*Chuyện Vỉa Hè
*Đặng Đình Mạnh
Ngày 30 Tháng Năm 2025, Tòa án Cấp cao tại Hà Nội đã mở phiên tòa phúc thẩm để xét xử đơn kháng cáo kêu oan của luật sư Trần Đình Triển, người bị Tòa án sơ thẩm TP Hà Nội kết án 3 năm tù hồi Tháng Giêng 2025 về tội “Lợi dụng các quyền tự do dân chủ …” theo Điều 331, Bộ luật Hình sự.
Phiên tòa này không chỉ là một sự kiện pháp lý đáng chú ý mà còn phơi bày những vấn đề nghiêm trọng trong việc tuân thủ pháp luật tố tụng và bảo đảm quyền bào chữa của bị cáo, đặt ra câu hỏi lớn về tính công bằng và minh bạch của hệ thống tư pháp.
Nếu tạm gác lại đánh giá về tất cả các vụ án hình sự xét xử công dân về các tội danh theo Điều 331 và Điều 117 Bộ luật Hình sự đều là bất công và oan ức vì cả hai điều luật này đều vi hiến khi hiển nhiên hạn chế quyền tự do ngôn luận của cá nhân theo Điều 25 Hiến pháp. Thì với những chi tiết được ghi nhận, phiên tòa xét xử luật sư Trần Đình Triển vẫn bộc lộ những dấu hiệu rõ ràng của sự đàn áp quyền bào chữa, xung đột lợi ích và thiếu căn cứ pháp lý trong quá trình xét xử.
Sự căng thẳng ngay từ đầu phiên tòa – Hành vi áp đặt của chủ tọa
Ngay từ phần thủ tục phiên tòa, chủ tọa phiên tòa đã tạo nên một bầu không khí căng thẳng và áp lực đối với các luật sư bào chữa.
Theo thông tin từ các nguồn báo chí và các bài viết liên quan, chủ tọa đã cấm các luật sư trình bày các nội dung được cho là “giống nhau”, một hành động không chỉ bất hợp lý mà còn thiếu cơ sở pháp lý theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự.
Vì lẽ, quyền trình bày của các luật sư trong phiên tòa là một phần không thể tách rời của nguyên tắc tranh tụng, được quy định rõ ràng tại Điều 15 và Điều 26 của Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015, nhằm bảo đảm quyền lợi hợp pháp của bị cáo được bảo vệ một cách toàn diện.
Hơn nữa, mỗi luật sư là một người bào chữa độc lập. Họ có quyền trình bày vấn đề bào chữa mà không bị ràng buộc hoặc lệ thuộc vào nhau đến mức không cho phép họ trình bày nội dung mà luật sư trước đó đã trình bày.
Việc chủ tọa áp đặt lệnh “miệng” cấm này không chỉ hạn chế quyền bào chữa mà còn thể hiện sự thiếu tôn trọng đối với vai trò của các luật sư trong quá trình tố tụng.
Không chỉ thế, chủ tọa đã bác bỏ toàn bộ các yêu cầu hợp pháp của các luật sư, bao gồm yêu cầu thay đổi thẩm phán, triệu tập lãnh đạo Tòa án Nhân dân Tối cao (Nguyễn Hòa Bình) với tư cách bị hại, và yêu cầu triệu tập các giám định viên, điều tra viên liên quan.
Đặc biệt, hành động đuổi một luật sư ra khỏi phiên tòa mà không dựa trên bất kỳ quy định pháp luật nào là một minh chứng rõ ràng cho sự lạm quyền và thái độ thiên kiến, thù địch của hội đồng xét xử phiên tòa.
Theo Bộ luật Tố tụng Hình sự, việc loại bỏ một người tham gia tố tụng, bao gồm luật sư, phải dựa trên các căn cứ cụ thể như vi phạm nghiêm trọng quy tắc tố tụng hoặc có hành vi gây rối. Tuy nhiên, không có bằng chứng nào cho thấy luật sư bị đuổi đã vi phạm các quy định này, mà quyết định hoàn toàn xuất phát từ ý chí chủ quan của chủ tọa. Hành vi này không chỉ vi phạm quyền bào chữa của bị cáo mà còn làm xói mòn niềm tin vào tính công bằng của hệ thống tư pháp.
Sự vắng mặt của giám định viên: Chấp nhận kết luận giám định thiếu căn cứ
Một trong những điểm đáng lo ngại nhất của phiên tòa phúc thẩm là việc Hội đồng xét xử chấp nhận sự vắng mặt của cả 5 giám định viên tư pháp thuộc Bộ Thông tin và Truyền thông, những người chịu trách nhiệm đưa ra kết luận giám định tư pháp liên quan đến các bài viết trên Facebook của ông Trần Đình Triển.
Theo các nguồn tin độc lập, các giám định viên này đã gửi đơn xin vắng mặt với lý do “đi công tác”, và Hội đồng xét xử đã dễ dàng chấp thuận mà không yêu cầu sự hiện diện của họ để làm rõ các kết luận giám định. Điều này đặt ra câu hỏi nghiêm trọng về tính minh bạch và khách quan của các bản kết luận giám định, vốn được cho là dựa trên các đánh giá chủ quan và hầu như không hề có căn cứ pháp luật rõ ràng.
Ví dụ, các giám định viên tư pháp có thể cho rằng nội dung bài viết của nghi can đã “gây hoang mang trong nhân dân”. Thế nhưng, các giám định viên lại không thể đưa ra căn cứ nào để cho thấy nhân dân đã hoang mang sau khi đọc bài viết của nghi can.
