Trần Doãn Nho
Ngày 13 tháng 10 năm 2016, Hàn Lâm Viện Thụy Ðiển công bố người đoạt giải Nobel Văn Chương 2016 là nhạc sĩ Bob Dylan. Khác với những người đoạt giải trước đây, người nhạc sĩ này không lên tiếng chấp nhận ngay giải thưởng. Nhiều lần, người ta gọi ông, nhưng ông không trả lời, đến nỗi Hàn Lâm Viện bực mình cho là ông “kiêu ngạo” và “bất lịch sự.”
Mãi đến ngày 29 tháng 10, 2016, hơn hai tuần sau ngày loan báo, Bob Dylan mới lên tiếng chấp nhận giải. Trong một cuộc điện đàm với Sara Danius, thư ký thường trực của Hàn Lâm Viện Thụy Ðiển và hiện là giáo sư văn chương tại Ðại Học Stockholm, Dylan cho biết ông rất vinh dự nhận được giải và tin này khiến ông cảm động không nói nên lời. Ông cho biết là ông sẽ tham dự buổi lễ trao giải. “Thật là kỳ diệu. Ai mà chẳng mơ một điều như thế này,” Dylan nói với phóng viên tờ Daily Telegraph.
Tại sao một nhạc sĩ/một người viết ca khúc lại được giải Nobel về văn chương?
Thông cáo báo chí của Hàn Lâm Viện Thụy Ðiển ca ngợi rằng Dylan “đã sáng tạo ra những diễn đạt thi ca mới mẻ nằm trong truyền thống ca khúc vĩ đại của Hoa Kỳ.” Ðể làm sáng tỏ lý do trao giải văn chương cho một người viết ca khúc, Sara Danius đã so sánh tác phẩm của Dylan với những nhà thơ cổ Hy lạp như Homer và Sappho. “Dylan là nhà thơ vĩ đại trong truyền thống nói tiếng Anh. Nếu ta nhìn ngược trở lại 2,500 năm trước đây, ta sẽ gặp Homer và Sappho, thơ của họ viết ra là để được lắng nghe, là để được trình diễn, thường là đi kèm với nhạc cụ – cùng một cách như Bob Dylan.”
Mặc dầu Dylan không được sắp xếp trong hàng ngũ những nhà văn nhà thơ, nhưng với một số lượng lớn những tác phẩm sáng tạo của ông trong năm thập niên, ông “luôn luôn tái tạo chính mình.” Không những thế, ông “là một mẫu mực tuyệt vời, một mẫu mực độc đáo,” theo Danius. Như thế, có một liên hệ sâu xa giữa thơ ca, văn chương và âm nhạc. Hơn nữa, bản chất văn chương của ca từ vốn đã được thừa nhận từ năm 1913 khi Hàn Lâm Viện trao giải cho người viết ca từ và là nhà thơ Rabindranath Tagore của Ấn Ðộ, cũng theo Danius.
Hãy thử đọc một vài đoạn ca từ trong một bài rất nổi tiếng của Dylan:
Blowin’ in The Wind
How many roads must a man walk down
Before you call him a man?
How many seas must a white dove sail
Before she sleeps in the sand?
Yes, ‘n’ how many times must the cannon balls fly
Before they’re forever banned?
The answer, my friend, is blowin’ in the wind,
The answer is blowin’ in the wind.
(…)
Yes, ‘n’ how many times must a man look up
Before he can see the sky?
Yes, ‘n’ how many ears must one man have
Before he can hear people cry?
Yes, ‘n’ how many deaths will it take till he knows
That too many people have died?
The answer, my friend, is blowin’ in the wind,
The answer is blowin’ in the wind.
Thoảng bay theo gió
(bản dịch của Trần Ngọc Cư)
Bao nhiêu nẻo đường một kẻ ngược xuôi
Trước khi bạn mới gọi nó là người?
Bao nhiêu biển khơi bồ câu sải cánh
Trước khi về nằm trong cát ngủ vùi?
