Ðinh Xuân Quân
Vụ đưa giàn khoan Hải Dương Thạch Du 981 (HD TD) xuống vùng biển Việt Nam là biểu hiện của tham vọng làm chủ Biển Ðông của Trung Quốc (TQ). Nó đã vấp phải sự phản kháng mạnh mẽ của dân Việt Nam và của toàn thế giới.
Nay việc TQ rút giàn khoan ra khỏi vùng biển Việt Nam đã dẫn đến một cuộc tranh luận giữa các học giả về việc ai thắng ai thua trong cuộc đọ sức kéo dài hơn hai tháng.
Trong cuộc chào từ biệt với ông Trương Tấn Sang, đại sứ Hoa Kỳ tại Việt Nam David Shear đã nói bóng gió về triển vọng “đối tác chiến lược Việt-Mỹ” trong tương lai. Khác với khái niệm “đối tác toàn diện” được thỏa thuận giữa ông Sang và Tổng Thống Hoa Kỳ Barack Obama vào tháng 7, 2013, vụ giàn khoan Hải Dương Thạch Du 981 đã đảo lộn không khí chính trị.
Cũng như tác giả Bill Hayton, trong tờ The National Interest ngày 5 tháng 8, 2014, “China’s Epic Fail in the South China Sea” tác giả, mặc dù không đồng tình 100% với Hayton, cho đây là một sai lầm của TQ. Nó là sai lầm vì mang lại nhiều tranh cãi trong nội bộ VN mang tới cái nhìn khác về TQ, gây đồng tình trong mạng xã hội dân sự VN, tại các nước như Mỹ và Nhật trên chính trường quốc tế và nay lôi kéo cả ASEAN.
Giàn khoan HDTD 981 là giọt nước làm tràn cái ly. Quả thật nó gây nên:
Tranh cãi nội bộ VN – Cái nhìn về 4 tốt và 16 chữ vàng – Về Thành Ðô, về trí thức hải ngoại.
Với giàn khoan HDTD 981, TQ muốn có một số mục tiêu là:
-Khẳng định chủ quyền của TQ tại quần đảo Hoàng Sa.
-Thăm dò thái độ VN – và ASEAN trong việc xác định ranh giới biển của quần đảo Hoàng Sa;
-Xác định trữ lượng dầu khí dưới thềm lục địa trong vùng;
-Chuẩn bị cho việc tuyên bố “vùng nhận diện phòng không” tiến đến việc kiểm soát toàn BÐ trong chiến lược phòng ngự hải dương của TQ.
Sự hiện diện của giàn khoan HDTD-981 trong thềm lục địa VN đã đưa lãnh đạo CSVN vào thế lúng túng. Những tuyên bố mâu thuẫn với nhau giữa các lãnh đạo tối cao trong thời gian qua cho ta thấy có sự bất đồng ý kiến sâu xa trong nội bộ đảng về phương pháp ứng xử với TQ. Tác giả cho là phía Trung Quốc đã tính toán sai vì HDTD-981 đã mở ra cho VN một cơ hội tìm đồng minh mới như Nhật và Hoa Kỳ.
Giàn khoan HDTD-981 đã dẫn tới làn sóng bài Trung Quốc trên khắp Việt Nam.
Ngay sau khi Trung Quốc đặt giàn khoan trong vùng biển Việt Nam, các nhà lãnh đạo Hà Nội đã tìm cách thương lượng với Bắc Kinh nhưng không được chấp nhận.
Từ khi giàn khoan đến vào vùng biển VN thì đã có nhiều biểu tình, nhiều ý kiến về VN nằm trong tay TQ. Việc các lãnh đạo CSVN bị từ chối tiếp đón.
Trung Quốc phản ứng bằng cách gởi với bốn điều kiện tiên quyết: Việt Nam phải chấm dứt sách nhiễu giàn khoan; Việt Nam phải từ bỏ tuyên bố chủ quyền đối với quần đảo Hoàng Sa; Việt Nam không được theo đuổi hành động pháp lý chống lại Trung Quốc; và Việt Nam không được lôi kéo một bên thứ ba, chẳng hạn như Hoa Kỳ. Phía VN đã đáp ứng bằng cách hủy bỏ kế hoạch xúc tiến hành hành động pháp lý chống lại TQ và trì hoãn chuyến thăm Washington của Ngoại Trưởng Phạm Bình Minh. Ðiều này là cái cớ cho Trung Quốc thực hiện “một hành động xuống thang tương ứng.”
