Mục này chỉ nhằm giải đáp các thắc mắc về sức khỏe có tính cách tổng quát. Với các vấn đề cụ thể, chi tiết của từng bệnh nhân, xin liên lạc với bác sĩ để được thăm khám trực tiếp. Nhiều thông tin thiết thực và bổ ích khác về sức khỏe cũng được phát trên đài Radio Chuyện Sáng Chủ Nhật ở vùng Orange County, California, vào mỗi sáng Chủ Nhật từ 6 đến 9 giờ, trong chương trình “Câu Chuyện Sức Khỏe Sáng Chủ Nhật.” Nhiều thông tin sức khỏe bổ ích khác cũng có thể tìm thấy trên các website nguyentranhoang.com và radiochuyensangchunhat.com. Quý vị có thể liên lạc bác sĩ qua email: [email protected] hoặc điện thoại (714) 531-7930.
Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng
Gàu là một tình trạng phổ biến ở da đầu, do bị bong tróc quá mức các tế bào da trên da đầu. Gàu thường xuất hiện dưới dạng các mảng vảy trắng hoặc hơi ngả vàng rơi trên tóc và vai, đôi khi kèm theo ngứa da đầu. Gàu không phải là bệnh truyền nhiễm hay do vệ sinh kém, nó bắt nguồn từ quá trình thay mới tế bào da và tình trạng viêm nhẹ trên da, chứ không phải do nhiễm trùng.
Về y học, gàu được xem là một dạng nhẹ của viêm da tiết bã, một bệnh viêm da mạn tính thường xảy ra ở vùng da có tuyến dầu hoạt động mạnh. Tình trạng này rất phổ biến, ước tính có khoảng 50% dân số từng bị gàu ít nhất một lần trong đời.
Mặc dù gàu không gây nguy hiểm về mặt sức khỏe, nhưng nó có thể kéo dài hoặc tái phát, nghĩa là các triệu chứng có thể đến rồi đi, và thường đòi hỏi phải được chăm sóc, kiểm soát thường xuyên. Gàu cũng có thể khiến người bệnh cảm thấy khó chịu hoặc ngại ngùng, vì thế việc điều trị và phòng ngừa hiệu quả là rất quan trọng.
Nguyên nhân gây gàu
Gàu có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, từ tình trạng khô da đơn giản cho đến các bệnh lý về da sâu hơn. Nguyên nhân gàu thường là sự kết hợp giữa dầu nhờn trên da, vi sinh vật (đặc biệt là nấm men), và yếu tố nhạy cảm riêng của mỗi người.
Nguyên nhân phổ biến:
-Viêm da tiết bã (da đầu nhờn và bị kích ứng): Đây là nguyên nhân phổ biến nhất gây gàu. Trong tình trạng này, da đầu tiết nhiều dầu (bã nhờn) và bị viêm nhẹ, làm bong tróc lớp tế bào da thành những mảng vảy.
-Một loại nấm tự nhiên sống trên da tên là Malassezia phát triển mạnh trong môi trường nhiều dầu và được xem là yếu tố chính gây ra gàu. Ở một số người, Malassezia gây kích ứng và làm tăng tốc độ bong tróc tế bào da đầu, dẫn đến gàu.
-Lưu ý: Có gàu không có nghĩa là da đầu bị dơ (bẩn), ngay cả da đầu sạch cũng có thể bị gàu do phản ứng với loại nấm này. Tuy nhiên, nếu ít gội đầu (mồ hôi và dầu nhờn tích tụ), Malassezia sẽ có môi trường thuận lợi để phát triển mạnh hơn, làm tình trạng gàu nặng thêm.
-Khô da: Da đầu khô cũng có thể gây bong tróc tương tự như gàu. Nhưng loại bong tróc này thường do thiếu độ ẩm chứ không phải do dầu nhờn. Vảy gàu do khô da thường nhỏ, khô và màu trắng. Ta có thể nhận thấy da khô ở các vùng khác trên cơ thể nữa. Mùa Đông khô lạnh hoặc sử dụng dầu gội quá mạnh có thể làm nặng thêm tình trạng này.
-Kích ứng với sản phẩm chăm sóc tóc: Một số người có phản ứng dị ứng hoặc kích ứng với các loại thuốc nhuộm, hóa chất trong dầu gội, hoặc các sản phẩm tạo kiểu tóc, điều này gây đỏ da, ngứa và bong vảy giống như gàu. Tình trạng này được gọi là viêm da tiếp xúc. Nếu bắt đầu bị gàu sau khi dùng một sản phẩm mới, đó có thể do nguyên nhân này.