Phải bao nhiêu lần tên bay đạn bắn
Trước khi vũ khí bị cấm đời đời?
Lời đáp, bạn ơi, thoảng bay theo gió,
Câu trả lời đà theo gió thoảng bay.
(…)
Phải bao nhiêu lần một kẻ ngó lên
Mới nhìn thấy ra bầu trời xanh thắm?
Bao nhiêu lỗ tai một người phải sắm
Mới nghe được là có tiếng kêu than?
Bao nhiêu mạng người phải chịu thác oan
Hắn mới hiểu ra quá nhiều người chết?
Lời đáp, bạn ơi, thoảng bay theo gió,
Câu trả lời đà theo gió thoảng bay.
Ðúng như đánh giá của Hàn Lâm Viện, ca từ quả là một bài thơ. Một bài thơ hay, đầy ý nghĩa, vừa triết lý vừa nhân bản. Nếu không đi kèm với nhạc, ta có thể đọc nó như đọc một bài thơ.
Chẳng thế mà, ngay sau khi giải vừa loan báo, một số nhà văn nổi tiếng như Stephen King, Joyce Carol Oates và Salman Rushdie đã lên tiếng ca ngợi quyết định của Hàn Lâm Viện Thụy Ðiển, cho rằng Dylan là “người thừa kế xuất sắc của truyền thống thi ca, đó là một chọn lựa xứng đáng.”
Ði xa hơn, Billy Collins, nhà thơ quốc gia Hoa Kỳ, xem Dylan được thừa nhận không chỉ như một người viết ca khúc mà như một nhà thơ. “Bob Dylan nằm trong số hai phần trăm những người viết ca khúc mà cái hay của ca từ nằm ngay trong ngôn ngữ của chúng mà không cần đến nhạc cụ và có một giọng điệu rất riêng. Tôi cho rằng ca từ của ông xứng đáng được xem là thơ.”
Những người tán đồng việc trao giải cho rằng trong những ca khúc, Dylan thường cho điểm xuyết những ám dụ văn chương. Không những thế, ông cũng từng trích dẫn thơ của của Arthur Rimbaud, Paul Verlaine và Ezra Pound vào ca từ. Ngoài ra, ông còn làm thơ. Năm 1971, ông cho xuất bản Tarantula (1971), một tập thơ xuôi, viết theo kiểu dòng ý thức, một hình thức cách tân. Giáo sư Seamus Perry, đại học Oxford, cho rằng, “Hơn bất cứ ai, ông là nhà thơ vĩ đại của thời đại chúng ta”. Ca từ của ông vừa có tính cá nhân vừa tính nhân loại, vừa giận dỗi vừa hài hước lại vừa dịu dàng; ông là “chính mình một cách toàn hảo.”
Tóm lại, những người bênh việc quyết định của Hàn Lâm Viện Thụy Ðiển muốn chứng mình rằng Dylan đoạt giải vì ông là một nhà thơ. Ca từ của ông là thơ và do đó, có tính văn chương, chứ không chỉ là âm nhạc.
Nhưng một số người khác cho rằng dù hay ho đến mức nào đi nữa, ca khúc là ca khúc, không thể “nâng lên” cùng hàng với văn chương. Văn chương phải là cái gì sâu lắng, gợi cảm, đa diện và đa nghĩa. Chữ nghĩa văn chương phải truyền đạt được những ý nghĩa sâu xa của cõi người/nhân sinh. Do đó, thành tựu của Dylan, dù có chứa ít nhiều chất văn chương chăng nữa, cũng không ngang bằng với thành tựu của những nhà văn khác, như Phillip Roth, Marilynn Robinson, Joyce Carol Oates, Haruki Murakami (Nhật) hay Ngugi wa Thiong’o (Kenya), vốn được dư luận xem là những người đứng trong phòng chờ giải Nobel văn chương từ lâu. Nhà văn Rabih Alameddine không tiếc lời phê phán cung cách chọn lựa của Hàn Lâm Viện; ông so sánh việc tặng giải lần này cho Dylan cũng như trước đây tặng cho Winston Churchill giải văn chương 1953 là một điều “ngu xuẩn.” Nhà văn Pháp Pierre Assouline gốc Ma rốc thì cho rằng đó là một điều “khinh thường các nhà văn.”
