Đừng nên quá lo ngại động đất California

HÀ TƯỜNG CÁT/Người Việt

HOA KỲ – Hôm Thứ Sáu, tất cả báo chí Hoa Kỳ, có cả nhật báo Người Việt, loan tin: Theo một nghiên cứu của NASA, có 99.9% nguy cơ một trận động đất mạnh trên 5.0 sẽ xảy ra trong vòng 3 năm sắp tới ở vùng Los Angeles và phụ cận.

Tin ấy có thể làm nhiều người lo lắng và bối rối. Trước hết, dù đúng tới đâu, đó chỉ mới là dự đoán, và không thể nào xác định thời điểm xảy ra động đất trong ba năm tới sẽ vào ngày giờ nào. Hai là, chấn động cường độ trên 5.0 được coi là mạnh, tuy nhiên tác động nguy hiểm như thế nào còn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố và đặc tính của từng trận động đất. Thứ ba, những chuẩn bị đối phó, từ sự củng cố các kiến trúc nhà cửa, đường lộ, cho đến sự am hiểu, thực hiện đúng quy cách các phương pháp phòng chống, sẽ giảm thiểu được rất nhiều tổn thất nhân mạng và vật chất.

Ai cũng biết động đất không xa lạ ở California, cho nên lo sợ quá đáng là vô nghĩa, và nếu bị kinh hoảng thì chỉ chịu thêm nguy hại. Trong 100 năm qua, riêng vùng Los Angeles có 6 trận động đất mạnh trên 5.0 độ Richter xảy ra, trận đầu vào năm 1920, gần nhất 2014. Không có một chu kỳ nhất định và động đất mạnh có thể xảy ra cách nhau từ vài năm đến vài chục năm. Điều ấy do ở chỗ miền Nam California có rất nhiều đường fault và mỗi đường đều có thể gây nên động đất.

Fault là đường đứt đoạn hay đường gẫy trong lòng đất, phân cách hai mảng tạo sơn (plate tectonics) hoặc ở tầm mức nhỏ hơn giữa hai khối đất có chuyển động khác nhau. Thuật ngữ địa chất tiếng Việt gọi là ‘phay,’ phiên âm từ danh từ Pháp là faille.

Phay chính ở California là San Andreas Fault chạy dài khoảng 800 dặm song song với bờ biển từ Nam lên Bắc California, ranh giới giữa hai mảng tạo sơn. Mảng tạo sơn Bắc Mỹ di chuyển theo chiều Tây Bắc – Đông Nam và mảng tạo sơn Thái Bình Dương theo chiều ngược lại. Hai mảng này không đi ngược chiều tới đâm vào nhau mà chỉ trượt đi bên nhau, được gọi là transform fault (phay chuyển dạng). Nhưng khi một chỗ tiếp xúc nào đó giữa hai mạng bị mắc kẹt qua thời gian dài, tới lúc sức dồn ép quá lớn sẽ đổ vỡ để giải phóng năng lượng và gây thành động đất. Động đất ở phay chuyển dạng không bao giờ tới mức quá lớn gần 8.0 hay 9.0, chỉ có thể mạnh trên dưới 7 độ Richter.

Vậy có thể tạm “yên tâm” là California không thể nào xảy ra động đất khủng khiếp như ở Chile, Nhật Bản, Alaska, Indonesia hay Trung Quốc và vùng núi Himalaya. Ngoại trừ trận động đất năm 1906 ở San Francisco gây hỏa hoạn và hủy diệt 80% thành phố, làm 3,000 người thiệt mạng; mỗi trận động đất ở California trong những năm sau đó cho tới nay chỉ có tổn thất nhân mạng nhẹ, không quá 70 người.

Sau trận động đất 6.7 ở Northridge năm 1994, xuất phát từ một đường phay trước đó chưa hề biết, làm 57 người chết, gần 9,000 người bị thương và nhiều tổn hại vật chất nặng nề, các biện pháp đề phòng đã được tăng cường. Số trạm theo dõi địa chấn ở California từ 7 đã tăng lên 400 hiện nay và hầu như tất cả những đường phay nào có nguy cơ gây động đất đều được giám sát chặt chẽ. Dưới mặt đất mà chúng ta cảm thấy vững vàng trong sinh hoạt bình thường, mỗi ngày các trạm địa chấn ghi nhận được hàng ngàn rung chuyển nhỏ cỡ một vài độ Richter.

Gần đây California áp dụng quy định khắt khe nhất toàn quốc về xây dựng để phòng chống động đất. Khoảng 15,000 kiến trúc cao tầng ở Los Angeles được đòi hỏi phải sửa chữa và củng cố lại. Chủ nhân buộc phải sửa chữa cho đủ vững chắc các căn nhà dựng bằng vật liệu nhẹ trong vòng 7 năm và các nhà xây 25 năm, đặc biệt là các khu nhà chung cư.

Nhưng cũng nên hiểu rằng không phải chỉ những trận động đất mạnh trên 6 hay 7 độ mới nguy hiểm, những chấn động nhỏ hơn có thể có mức độ tàn phá đáng kể, tùy theo loại động đất và khoảng cách tới tiêu điểm (epicenter) và độ nông sâu của tâm chấn động dưới lòng đất (hypocenter). Đồng thời cấu tạo địa chất trong vùng, nền đất mềm hay đá cứng, cũng ảnh hưởng tới sự lan truyền mạnh yếu của sóng chấn động do năng lượng thoát từ nơi động đất tạo nên.

