Võ Long Triều
Tổng Thống Barack Obama đột ngột hủy bỏ chuyến đi Châu Á năm 2013 vì ngân sách bị bế tắc, chính phủ liên bang phải tạm thời đóng cửa. Giữa lúc Trung Quốc hung hăng đe dọa lấn áp các nước láng giềng. Trong khi Nhật và Phi đang mong chờ Mỹ có thái độ, dù không cảnh cáo Trung Quốc, nhưng cũng sẽ tạo niềm tin rằng Mỹ có thể bảo đảm an ninh hòa bình cho khu vực.
Gần đây nhứt các nước này nhận thấy Washington tỏ vẻ bất lực trước biến cố tại Syria, quân đội của Bashar al-Assad tàn sát dân thường mà Mỹ không ra tay ngăn cản, ngoài ra Mỹ cũng không tích cực hỗ trợ cho Ukraine khi Nga uy hiếp và sát nhập Crimea vào lãnh thổ của họ. Vì thế các nước Châu Á hoài nghi, liệu Mỹ có quyết tâm và khả năng bảo vệ các đồng minh của mình trong khu vực Á Châu không? Liệu chính sách “chuyển hướng” sẽ còn được thực hiện không? Ông Richard Jacobson, một nhà phân tách chánh trị quốc tế ở Manila (Philippines) nhận định “chuyến đi của ông Obama lần này sẽ là phép thử quan trọng về chính sách ‘chuyển hướng’ sang Á Châu của chính quyền Mỹ.”
Tổng Thống Barack Obama và Tổng Thống Park Geun-Hye duyệt hàng quân danh dự tại Seoul, Nam Hàn, hôm 25 Tháng Tư. (Hình: Song Kyung-Seok – Pool/Getty Images)
Chuyến công du bốn nước Nhật, Nam Hàn, Malaysia và Philippines của Tổng Thống Obama bắt đầu từ 23 tháng 4, 2014, mang nhiều sứ mệnh, thứ nhứt, ông phải giải tỏa, xua tan những nghi ngại trong lúc tình hình thế giới đang có nhiều biến động thách thức vai trò quốc tế của Mỹ. Thứ hai, làm thế nào trấn an các đồng minh Châu Á mà không làm mích lòng Trung Quốc? Thứ ba, làm thế nào tăng cường quan hệ với Tokyo, Seoul, nhưng phải tính đến mối hiềm khích lịch sử giữa Nhật và Nam Hàn. Chắc chắn ông Obama sẽ gặp khó khăn vì chủ nghĩa dân tộc đang khuấy động các nước Châu Á kể cả Trung Quốc. Ông Obama không đến Trung Quốc, không một lời đả động đến Bắc Kinh nhưng chuyến công du của ông bao trùm bóng ma Trung Quốc như cựu Bộ Trưởng Quốc phòng Robert Gates nhận định trong hồi ký của ông: Dù Trung Quốc không phải là một trạm dừng chân nhưng quốc gia này vẫn nằm trong chương trình nghị sự.
Trong khi đó, tờ Nhân Dân nhật báo của Trung Quốc đặt câu hỏi ông Obama sẽ hành động như một “lính cứu hỏa hay một kẻ khiêu khích”? Bài viết cáo buộc Mỹ vô trách nhiệm, ủng hộ và khuyến khích các hành động khiêu khích của Tokyo và Manila. Rõ ràng Trung Quốc “vừa ăn cướp vừa la làng.” Dư luận chưa quên vụ tàu Trung Quốc đưa người lên đảo Senkaku bất hợp pháp, chiếm đảo Scarborough của Philippines, ngang ngược tuyên bố khu nhận diện phòng không, tự ý ấn định thời gian cấm đánh bắt cá trên Biển Ðông, đe dọa lấn cướp lãnh hải của các nước láng giềng khác. Thế mà kẻ cướp đang lên tiếng cáo buộc người khác khiêu khích mình!
Kết quả chuyến viếng thăm tại Tokyo: Tổng Thống Obama tuyên bố rõ ràng: “Ðiều 5 trong Hiệp Ước An Ninh Mỹ-Nhật được áp dụng cho tất cả các vùng lãnh thổ do Nhật kiểm soát bao gồm quần đảo Senkaku.” Ông nói thêm, cam kết bảo vệ Nhật là “một vấn đề lịch sử chứ không phải nhằm gây hấn với Trung Quốc. Hiệp Ước An Ninh Mỹ-Nhật có trước khi tôi ra đời, cho nên đó không phải là lằn ranh đỏ mà tôi vẽ ra.” Tuy nhiên, ông Obama cũng không quên nhắc nhở Thủ Tướng Shinzo Abe “nếu cứ tiếp tục leo thang căng thẳng thay vì đối thoại thì sẽ là một sai lầm.”