Chưa nghe Dylan chính thức phát biểu ý kiến của mình về các tranh cãi. Tuy nhiên, khi được hỏi về việc Danius so sánh ông với Homer và Sappho, Dylan trả lời: “Tôi cũng nghĩ như thế, về phương diện nào đó”. Theo ông, một số ca khúc như Blind Willie, The Ballad of Hollis Brown, Joey, A Hard Rain, Hurricane… chắc chắn là có tính cách thi ca. Tuy nhiên, ông cho rằng ông không xứng đáng với sự so sánh đó; giá trị của chúng ông để cho người khác phán xét. “Tôi không có ý kiến về tác phẩm của mình,” ông cho biết.
Bob Dylan sinh năm 1941 là một người đa dạng, đa năng. Ông vừa là nhạc sĩ, ca sĩ, họa sĩ, nhà viết kịch bản. Có người gọi Dylan là một “poet laureate of the rock era” (nhà thơ đoạt giải của kỷ nguyên nhạc rock). Là một người viết nhạc cổ điển, dân ca và các ca khúc phản kháng như “Blowin’ in the Wind”,”The Times They Are a-Changin’, nhạc của ông đã nói lên tiếng nói cho cả một thế hệ trong những năm 1960 đầy xáo trộn và tạo nên động lực cho phong trào dân quyền. Ảnh hưởng của ông tiếp tục thâm nhập xuyên qua nhạc rock, nhạc pop và dân ca ngày nay. Trong 50 năm, sáng tác của ông xuyên qua nhiều chủ đề và lối viết khác nhau, từ lãng mạn đến dân quyền. Ngoài ra, ông đã từng đoạt giải Pulitzer Hoa Kỳ năm 2008. Năm 2004, ông được tạp chí danh tiếng Rolling Stone bình chọn là nghệ sĩ vĩ đại thứ 2 mọi thời đại, chỉ sau ban nhạc The Beatles. Tháng 5 năm 2012, ông được Tổng Thống Mỹ Barack Obama trao Huân chương Tự do (Presidential Medal of Freedom).
Rõ ràng, sự nghiệp của Dylan là một sự nghiệp văn hóa lớn, ngoại hạng, không thua bất cứ một nhà văn, hay nhà thơ nổi danh nào khác. Ông rất xứng đáng nhận được giải Nobel là giải thường được thưởng cho một người vì sự nghiệp cả đời của họ, chứ không chỉ dựa trên một tác phẩm nào đó. Tuy nhiên, vì tên của giải là Nobel Văn Chương, nên việc trao giải cho ông gây nên những tranh cãi. Ðể tránh những lời đàm tiếu, cách hay nhất là Hàn Lâm Viện Thụy Ðiển nên đổi tên giải. Chẳng hạn như giải “Nobel Văn Học Nghệ Thuật.” Tên này có nội hàm bao quát hơn đưa đến việc xét duyệt nhiều thể loại hơn. Không có lý gì chỉ có văn chương mới là quan trọng, còn các hình thức nghệ thuật khác như kịch, hội họa, âm nhạc, vân vân thì đành đứng ngoài chơi.
Hy vọng rằng bài diễn văn nhận giải của Dylan sẽ là một ca khúc do chính ông hát lên trong buổi lễ.
Tại sao không?
————-
Tham khảo:
– ‘I was left speechless’: Bob Dylan breaks two-week silence over Nobel prize, The Guardian 28/10/2016.
– Bob Dylan: Did he deserve the 2016 Nobel Prize in Literature?, Sky News 14/10/2016.
– Bob Dylan’s Nobel Prize award presents opportunity to reflect on literature, The Gonzala Bulletin 19/10/2016.
– Why Bob Dylan deserves his Nobel prize in literature, The Conversation 13/10/2016.
– Wikipedia, Nobel prize of Literature, Bob Dylan.