Cũng thế, kết luận giám định từ Bộ Thông tin và Truyền thông cho rằng một bài viết của ông Triển trên Facebook có nội dung “gây ảnh hưởng đến uy tín, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của hệ thống tòa án, cá nhân Chánh án Tòa án Nhân dân Tối cao (Nguyễn Hòa Bình), gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội”.
Tuy nhiên, không có tài liệu hay chứng cứ cụ thể nào được công khai để chứng minh rằng bài viết này đã gây ra thiệt hại thực tế hoặc vi phạm pháp luật như thế nào.
Việc Hội đồng xét xử chấp nhận sự vắng mặt của giám định viên mà không yêu cầu làm rõ các căn cứ của kết luận giám định là một vi phạm nghiêm trọng quy trình tố tụng, đồng thời, làm lỡ mất cơ hội cho các thành phần tố tụng làm rõ các kết luận giám định tư pháp. Vô hình trung làm suy yếu tính thuyết phục của bản án.
Sự im lặng của ông Triển và các luật sư: Phản ứng trước thái độ áp đặt của tòa án
Trước thái độ áp đặt và những hành vi được cho là đàn áp quyền bào chữa của Hội đồng xét xử, luật sư Trần Đình Triển đã đưa ra một quyết định mang tính biểu tượng: Yêu cầu 15 luật sư bào chữa cho mình không phát biểu gì tại phiên tòa và bản thân ông cũng giữ quyền im lặng.
Đây là một hành động mạnh mẽ, thể hiện sự bất bình sâu sắc trước những bất công trong quá trình xét xử. Quyền im lặng của bị cáo được quy định tại Bộ luật Tố tụng Hình sự, và việc ông Triển sử dụng quyền này không chỉ là một phản ứng hợp pháp mà còn là một cách để phản đối thái độ thiếu minh bạch và đàn áp của Hội đồng xét xử.
Hành động này, một mặt phản ánh sự bất lực của ông Triển và đội ngũ luật sư trước một hệ thống xét xử đã được định hướng từ trước. Mặt khác, việc yêu cầu các luật sư không bào chữa không phải là sự từ bỏ quyền lợi, mà là một cách để tố cáo sự thiếu công bằng và sự vi phạm nghiêm trọng nguyên tắc tranh tụng.
Xung đột lợi ích và vấn đề thẩm quyền xét xử
Một vấn đề nghiêm trọng khác trong vụ án này là dấu hiệu xung đột lợi ích một cách hiển nhiên.
Tòa án Nhân dân Tối cao và cá nhân ông Nguyễn Hòa Bình, nguyên Chánh án Tòa án Nhân dân Tối cao, được xem là những bị hại trong vụ án, bởi các bài viết của ông Triển bị cáo buộc đã làm ảnh hưởng đến uy tín của họ.
Tuy nhiên, vụ án lại được giao cho Tòa án “Nhân dân” thành phố Hà Nội – một cơ quan cấp dưới trực thuộc Tòa án Tối cao – để xét xử sơ thẩm, và sau đó là Tòa án Cấp cao tại Hà Nội xét xử phúc thẩm. Điều này đặt ra câu hỏi về tính khách quan của quá trình xét xử, khi các tòa án cấp dưới hoàn toàn chịu ảnh hưởng từ tòa án cấp trên, đặc biệt khi tòa án cấp trên lại là một bên bị ảnh hưởng trong vụ án và có thẩm quyền tác động thay đổi bản án của tòa án cấp dưới.
Theo Điều 21 và Điều 23 Bộ luật Tố tụng Hình sự, các cơ quan tố tụng phải bảo đảm tính độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Tuy nhiên, việc một tòa án cấp dưới xét xử một vụ án có liên quan đến cơ quan cấp trên của mình rõ ràng tạo ra xung đột lợi ích, làm suy giảm niềm tin vào tính công bằng của bản án.
Tóm lại, cho dù phiên tòa phúc thẩm đã khép lại với quyết định giữ nguyên bản án sơ thẩm, tuyên phạt ông Trần Đình Triển 3 năm tù giam. Thế nhưng, bản án này không hề bao hàm giá trị công lý mà chỉ là một minh chứng cho những bất cập trong hệ thống tư pháp. Từ hành vi áp đặt của chủ tọa, việc chấp nhận kết luận giám định thiếu căn cứ, đến sự đàn áp quyền bào chữa và dấu hiệu xung đột lợi ích, phiên tòa này đã phơi bày những lỗ hổng nghiêm trọng trong việc tuân thủ pháp luật tố tụng và bảo đảm quyền con người.
Vụ án của ông Trần Đình Triển không chỉ là một câu chuyện cá nhân mà còn là một trong vô số cảnh báo về nguy cơ lạm dụng các điều luật mơ hồ như Điều 331, Điều 117 để hạn chế quyền tự do ngôn luận và đàn áp những tiếng nói phản biện.
Trong bối cảnh các tổ chức nhân quyền quốc tế như Human Rights Watch đã lên tiếng chỉ trích việc sử dụng các điều luật này để bịt miệng những người chỉ trích chính phủ, vụ án này càng làm nổi bật sự cần thiết phải cải cách hệ thống tư pháp một cách căn bản và triệt để, hầu bảo đảm tính công bằng, minh bạch và tôn trọng nhân quyền trong hoạt động tư pháp.
Hoa Thịnh Đốn, ngày 2 Tháng Năm 2025
Đặng Đình Mạnh