-Căng thẳng và môi trường: Mặc dù stress không trực tiếp gây ra gàu, nhưng nó có thể làm nặng thêm hoặc gây bùng phát viêm da tiết bã. Ngoài ra, nấm Malassezia phát triển mạnh trong điều kiện ẩm nóng (hoặc môi trường nhiều mồ hôi), vì vậy nhiều người bị gàu nặng hơn vào mùa Hè, hoặc khi đổ mồ hôi nhiều. Ngược lại, thời tiết lạnh và khô cũng khiến da đầu khô, dễ bong tróc.
Nguyên nhân ít gặp hơn:
-Vảy nến da đầu: Là bệnh tự miễn, gây mảng da đỏ, dày, có vảy trắng bạc bám chắc vào da đầu. Dễ nhầm với gàu nhưng vảy nến thường dày hơn và có kèm theo vùng da đỏ, gồ lên.
-Chàm (eczema): Những người có làn da nhạy cảm hoặc bị eczema có thể có da đầu khô, bong tróc như một phần của bệnh. Vảy khô này không nhờn như gàu thông thường và do hàng rào bảo vệ da bị yếu.
-Nhiễm nấm da đầu hoặc các bệnh da khác: Trong một số trường hợp hiếm, vảy bong giống gàu có thể do nhiễm nấm ngoài da đầu (ví dụ: lang ben da đầu), hoặc các bệnh lý khác. Các trường hợp này thường có thêm triệu chứng rụng tóc hoặc sưng viêm, và cần điều trị đặc hiệu.
-Lưu ý: Gàu và viêm da tiết bã thực chất là cùng một quá trình, chỉ khác nhau về mức độ. Gàu là dạng nhẹ (ít vảy, ngứa nhẹ), còn viêm da tiết bã có thể gây viêm đỏ rõ và ảnh hưởng tới vùng da khác như mặt, sau tai, hoặc ngực.
Các phương pháp điều trị gàu
Hầu hết các trường hợp gàu có thể được kiểm soát bằng việc chăm sóc da đầu đúng cách và sử dụng thuốc (thường là thuốc bôi ngoài da). Mục tiêu của điều trị là giảm nấm men trên da đầu, làm chậm tốc độ bong tế bào da, và giảm kích ứng. Có nhiều lựa chọn từ dầu gội không kê toa đến thuốc kê toa, và một số biện pháp tự nhiên cũng có thể có hiệu quả. Việc thử nhiều sản phẩm xem thứ nào hiệu quả cho mình, và duy trì điều trị là rất quan trọng, vì gàu thường dễ tái phát.
1. Dầu gội và sản phẩm không kê toa (OTC). Với gàu nhẹ đến trung bình, điều trị đầu tiên thường là dầu gội trị gàu không cần kê toa. Gội đầu thường xuyên với dầu gội dịu nhẹ có thể giúp loại bỏ dầu nhờn và tế bào chết. Nếu không đủ hiệu quả, ta có thể dùng dầu gội có hoạt chất y học như:
-Zinc pyrithione: Chất kháng nấm và kháng khuẩn giúp giảm lượng nấm Malassezia trên da đầu và làm dịu viêm. Có mặt trong nhiều loại dầu gội như Head & Shoulders.
-Selenium sulfide: Giảm sản sinh tế bào da và nấm men. Có trong Selsun Blue. Lưu ý, có thể làm tóc sáng màu bị đổi màu tạm thời.
-Ketoconazole: Kháng nấm mạnh, diệt nấm Malassezia. Có trong Nizoral (1%) – loại không kê toa – hoặc 2% theo toa.
-Coal tar (than đá): Làm chậm bong tế bào da. Có thể làm tóc sáng màu hơi ngả vàng và khiến da đầu nhạy cảm với ánh nắng.
-Acid salicylic và lưu huỳnh: Làm mềm và loại bỏ vảy, giảm tích tụ tế bào chết và dầu. Lưu huỳnh có thêm tác dụng kháng nấm nhẹ.
Cách dùng hiệu quả: Hãy để dầu gội tạo bọt và lưu lại trên da đầu ít nhất 5 phút trước khi xả để hoạt chất phát huy tác dụng. Gội kỹ và đều, tập trung vào da đầu. Ta có thể dùng luân phiên hai loại dầu gội khác nhau nếu một loại không đủ hiệu quả. Nếu sau 2-4 tuần sử dụng đều đặn mà gàu vẫn nặng, hãy gặp bác sĩ da liễu (dermatologist).
2. Thuốc kê toa. Với gàu nặng hoặc đi kèm viêm da tiết bã nặng, bác sĩ có thể kê các thuốc mạnh hơn:
-Dầu gội hoặc kem kháng nấm mạnh: Như ketoconazole 2% hoặc ciclopirox. Dùng khi sản phẩm không kê toa không hiệu quả.
-Thuốc bôi chứa corticosteroid: Như fluocinolone, betamethasone hoặc clobetasol giúp giảm ngứa và viêm nhanh chóng. Thường chỉ dùng ngắn hạn để tránh tác dụng phụ.
