Trần Doãn Nho/Người Việt
KENNEDALE, Texas (NV) – Taras Hryhorovych (1) Shevchenko sinh ngày 9 Tháng Ba, 1814, tại Moryntsi, Kiev, mồ côi cả cha lẫn mẹ vào năm 12 tuổi.
Là con của một gia đình nông nô, ông là sở hữu của địa chủ Pavel Engelhardt, lúc đầu ở Kiev, sau chuyển về Saint Petersburg. Engelhardt thấy cậu bé có tài vẽ, nên gửi cậu đi học vẽ với họa sĩ Shiriaev bốn năm. Trong thời gian này, Shevchenko dành thì giờ rảnh, vẽ phác thảo các bức tượng trong khu công viên hoàng gia ở thủ đô. Nhờ đó, ông làm quen được với nhiều họa sĩ, trong đó có nhà danh họa, đồng thời cũng là Giáo Sư Karl Briullov.
Nhận biết tài năng đặc biệt của chàng họa sĩ trẻ, nên qua một cuộc bán đấu giá tranh, Giáo Sư Briullov thu được một số tiền lớn đủ để trả cho địa chủ Engelhardt, chuộc tự do cho Shevchenko vào Tháng Năm, 1838. Sau khi thoát khỏi thân phận nông nô, Shevchenko được nhận vào học ở Viện Nghệ Thuật Hoàng Gia ở Saint Petersburg dưới sự dạy dỗ và chăm sóc của nhà danh họa.
Năm 1840, Shevchenko cho xuất bản tập thơ đầu tiên, “Kobzar” (Người Hát Rong). Tuy là một tập thơ nhỏ, gồm tám bài thơ lãng mạn, nhưng nó đã cho thấy sự chớm nở của một tài năng thi ca. Tiếp đó là tập sử thi “Haidamaky” (1841) miêu tả cuộc khởi nghĩa của nông dân và nhiều tập thơ khác ra đời như “Hamaliia,” “Trizna”… tập thơ nào cũng gây ấn tượng cho người đọc.
Trong các năm 1843, 1845, và 1846, ông có dịp thực hiện những chuyến đi thăm đất nước Ukraine của mình, gặp lại những người anh em ruột và bà con vẫn còn trong thân phận nông nô. Ông cũng được gặp những nhà văn và nhà trí thức Ukraine nổi tiếng như Hrebinka, Panteleimon Kulish, và Mykhailo Maksymovych.
Đau khổ vì sự đàn áp của Nga Hoàng đối với người dân và đất nước Ukraine, ông quyết định vẽ một bộ tranh phong cảnh sử dụng kỹ thuật khắc acid (etchings) có tựa đề là “Zhivopisnaia Ukraina” (Phong Cảnh Ukraine) vào năm 1844, ghi lại những cảnh điêu tàn đổ nát cũng như những công trình văn hóa của Ukraine.
Sau khi tốt nghiệp viện mỹ thuật, ông trở thành thành viên của Ủy Ban Đồ Họa Khảo Cổ Kiev (Kiev Archeographic Commission), nhờ đó, ông có dịp du hành nhiều nơi trong xứ sở Ukraine để vẽ những di tích, đền đài lịch sử của Ukraine, đồng thời sưu tập những bài dân ca và các tài liệu sắc tộc khác.
Trong thời gian đó, ông làm những bài thơ trào phúng mang tính cách châm biếm chính trị như “Son” (Giấc Mơ), “Sova” (Con Cú), “Slipyi’ (Người Mù), “Velykyi l’okh” (Hầm Mộ Vĩ Đại), vân vân, và về sau, đưa tất cả vào trong tập thơ “Try lita” (Ba Năm).
Mặt khác, ông bí mật tham gia hội “Huynh Đệ Cyril and Methodius” (Cyril and Methodius Brotherhood), một tổ chức chống chế độ nông nô Nga, vì thế, ông bị bắt cùng với những thành viên khác vào ngày 5 Tháng Tư, 1847. Đã thế, người ta còn tìm thấy tập thơ châm biếm chống hoàng gia Nga của ông, nên tội ông càng nặng thêm.
Ông bị kết án đày biệt xứ, làm lao dịch trong quân đội, lúc đầu ở vùng Biển Caspian, sau chuyển đến một vùng khác xa xăm hơn nữa. Chính Nga Hoàng Nicholas I đã đích thân ra lệnh cấm ông viết và vẽ. Tuy nhiên, ông vẫn bí mật làm thơ, vẽ hàng trăm bức họa bằng màu nước (watercolor) và bằng bút chì cũng như viết những truyện vừa (novella) bằng tiếng Nga, ngay trong thời gian chịu án.
