Mục này chỉ nhằm giải đáp các thắc mắc về sức khỏe có tính cách tổng quát. Với các vấn đề cụ thể, chi tiết của từng bệnh nhân, xin liên lạc với bác sĩ để được thăm khám trực tiếp. Nhiều thông tin thiết thực và bổ ích khác về sức khỏe cũng được phát trên đài Radio Chuyện Sáng Chủ Nhật ở vùng Orange County, California, vào mỗi sáng Chủ Nhật từ 6 đến 9 giờ, trong chương trình “Câu Chuyện Sức Khỏe Sáng Chủ Nhật.” Nhiều thông tin sức khỏe bổ ích khác cũng có thể tìm thấy trên các website nguyentranhoang.com và radiochuyensangchunhat.com. Quý vị có thể liên lạc bác sĩ qua email: [email protected] hoặc điện thoại (714) 531-7930.
Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng
Các biến dạng nhận thức, suy nghĩ bị méo mó, hay rối loạn nhận thức (cognitive distortions) là những cách suy nghĩ thiên lệch có thể bóp méo nhận thức về thực tại, thường dẫn đến phản ứng cảm xúc tiêu cực, hành vi không hiệu quả và khó khăn trong việc xử lý các thách thức của cuộc sống. Chúng liên quan chặt chẽ đến các vấn đề sức khỏe tâm thần như trầm cảm, lo âu và căng thẳng, mặc dù bất cứ ai cũng có thể trải qua chúng vào những thời điểm khác nhau.
Gán nhãn (labeling) là một dạng nhận thức méo mó, trong đó một người gán cho bản thân hoặc người khác một nhãn mác mang tính cố định và tổng quát, dựa trên một hành vi, sự kiện, hoặc đặc điểm cụ thể. Hành vi này thường làm đơn giản hóa quá mức thực tế phức tạp, dẫn đến việc nhìn nhận một cá nhân hoặc sự việc thông qua một lăng kính tiêu cực và phiến diện.
Nguyên nhân của gán nhãn
Gán nhãn là một dạng rối loạn nhận thức phổ biến, và nó bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Các nguyên nhân này thường liên quan đến cách não bộ xử lý thông tin, cảm xúc, và các yếu tố văn hóa, xã hội. Dưới đây là những nguyên nhân chính dẫn đến hành vi gán nhãn:
1. Tư duy đơn giản hóa
2. Lý luận cảm xúc (Emotional Reasoning)
3. Tư duy trắng đen (Dichotomous Thinking)
4. Tổng quát hóa quá mức (Overgeneralization)
Tổng quát hóa quá mức là khi một sự kiện đơn lẻ được áp dụng cho toàn bộ cuộc sống hoặc tính cách của một người. Gán nhãn thường là hệ quả của việc áp dụng mô hình suy nghĩ này.
Ví dụ: Một sinh viên thi trượt một môn học có thể nghĩ rằng: “Ta sẽ chẳng bao giờ thành công trong đời.”
“Cơn mưa đầu Đông”
Ở Santa Ana, Mai, một người mẹ đơn thân, vừa mở quán phở nhỏ sau nhiều năm dành dụm. Tuần khai trương, một ngày mưa lớn khiến quán ế ẩm, Mai thở dài: “Chắc cả đời mình chẳng bao giờ buôn bán được!”
Con trai bà, cậu bé Quang, chạy lại ôm mẹ: “Mẹ ơi, hôm nay mưa thôi mà. Mai trời nắng, con sẽ giúp mẹ tiếp khách.”
Quả thật, khi trời nắng lên, quán phở tấp nập khách đến. Bà Mai nhận ra, không phải mọi sự kiện đều kéo dài mãi mãi, và khó khăn chỉ là cơn mưa đầu đông, sẽ qua đi khi mặt trời ló dạng.
5. Ảnh hưởng của định kiến xã hội
Các chuẩn mực xã hội và văn hóa có thể tạo ra định kiến, dẫn đến việc gán nhãn người khác dựa trên các yếu tố như nghề nghiệp, ngoại hình, giới tính, hoặc dân tộc. Điều này thường được học qua môi trường gia đình, trường học, hoặc xã hội.
Ví dụ: Một người thất nghiệp có thể bị xã hội gán nhãn là “lười biếng” mà không xem xét hoàn cảnh thực tế của họ.
“Bức thư không ngờ đến”
Ở Fountain Valley, chú Bình, một người đàn ông trung niên, đã thất nghiệp suốt ba tháng. Những ngày đầu, chú cố gắng tìm việc, nhưng không ai nhận. Nghe hàng xóm ở nhà sau nói:
“Chắc chú Bình lười lắm, cả ngày chỉ thấy ngồi trong sân!”
Chú Bình buồn, ngồi lặng lẽ dưới gốc cây xoài. Một buổi chiều, bé Phương – cô bé hàng xóm 8 tuổi – mang đến cho chú một bức thư nhỏ. Trong thư là nét chữ non nớt:
“Chú Bình ơi, ba mẹ nói chú là người rất tốt. Con thấy chú hay giúp ba mẹ con sửa đồ. Con tin chú sẽ sớm tìm được việc làm!”
Đọc thư, chú Bình nghẹn ngào. Ngày hôm sau, chú quyết định đi học thêm kỹ năng sửa chữa tại một trung tâm việc làm. Một tháng sau, chú được nhận vào làm kỹ thuật viên tại một công ty. Hàng xóm bất ngờ khi thấy chú Bình đi làm mỗi sáng, và từ đó không ai dám đánh giá ai chỉ dựa trên vẻ bề ngoài nữa.
6. Áp lực tự đánh giá cao (Perfectionism)
Những người có xu hướng cầu toàn thường dễ gán nhãn bản thân vì họ không chấp nhận sai sót hay thất bại. Một lỗi nhỏ cũng có thể khiến họ kết luận tiêu cực về toàn bộ giá trị của mình.
Ví dụ: Một người cầu toàn có thể nghĩ: “Nếu ta không hoàn hảo, thì ta chẳng là gì cả.”
“Chiếc bánh sinh nhật hỏng”
Ở Irvine, chị Hạnh mở một tiệm bánh ngọt nổi tiếng với bánh kem đẹp mắt. Năm nay, chị muốn tự làm bánh sinh nhật cho con gái. Nhưng trong lúc gấp gáp, chị vô tình làm bánh bị nứt trên bề mặt. Chị bật khóc: “Mẹ đúng là thất bại, không làm nổi một chiếc bánh tử tế cho con!”
Con gái chị, bé Ly, chạy lại ôm mẹ và nói: “Mẹ ơi, con đâu cần bánh đẹp. Con chỉ cần mẹ ở bên con thôi!”
Lời nói ngây thơ của bé Ly giúp chị Hạnh nhận ra rằng sự hoàn hảo không nằm ở hình thức, mà ở tình yêu và sự cố gắng. Chị sửa chiếc bánh bằng cách phủ thêm lớp kem, và bé Ly vui sướng khi được thổi nến trên chiếc bánh mà mẹ đã làm bằng cả trái tim.