Thủ Tướng Abe nói sự tăng cường quan hệ đồng minh Mỹ-Nhật với mục đích hai nước sẽ cống hiến nhiều hơn cho hòa bình và thịnh vượng của khu vực Châu Á-Thái Bình Dương. Liên minh Nhật-Mỹ hiện đang mạnh mẽ hơn bao giờ hết.
Tại Nam Hàn, ông Obama tuyên bố: Sự cam kết của Hoa Kỳ đối với Nam Hàn không bao giờ lay chuyển, Mỹ và Nam Hàn sẽ sát cánh bên nhau. Dĩ nhiên trong nghị trình vẫn có chủ đề quan hệ giữa Tokyo và Seoul. Hoa Kỳ muốn hai đồng minh quan trọng nầy cùng hợp tác để đối phó với Bắc Kinh và Bình Nhưỡng. Tháng trước Mỹ đã làm môi giới cho cuộc gặp gỡ giữa bà Park Geun-Hye và ông Shinzo Abe nhằm giải quyết căng thẳng.
Tại Malaysia, Thủ Tướng Najib Razak xác nhận Kuala Lumpur và Washington đều có chung một quan điểm là mọi nước đều phải tôn trọng luật pháp quốc tế. Về phần Mỹ, ông Obama quyết định nâng cấp quan hệ song phương lên đối tác toàn diện, đánh dấu một giai đoạn mới trong quan hệ Malaysia-Hoa Kỳ.
Tại Manila, Hoa Kỳ và Philippines vừa ký kết một thỏa thuận cho phép Mỹ tăng cường sự hiện diện của quân đội Mỹ tại Philippines trong 10 năm, thỏa thuận được ký vào đúng ngày ông Obama đến thăm Manila. Với sự thỏa thuận nầy Philippines trở thành một trụ cột quan trọng nhứt của Mỹ tại Ðông Nam Á, đồng thời Nhật và Nam Hàn là hai trụ cột tại Ðông Bắc Á, hai nước đồng minh giàu mạnh trong vùng.
Vấn đề đặt ra là Mỹ và các đồng minh chiến lược trong vùng sẽ nghĩ và hành động như thế nào đối với lời tuyên bố của ông Tần Cương, phát ngôn viên Trung Quốc: Dù ai nói gì thì cũng không thể thay đổi được nguyên lý cơ bản là quần đảo Senkaku vẫn thuộc lãnh thổ không thể tách rời của Trung Quốc.
Với những lời tuyên bố rõ ràng, cứng rắn, chắc nịch của ông Obama người ta có thể tin rằng chính sách chuyển hướng của Mỹ sang Á Châu sẽ được thực hành nghiêm chỉnh. Việc bảo vệ các đồng minh là trách nhiệm của Hoa Kỳ do những hiệp ước có tính lịch sử đã được các bên ký kết từ xưa.
Nếu nhìn lại những việc đã xảy ra ở Âu Châu và Trung Ðông gần đây người ta thấy Hoa Kỳ không muốn can dự vào vùng đất này, bởi vì thực tế quyền lợi của Hoa Kỳ về kinh tế là sự hợp tác với các nước xuyên Thái Bình Dương, về quân sự là thắt chặt với các đồng minh Châu Á trước tham vọng bá quyền của Bắc Kinh. Nhứt là trong lúc vai trò cường quốc thế giới của Mỹ đang sứt mẻ ít nhiều.
Ông Jean Vincent Brisset, giám đốc Viện Nghiên Cứu Chiến Lược Quốc Tế Pháp IRIS, nhận định mối quan hệ Trung-Nhật đang căng thẳng, ẩn chứa những hiểm họa khó lường. Trong khi Ðô Ðốc Harry Harris, tư lệnh Hạm Ðội Thái Bình Dương Hoa Kỳ, tố cáo Trung Quốc hiếp đáp các nước láng giềng quá đáng, làm căng thẳng leo thang dẫn tới nguy cơ đối đầu. Nhưng người ta thấy chính quyền Bắc Kinh đang cố tình đưa vấn đề tranh chấp biển đảo lên hàng đầu với mục đích khơi ngòi hiềm khích với Nhật, để khuấy động tinh thần dân tộc chủ nghĩa của dân chúng Trung Quốc, nhằm che lấp những khó khăn nội bộ, như vấn đề tiêu thụ thiếu hụt, rạn nứt xã hội, mà họ đang tìm cách giải quyết chưa xong. Những điều đó có nghĩa là Trung Quốc còn chưa dám khơi mào chiến tranh, còn về phần Hoa Kỳ, ông Obama cũng nhắc nhở thủ tướng Nhật, không nên phạm sai lầm làm cho tình hình căng thẳng leo thang. Do đó mối lo ngại của ông Vincent Brisset và của Ðô Ðốc Harris chưa có khả năng bùng nổ.