Đến năm 1857, hai năm sau khi Nga Hoàng Nicholas chết, ông mới được tha, nhưng vẫn phải chịu sự giám sát chặt chẽ của cảnh sát. Ông vẫn tiếp tục vẽ, làm thơ và muốn trở về Ukraine sinh sống.
Tuy nhiên, sau nhiều năm bị tù đày, bị hành hạ, ông lâm bệnh nặng, nên qua đời vào ngày 10 Tháng Ba, 1861, trong khi tuổi đời còn trẻ (47 tuổi) và sức sáng tác còn mạnh mẽ. Thi hài của ông, lúc đầu được chôn cất ở Saint Petersburg, sau này được chuyển về an táng ở Chernecha Hora (Đồi Chernecha), Ukraine, theo di chúc của ông. Mộ phần của ông, từ đó, trở thành “thánh địa” của hàng triệu người Ukraine, và sau này là một phần của Bảo Tàng Viện Quốc Gia.
Với tài năng thi ca của mình, Shevchenko giữ một địa vị đặc biệt và riêng biệt trong lịch sử và văn hóa Ukraine cũng như trong văn chương thế giới.
Tác phẩm “Kobzar” là dấu mốc đặc biệt, đánh dấu sự khởi đầu một kỷ nguyên mới của văn chương Ukraine. Xuyên qua các bài thơ làm toàn bằng tiếng Ukraine, ông đã đưa Ukraine thoát khỏi sự lệ thuộc vào văn chương Nga, đặt nền móng cho nền văn chương Ukraine hiện đại và cũng là nguồn cảm hứng cho nhiều tác phẩm thuộc các thể loại âm nhạc và mỹ thuật của các nghệ sĩ Ukraine.
Không những thế, thơ cách mạng và chính trị của ông còn mang đến ảnh hưởng tích cực ở nơi các dân tộc khác. Khi ông còn sống, đã có bản dịch thơ ông qua tiếng Ba Lan, Nga, Tiệp, Đức. Cho đến trước năm Ukraine được độc lập hoàn toàn (1991), tập thơ “Kobzar” đã được dịch ra hơn 100 thứ tiếng.
Người ta chia thơ của Shevchenko thành ba thời kỳ. Trong thời kỳ đầu, thơ ông có phẩm chất cao với kỹ thuật tinh vi. Ông chuyển những khúc dân ca Ukraine thành những bài thơ cực kỳ độc đáo với vần điệu và cấu trúc phức tạp, mới mẻ. Mặt khác, thơ ông cũng chịu ảnh hưởng của trào lưu lãng mạn đang ở giai đoạn thịnh thời ở Châu Âu lúc bấy giờ về cách sử dụng ẩn dụ, biểu tượng, nhân cách hóa.
Tuy nhiên, phải đợi đến thời kỳ thứ hai trong sự nghiệp (1843-1845), ông mới trở thành một hình tượng quốc gia khi ông bắt đầu làm thơ về thân phận của người dân và đất nước Ukraine dưới sự áp bức của chế độ Nga Hoàng. Ông là phát ngôn nhân của những nhục nhằn và gây cảm hứng dân tộc cho những người con của đất nước Ukraine.
Thơ ông vẽ ra nỗi cay đắng của một dân tộc bị chế độ độc tài, vô luật pháp thống trị. Trong bài thơ “Tsari” (Nga Hoàng), ông chỉ ra tình trạng vô luân, dâm đãng và tàn hại lẫn nhau của những người trong hoàng gia. Có khi ông còn tấn công cả sự giả dối của giới tăng lữ tôn giáo. Ông sử dụng hình thức trào phúng vừa để chế giễu chế độ vừa để chế giễu đồng hương của mình, nhắc nhở họ về đất nước, về tinh thần quốc gia, về lịch sử và gia tài của dân tộc. Đồng thời, ông cũng chế giễu ngay cả sự ngây thơ của chính mình khi ông chỉ làm thơ lãng mạn, mà không biết gì đến nỗi nhục bị đọa đày.
Thời kỳ cuối cùng, ông trở về với thơ trữ tình, với văn chương cổ điển và với các ẩn dụ tôn giáo. Dù phần nhiều thơ của ông đề cập đến đau khổ, oan khuất và cơ cực, thỉnh thoảng, ông cũng đưa vào thơ một nhìn lạc quan về tương lai. Chẳng hạn như khổ thơ sau trong bài “I Arkhimed i Halilei” (Cả Archimedes và Galileo) sáng tác vào gần lúc cuối đời (1860):
“And on the reborn earth
There will be no enemy, no tyrant
There will be a son, and there will be a mother,
And there will be people on the earth.”