Xung quanh San Andreas Fault còn có hàng ngàn phay nhỏ khác, hình thành do bị dồn nén bởi sự di chuyển hay xô đẩy lôi kéo của những mảng tạo sơn. Thường không thấy dấu hiệu gì trên mặt đất về sự hiện hữu của các phay đó nên có tên gọi là blind thrust fault (phay đẩy mù) và động đất xảy ra ở đây được gọi là blind thrust earthquake. Bằng sự nghiên cứu địa hình với GPS và đôi khi do sự tình cờ trong việc thăm dò địa chất để khoan tìm dầu lửa, ngưới ta khám phá thấy những phay này.

Blind thrust fault là loại động đất nguy hiểm vì bất ngờ và do các phay có thể nằm ngay trong lòng đất dưới các khu vưc đô thị tập trung dân cư đông đảo. Động đất Whittier 1987, Northridge 1994 và La Habra 2014 thuộc loại này.

Hôm Thứ Ba, phòng thí nghiệm JPL (Jet Propulsion Laboratory) của NASA ở Pasadena, California, công bố kết quả nghiên cứu của một khoa học gia địa cầu vật lý, bà Andrea Donellan, đăng trên tạp chí “Earth and Space Science” (Địa Cầu và Khoa Học Không Gian) nói rằng có 99.99% khả năng một trận động đất cường độ 5 hay mạnh hơn xảy ra trong vùng Los Angeles từ nay cho tới tháng Tư năm 2018. Theo Donellan: “Có đủ năng lương tích lũy để gây ra một trận động đất để tạo nên một địa chấn mạnh từ 6.1 đến 6.3 có tiêu điểm ở La Habra.” Kết luận này căn cứ vào dữ kiện đo đạc của hệ thống vệ tinh GPS ngoài không gian và radar trên máy bay, nghiên cứu những biến dạng trên mặt đất sau trận động đất 5.1, tháng Ba, 2014 ở La Habra.

Nhiều khoa học gia khác không bị thuyết phục bởi cách nghiên cứu và tin tưởng vào dự đoán ấy. Cơ Quan Khảo Sát Địa Chất Hoa Kỳ USGS công khai bày tỏ hoài nghi, và bằng một động thái hiếm thấy, công khai nêu lên giá trị khoa học về nghiên cứu của JPL. Hôm Thứ Năm, USGS đưa ra một thông cáo chính thức viết: “Xác suất 99.9% chưa được thẩm tra bởi các ủy ban đã từ lâu phụ trách lượng giá những tiên đoán và dự báo động đất.”

Robert Graves, địa chất gia USGS và người phối hợp kiểm tra nguy cơ động đất ở Nam California nói rằng: “Mức độ 99.9% như vậy, theo tôi, là không thế nào đạt tới. Chúng tôi không bao giờ chắc chắn được như thế.”

Bà Donellan bênh vực việc làm của nhóm mình: “Là khoa học gia, chúng tôi không đưa ra một tiên đoán chính thức. Nhưng chúng tôi nêu sự kiện lên trên tờ tạp chí để mọi người trắc nghiệm.” Bà nói thêm: “USGS đã dự đoán với xác suất 85% xảy ra một trận động đất lớn trong ba năm nữa. Chúng tôi dự đoán 99.9%. Nếu chuyện ấy xảy ra trong ba năm tới thì cả hai chúng ta đều đúng.”

Cho đến bây giờ, các khoa học gia vẫn không thể nào dự đoán chính xác khi nào xảy ra động đất mặc dầu có thể theo dõi đầy đủ tình trạng va chạm giữ hai khối đất. Điều đó tương tự như cho hai chiếc xe đối đầu nhau và mỗi xe đều nhấn ga tiến tới, người ta biết rằng sức dồn nén càng lúc càng lớn nhưng không thể biết khi nào đầu mỗi chiếc xe bị vỡ tung hay bẹp dúm!

John Rundle, giáo sư vật lý và địa chất tại UC Davis, một trong những đồng tác giả bản nghiên cứu của JPL, giải thích rằng nhóm nghiên cứu dựa theo một định luật quen thuộc trong khoa học địa chấn có tên là tương quan Gutenberg-Richter, do Beno Gutenberg và Charles Francis Richter, người lập ra thang độ Richter, đề ra. Hai khoa học gia Mỹ này nói rằng: “Cứ 1,000 địa chấn 3 thì có 100 địa chấn 4; 10 địa chấn 5 và một địa chấn 6, vân vân.”

Rundle nói: “Vì vậy, theo giả thuyết, nếu một khu vực nào xảy ra 1,000 địa chấn 3 thì chúng ta có thể cho là sẽ có một địa chấn 6.” Vì vậy ông tin rằng, với tần suất như hiện nay, trong mấy năm nữa ở vùng 60 dặm quanh động đất La Habra, sẽ có một trận động đất 5.

Một địa chất gia khác của USGS, bà Lucy Jones, phản bác lập luận ấy. Theo bà, định luật của khoa học động đất không bao giờ xác định rõ thời gian khi nào có trận động đất lớn. Bà nói: “Công thức của Gutenberg và Richter không đề ra thời gian. Có khác biệt lớn khi chấp nhận thông số này.”

Đó là tranh luận của các khoa học gia. Với mọi người, điều nên làm không phải là 3 năm nữa hay bao giờ, mà ngay từ bây giờ, sống ở California nên luôn luôn chuẩn bị sẵn những dự trữ đề phòng động đất phổ biến khắp nơi, kể cả trong niên giám Người Việt nhiều lần nhắc đến từ các năm trước. (HC)