Ông Dương Khiết Trì viếng thăm VN cho thấy tư cách đàn anh của TQ. Theo Reuters, thì họ cho là “Trung Quốc mắng Việt Nam.” Thái độ “đàn anh” đã được đài phát thanh quốc tế Trung Quốc, trong bản tin tiếng Việt, dùng từ ngữ “chỉ rõ” – “Ủy Viên Quốc Vụ Dương Khiết Trì chỉ rõ, đối với vấn đề trên biển hiện nay…”
Phía Việt Nam, từ Ngoại Trưởng kiêm Phó Thủ Tướng Phạm Bình Minh đến Thủ Tướng Nguyễn Tấn Dũng, được cho là có thái độ rất hòa hoãn, nhẫn nhịn, nhưng về nội dung vẫn kiên quyết, tố cáo Chung Quốc vi phạm luật quốc tế, đe dọa ổn định khu vực và đòi Bắc Kinh phải rút giàn khoan ra khỏi vùng biển Việt Nam. Trên trang web Bộ Ngoại Giao Việt Nam ông Phạm Bình Minh đã xác định với phía Trung Quốc như sau: “Việc Trung Quốc hạ đặt giàn khoan dầu khí Hải Dương 981 sâu trong vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa của Việt Nam đã vi phạm luật pháp quốc tế, công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982, đe dọa đến an ninh, an toàn hàng hải và hòa bình, ổn định của khu vực, làm tổn thương tình cảm của nhân dân Việt Nam và tác động tiêu cực đến quan hệ hợp tác giữa hai nước.”
Ðộng thái bắt nạt của Bắc Kinh đã dẫn tới một sự thay đổi chưa từng có trong nhận thức của dân Việt Nam về Trung Quốc, đã đưa đến phản kháng của đảng viên, và “mối đe dọa về một liên minh trong thực tế với Mỹ” là một sự thay đổi lớn trong cách tiếp cận Bắc Kinh của Hà Nội.” Theo tác giả này thì “xu hướng chung đã thúc đẩy thêm một số nước, trong đó có Nhật Bản, Philippines, Úc, Ấn Ðộ và Việt Nam, điều chỉnh tư thế quân sự của mình và sắp xếp lại chính sách đối ngoại để đối phó hiệu quả hơn với thái độ hung hăng của Trung Quốc.”
61 đảng viên lão thành là các nhân sĩ, trí thức có tiếng ở trong nước đã viết một bức thư ngỏ gửi Ban chấp hành trung ương và toàn thể đảng viên Ðảng Cộng Sản Việt Nam, kêu gọi “nhanh chóng kiện Trung Quốc ra tòa án quốc tế nhằm phát huy thế mạnh chính nghĩa” của Việt Nam. Theo họ thì thời gian qua, “Trung Quốc có nhiều hành vi leo thang mới trong mưu đồ xâm lược và bá chiếm Biển Ðông, coi Việt Nam là mắt xích yếu nhất cần khuất phục trước tiên.” Bức thư ngỏ còn viết: “Nhân dân có quyền được biết và phải được biết sự thật về quan hệ Việt Nam-Trung Quốc và những điều quan trọng đã ký kết với Trung Quốc như thỏa thuận Thành Ðô năm 1990, thỏa thuận về hoạch định biên giới trên đất liền và vịnh Bắc Bộ, những thỏa thuận về kinh tế.” – Giáo Sư Tương Lai, người có 55 năm tuổi đảng, là một trong những đảng viên ký vào bức thư ngỏ. Ông nói với VOA Việt Ngữ rằng đã đến lúc “thức tỉnh” các đảng viên Ðảng Cộng Sản Việt Nam.
Các đảng viên đòi công khai hóa thỏa thuận Thành Ðô khi hai bên đã ký kết một văn bản thỏa thuận gọi là “Kỷ Yếu Hội Nghị” để chính thức bình thường hóa quan hệ hai nước và cùng nhau thực hiện những thỏa thuận vừa đạt được giữa lãnh đạo hai đảng và hai nhà nước. Nội dung thỏa thuận của Hội nghị Thành Ðô từ đó cho đến nay vẫn luôn nằm trong bí mật.
Các đảng viên cũng thấy nguy cơ bị “Phần Lan hóa” qua thỏa thuận mật tại Thành Ðô. Họ kêu gọi thoát khỏi quỹ đạo TQ – tránh khỏi nạn bị “Phần Lan hóa” bằng (1) qua việc đổi mới cải cách chính trị; (2) đoàn kết dân tộc; (3) sát cánh với láng giềng cùng hoàn cảnh và tham gia các liên minh tin cậy để thoát Trung.
Nay trên trang web của VP đại diện VN tại LHQ đã đăng phỏng vấn của GS Tạ Văn Tài về vấn đề Hoàng Sa-Trường Sa. Ðây là một tiến bộ vì ông Tài đã nói lên suy nghĩ của các chuyên gốc Việt – nói lên có hai quốc gia VN, vấn đề kiện TQ, v.v…
Tranh cãi quốc tế, cái nhìn mới của các học giả Mỹ và QH Mỹ về TQ – Quốc tế hóa vấn đề BÐ:
Từ vụ giàn khoan HDTD 981 các tranh chấp BÐ nay được quốc tế hóa – ngoài ý muốn của TQ về Biển Ðông. Tại Miến Ðiện, lập trường mạnh mẽ của Hoa Kỳ về BÐ sẽ gây sức ép lên TQ và là đòn bẩy giúp các nước ASEAN mau chóng có lập trường về một COC.
Về phần các học giả, theo Zachary Abuza thì đa số trong Bộ Chính Trị chiều theo áp lực của Trung Quốc. Abuza cho rằng việc TQ hạ đặt giàn khoan “biểu thị một nguy cơ gây chia rẽ nghiêm trọng nhất trong những năm tới đây trong giới lãnh đạo của Ðảng Cộng Sản Hà Nội, không chỉ nội bộ Bộ Chính Trị (BCT) bị chia rẽ sâu sắc, mà đa số lại chọn giải pháp xuống thang trong cuộc khủng hoảng bằng cách chiều theo sức ép của TQ. Abuza kết luận: “Một chính sách nhân nhượng sẽ gây nguy hiểm cho chính chế độ… [và] tính hợp pháp của chế độ.”
Ngược lại theo Alexander Vuving các động thái bắt nạt của TQ đã thay đổi cách tiếp cận Bắc Kinh của Hà Nội. Bài đăng “Có phải Trung Quốc chùn bước tại Biển Hoa Nam (Biển Ðông),” trên báo mạng The National Interest. Vuving cho rằng cuộc khủng hoảng là “một trận đấu của ý chí… Bên nào có quyết tâm hơn sẽ có thể giành chiến thắng ngay cả khi nó là bên yếu hơn. Với chủ quyền của mình bị đe dọa, cả hai quốc gia đã thử quyết tâm của nhau để xem ai xao xuyến trước.”
Vào ngày 15 tháng 7, 2014, Trung Quốc thông báo rút giàn khoan HDTD-981 ra khỏi vùng biển Việt Nam và, trong một động thái riêng biệt, đã thả 13 ngư dân Việt Nam bị họ bắt giữ trước đó. Vuving kết luận rằng, “Các hành động của Bắc Kinh có thể trông giống như một sự mặc cả ngầm, nhưng bản chất thực sự của sự mặc cả là một cái gì đó rất khác.” Vuving ghi nhận tính chất đối xứng và sự mong manh của sự nhượng bộ lẫn nhau của cả Trung Quốc lẫn Việt Nam. Nói cách khác bên nào cũng có thể đảo ngược hành động của mình vào bất kỳ lúc nào.
Các tác giả cũng nêu lên nguy cơ VN bị Phần Lan Hóa. Trong bài “Vietnam Faces ‘Finlandization’ from China-Việt Nam đối diện với việc “Phần Lan hóa” từ Trung Quốc” cuối tháng 5 trên báo Asiasentinel, David Brown, một cựu nhân viên ngoại giao Mỹ, viết: “Như vậy, trong khi Washington dường như đã sẵn sàng vẽ một lằn ranh quanh Nhật Bản, Hàn Quốc và cũng có thể Singapore và eo biển Malacca, Hải Quân Hoa Kỳ đang từ bỏ việc đương đầu tại một khoảng xa cách từ bờ biển Việt Nam.” Tác giả viết tiếp, “Ðiều đó có thể được hiểu rằng, Mỹ đang dự định chấp nhận nhìn Việt Nam bị ‘Phần Lan hóa.’” Trong một bài viết trên tờ Wall Street, AndrewKrepinevich tháng 9 năm 2010, cảnh báo TQ đang tiến hành “Phần Lan hóa” Thái Bình Dương.
ASEAN
Các ngoại trưởng ASEAN, TQ, HK và nhiều nước khác sẽ gặp mặt tại Myanmar trong diễn đàn an ninh khu vực (ARD) và tranh chấp Biển Ðông trong nghị trình cuộc họp có vụ giàn khoan HDTD 981 đã gây nhiều chú ý.
Lần đầu tiên Việt Nam, Malaysia và Philippines phối hợp hành động tại hội ARF. Theo hãng tin AFP, các ngoại trưởng Malaysia, Philippines và Việt Nam đã họp riêng để thống nhất lập trường về Biển Ðông. Ðây là ba nước Ðông Nam Á có tuyên bố chủ quyền trên Biển Ðông, nhưng đang bị Trung Quốc tranh chấp, và chèn ép dữ dội như trong trường hợp của Việt Nam và Philippines. Khi được hỏi về cuộc hội ý không chính thức này, một nhà ngoại giao Ðông Nam Á vào hôm nay nhận định: “Khi chúng tôi phối hợp với nhau, lập trường của chúng tôi trở nên mạnh mẽ hơn.”
Việc ba nước Ðông Nam Á hội ý trước rất quan trọng trong bối cảnh toàn khối sẽ duyệt xét vào hôm nay nội dung bản Tuyên bố chung của hội nghị ngoại trưởng ASEAN, trong đó sẽ đề cập đến vấn đề Biển Ðông.
Theo AFP, bản dự thảo tuyên bố của các ngoại trưởng ASEAN – đang được đúc kết – nêu rõ: “Chúng tôi bày tỏ mối quan ngại sâu sắc về những diễn biến gần đây ở Biển Ðông, đã gây căng thẳng trong khu vực.” Bản dự thảo này có một đoạn được cho là sẽ gây tranh cãi dữ dội trong nội bộ ASEAN khi kêu gọi đình chỉ mọi “hành động gây mất ổn định” trong vùng biển tranh chấp.
Tuy nhiên ASEAN là khối nước vận hành theo nguyên tắc đồng thuận. Vì vậy, cuộc họp hôm nay của các Ngoại trưởng sẽ cho thấy là phe thân hay sợ Trung Quốc trong khối ASEAN có thành công trong việc ngăn chặn các lời lẽ cứng rắn đối với Bắc Kinh hay không, điều mà Cambodia đã từng làm vào năm 2012 khi nhận chìm một tuyên bố của hội nghị ngoại trưởng ASEAN có lời lẽ không hợp với Trung Quốc.
Nhật
Từ tháng 10 năm 2013, Hoa Kỳ và Nhật Bản đã ký kết một phiên bản mới của Hiệp Ðịnh Phòng Thủ Hỗ Tương có từ sau Ðệ Nhị Thế Chiến. Chính phủ của Thủ Tướng Shinzo Abe loan báo tăng ngân sách quốc phòng với tỷ lệ 5% cho tài khóa 2014-2019, và mới đây, Tokyo đã quyết định cho phép mình tham gia những chiến dịch quân sự tại hải ngoại “trong khuôn khổ tập thể.” Nhật còn liên minh với Úc và Ấn và trợ giúp các nước nạn nhân của TQ là Philippines và VN.
Ðấy là những phản ứng đáp trả lại thế lực mà Trung Quốc muốn áp đặt tại khu vực Tây Thái Bình Dương, nơi mà không chỉ có Nhật Bản là lo ngại, mà còn có cả Việt Nam và Philippines cũng tự đặt ra nhiều câu hỏi.
Mỹ
Người ta đã thấy các ý kiến của đa số các học giả, nhà chiến lược Mỹ đã có những ý kiến càng ngày càng mạnh mẽ lên tiếng chống TQ. Họ đang tách xa dần TC. Tiêu biểu việc này là CSIS – Trung tâm nghiên cứu quốc tế. Trong hai ngày, 10-11 tháng 7, 2014, CSIS đã tổ chức một cuộc hội thảo về Biển Ðông và sau đó cho công bố một tài liệu 22 trang với tựa đề: “Xu hướng gần đây tại Biển Ðông và chính sách của Mỹ.” Họ khuyến cáo Mỹ cần đẩy mạnh sự hiện diện về quân sự – Mỹ phải cứng rắn với Trung Quốc ở Biển Ðôngvà tập trung vào hai việc: Thiết lập cơ sở pháp lý để bác bỏ các đòi hỏi chủ quyền của Bắc Kinh và gia tăng sự hiện diện quân sự trong vùng.
Nay Quốc Hội Mỹ, đặc biệt là Thượng Viện đã thông qua Nghị Quyết S. Res 412 ngày 10 tháng 7, 2014 lên án TC đe dọa, gây hấn, gây bất ổn cho khu vực Châu Á-Thái Bình Dương và đòi TC phải rút giàn khoan Hải Dương TD 981, ngay lập tức trả lại nguyên trạng Biển Ðông như trước ngày 1 tháng 5, 2014. Nghị quyết này được 100% nghị sĩ biểu quyết thông qua. Họ công khai, khẳng định các chính sách ủng hộ các đồng minh và đối tác ở khu vực Châu Á-Thái Bình Dương, trong đó có VN là nước bị TC xâm lấn biển đảo nhiếu nhứt. Ðây là lần đầu Việt Nam được Thượng Viện mở lời Mỹ sẵn sàng ủng hộ VN.
Hạ Viện Mỹ cũng có lập trường tương tự. Ngày 31 tháng 7, 2014, tại Hạ Viện hai dân biểu Randy Forbes, đảng Cộng Hòa và bà Colleen Hanabusa, đảng Dân Chủ, cũng đệ trình nghị quyết theo cùng một chiều hướng của Thượng Viện và đặc cách đề nghị chính quyền Mỹ bán vũ khí cho Việt Nam. Ðiều khoản số 13 muốn gợi ý cho Mỹ bán vũ khí sát thương cho VN, sau bao nhiêu lần VN, từ TT Dũng, Bộ Trưởng Quốc Phòng Thanh và Chủ Tịch Sang đề nghị với phía Mỹ.
Tạm kết luận
Giàn khoan HDTD 981 là giọt nước làm tràn ly. Do đó chúng ta phải cám ơn việc này. Nó cho ÐCSVN thấy là hòa hoãn theo kiểu 4 tốt và 16 chữ vàng là đi vào tròng của TQ. Nhờ giàn khoan đã có biểu tình toàn quốc chống TQ. Nó đã làm thức tỉnh tinh thần yêu nước bài Trung của dân VN.
Tham vọng chiếm trọn Biển Ðông với thái độ ngạo mạn của TQ đã khiến cho các nước ASEAN và cả thế giới ghét và chống đối. Việt Nam, thay vì để cho Trung Quốc lôi kéo vào “tròng” cần tập trung vào một số việc:
-Cùng với ASEAN và các nước liên quan kịch liệt chống lại đường lưỡi bò 9 đoạn (nay đã thành 10 đoạn) do Bắc Kinh tự vẽ ra và tuyên bố chủ quyền một cách phi pháp;
-Ðòi Trung Quốc phải mau chóng cùng các nước ASEAN thông qua bộ Quy tắc Ứng xử (COC) ở Biển Ðông mà Trung Quốc đã cố tình kéo dài 12 năm qua; và
-Tránh rơi vào cảnh Phần Lan Hóa dưới trướng của TQ;
-Tìm đồng minh mới.
Các hành động chính đáng này cùng với các nước ASEAN, với hậu thuẫn của Hoa Kỳ và Nhật cùng quốc tế, sẽ đẩy Trung Quốc vào thế bị động – khó ăn khó nói và phải chấp nhận giải quyết đa phương.
Dù sao đi nữa, Việt Nam vẫn cần sẵn sàng đưa hồ sơ ra trước tòa án quốc tế và LHQ. Ðây là thế may của VN tìm đồng minh mới để “thoát Trung” từ thời các lãnh đạo CSVN “hoảng hốt” ký thỏa thuận mật Thành Ðô.