(Tạm dịch:
Và trên trần gian tái sinh
Sẽ không còn kẻ thù, không còn kẻ độc tài
Sẽ có đứa con và người mẹ
Và sẽ có con người trên trần gian)
Ngoài thơ, Shevchenko cũng sáng tác các truyện vừa trong thời gian bị đi đày, nhưng các tác phẩm này không được xuất bản trong khi ông còn sống. Văn xuôi của ông chịu ảnh hưởng của thứ văn xuôi trào phúng của nhà văn Nga cùng thời, Nikolai Gogol (1809-1852), nhưng cũng chứa đựng nhiều khía cạnh khám phá riêng. Mặc dầu chủ yếu viết bằng tiếng Nga, ông cũng đưa vào trong truyện nhiều ngôn ngữ Ukraine. Hai truyện đầu của ông, “Naimychka” (Đầy Tớ Gái) và “Varnak” (Người Tù) chia sẻ đề tài chống-nông nô như trong các bài thơ chính trị ái quốc của ông.
Ngoài ra, như ta biết, ông cũng còn là một họa sĩ tài danh. Ông đã hoàn tất hơn 1,000 tác phẩm hội họa, trong đó có một số khá lớn hiện vẫn còn bị thất lạc, chưa tìm thấy được. Về lãnh vực này, mặc dầu được huấn luyện như một họa sĩ hàn lâm, tranh của ông mở rộng ra nhiều đề tài khác nhau, chuyển tử những hình ảnh huyền thoại và lịch sử rập khuôn sang các đề tài hiện thực, có tính cách phê phán chính sách đàn áp của Nga Hoàng.
Thơ của Taras Shevchenko đã được dịch và giới thiệu đến các nước Nga, Ba Lan, Tiệp, Đức, Pháp và Ý ngay từ lúc ông còn sống; có tài liệu cho thấy thơ ông đã từng được bàn đến từ năm 1839. Ngày nay, thơ của ông đã được dịch ra cả nhiều ngôn ngữ trên thế giới. Về tiếng Việt, hàng chục bài thơ của ông đã được dịch ra tiếng Việt (từ tiếng Ukraine), xuất hiện trên trang thơ “Thi Viện” (thivien.net), có kèm theo nguyên văn tiếng Ukraine. [qd]
Chú thích:
(1) Chữ “lót” (middle name) khác nhau ở một số trang mạng: Taras Grigorjevich Shevchenko (thivien.net); Taras Grigorievich Shevchenko (kids.britanica.com)
(2) Thi Viện: www.thivien.net/Taras-Grigorjevich-Shevchenko/Gi%E1%BA%A5c-m%C6%A1/poem-F5wyOJaY3ShdE1pjREq-TA
Tài liệu tham khảo:
-Taras Shevchenko: Serfdom – Freedom – Exile – Death: www.ukrainianmuseum.org/exhibitions/2014/shevchenko/?page_id=4#:~:text=He%20died%20on%20March%2010,just%20outside%20of%20Kyiv%2C%20Ukraine.-
-Shevchenko, Taras: www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CH%5CShevchenkoTaras.htm
Coh (Giấc Mơ), một bài thơ tiêu biểu của Taras Shevchenko, qua bản Việt dịch của Nguyễn Xuân Hòa (2):
Giấc Mơ
Làm lao dịch gặt lúa mì cho chủ
Mệt rã rời chị đâu dám ngơi tay
Thất thểu bước chị gom từng lượm lúa
Thở đứt hơi… con khát sữa khóc hoài
Bé khóc nằm gọi mẹ dưới lùm cây
Chị chạy tới vội vàng cho con bú
Nhìn con yêu, chị nựng con quấn tã
Rồi ngả đầu chợp mắt ngủ say
Chị mơ thấy thằng Ivan của chị
Thoát kiếp tôi đòi, giàu có đẹp trai
Cưới cô gái tự do, thôi kiếp đời nô lệ
Gặt lúa ruộng mình hai đứa ghé chung vai
Ríu rít dâu con đưa cơm mời bố mẹ
– Của các con đây, lúa chín mẩy mai ngày
Người mẹ đáng thương sung sướng mỉm cười
Bừng mở mắt – còn gì đâu nữa
Lặng nhìn con, chị bế lên quấn tã
Rồi rón chân vội vã, chị ra đi
Phải cắt cho xong đám lúa trước khi
Bọn chúng tới, đòn roi và hoạnh họe.
