: “Quan điểm tổ chức hoạt động và các giải pháp quản lý các diễn đàn trí trức” Tựa nhỏ do Người Việt Online đặt.