-Thuốc ức chế calcineurin: Như pimecrolimus hoặc tacrolimus dùng cho vùng nhạy cảm (gần mặt), khi không thể dùng steroid.
-Thuốc uống: Rất hiếm khi cần, chỉ dùng cho trường hợp viêm da tiết bã rất nặng hoặc ở người suy giảm miễn dịch, như fluconazole hoặc itraconazole.
-Duy trì: Khi đã kiểm soát được gàu, bác sĩ có thể đề nghị ta dùng dầu gội trị gàu định kỳ (1-2 lần/tuần) để phòng tái phát.
Ngoài thuốc, các biện pháp hỗ trợ sau đây cũng được bác sĩ da liễu khuyến khích:
-Giảm căng thẳng: Căng thẳng có thể kích hoạt gàu, vì thế hãy nghỉ ngơi đầy đủ, tập thể dục, thiền, hoặc thư giãn.
-Chế độ ăn uống hợp lý: Cung cấp đủ kẽm, vitamin nhóm B (B6, B12), và axit béo thiết yếu sẽ giúp da khỏe và ít bong tróc.
-Dầu tràm trà (tea tree oil): Có tính kháng nấm, nghiên cứu cho thấy hiệu quả giảm gàu khi dùng dầu gội chứa 5% tea tree oil. Không bôi trực tiếp lên da – phải pha loãng.
-Nha đam (aloe vera): Gel nha đam làm dịu da, có tính chống viêm và kháng nấm. Dùng gel nguyên chất, không chứa cồn.
-Dầu dừa: Có thể làm dịu da đầu khô, giảm nấm và vi khuẩn. Dùng như mặt nạ dưỡng trước khi gội đầu.
-Giấm táo: Pha loãng với nước rồi massage da đầu. Không dùng nguyên chất vì dễ gây phỏng.
-Chải tóc nhẹ nhàng, gội kỹ: Giúp phân bố dầu đều và loại bỏ vảy gàu. Tránh gãi mạnh da đầu.
-Tránh hóa chất mạnh: Không nên dùng thuốc nhuộm, xịt tóc có cồn hoặc tạo kiểu quá nhiều khi đang bị gàu nặng.
-Phơi nắng nhẹ: Một chút nắng buổi sáng có thể giúp ức chế nấm men. Tránh để da đầu bị cháy nắng.
Phòng ngừa gàu
Gàu có xu hướng tái phát, vì thế hãy duy trì các thói quen sau:
-Gội đầu đều đặn, phù hợp với loại da đầu (nhờn nên gội hằng ngày, khô thì 2-3 lần/tuần).
-Tắm rửa sau khi vận động để tránh nấm phát triển.
-Duy trì giấc ngủ và giảm căng thẳng.
-Ăn uống đầy đủ dinh dưỡng, tránh đồ ngọt, thức ăn chế biến sẵn nếu có phản ứng da.
-Chọn dầu gội dịu nhẹ, không chứa hương liệu, sulfate hay chất gây kích ứng.
-Dưỡng ẩm cho da đầu nếu bị khô, bằng dầu dưỡng nhẹ hoặc xịt dưỡng chuyên dụng.
-Tiếp tục dùng dầu gội trị gàu định kỳ ngay cả khi đã khỏi.
-Tránh gãi da đầu hoặc dùng móng tay, thay vào đó massage nhẹ bằng đầu ngón tay.
Những nhóm người dễ bị gàu
Thanh thiếu niên và người trẻ: Gàu thường xuất hiện lần đầu trong tuổi dậy thì do tuyến dầu hoạt động mạnh. Nên gội đầu thường xuyên và hạn chế dùng sản phẩm tạo kiểu gây kích ứng.
Nam giới: Nam dễ bị gàu hơn nữ do nội tiết tố androgen làm tuyến dầu hoạt động mạnh hơn. Nên chú ý vùng lông mặt (râu, lông mày), vì viêm da tiết bã cũng dễ xuất hiện ở đây.
Người có viêm da tiết bã toàn thân: Dễ bị gàu lan rộng và tái phát nhiều. Nên kết hợp điều trị cả vùng mặt, tai và ngực nếu cần.
Người bị vảy nến hoặc eczema: Những bệnh lý này làm da bong tróc nhiều và nhạy cảm. Cần điều trị riêng biệt kèm dầu gội phù hợp.
Người suy giảm miễn dịch: Gàu có thể rất nặng ở người nhiễm HIV, Parkinson hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch. Cần điều trị duy trì lâu dài, dưới sự theo dõi của bác sĩ.
Trẻ sơ sinh (cứt trâu): Là dạng viêm da tiết bã ở trẻ nhỏ, xuất hiện trong vài tháng đầu đời. Không nguy hiểm và thường tự hết sau 6-12 tháng. Có thể chăm sóc nhẹ nhàng bằng dầu em bé và gội đầu dịu nhẹ.
