HÀ NỘI, Việt Nam (NV) – Vị đại sứ Mỹ kế tiếp tại Việt Nam sẽ phải đối diện với mức thâm thủng mậu dịch hàng tỉ Mỹ đô la mà chính phủ Mỹ đang tạo áp lực để cân bằng hơn.
Bà Jennifer Wick McNamara, giám đốc Cơ Quan Bổ Nhiệm Chức vụ Cao của tổng thống Hoa Kỳ, được đề cử làm đại sứ tại Việt Nam thay thế cho đại sứ Marc Knapper chấm dứt nhiệm vụ ngày 18 Tháng Giêng 2026. Bà McNamara ra Thượng Viện điều trần ngày 11 Tháng Mười Hai 2025 và đang chờ chuẩn thuận.
Bà McNamara, nếu được chuẩn thuận, sẽ đến Hà Nội với một gánh nặng hơn $144 tỉ thâm thủng mậu dịch cần phải san bằng mà chính phủ Donald Trump đang tạo các áp lực. Trong cuộc điều trần kể trên, bà McNamara nói sẽ cố gắng quyết liệt trong nhiệm vụ đại sứ của mình trước những thiệt thòi thương mại ngày càng lớn với Việt Nam.
Việt Nam là đối tác có mức thặng dư thương mại với Mỹ lớn nhất chỉ sau Mexico và Trung Quốc. Năm 2024 là hơn $113 tỉ. Sang năm 2025 dù bị chính phủ Trump áp đặt đến 46% qua chính sách “thuế quan đối ứng” rồi giảm xuống còn 20% sau nhiều lần đàm phán, nhưng thâm hụt lại càng tăng vọt lên hơn nữa với $144 tỉ.
Ông Trump mất kiên nhẫn khi thấy chính sách ngoại giao truyền thống không có nhiều tác dụng nên đã triệu hồi hàng loạt đại sứ, trong đó có Việt Nam, rồi thay thế bằng nhân sự mới để thi hành các quyết định và chính sách mới.
Tại cuộc điều trần ở Thượng Viện, bà McNamara nhìn nhận “mối quan hệ thương mại hiện tại đang mất cân bằng” giữa hai nước.” Nhiệm vụ của bà “Nếu được xác nhận, tôi sẽ thúc đẩy việc tiếp cận thị trường công bằng cho hàng hóa và dịch vụ của Hoa Kỳ, bao gồm công nghệ, năng lượng và các sản phẩm nông nghiệp; hỗ trợ phát triển chuỗi cung ứng linh hoạt, đa dạng; và khuyến khích đầu tư của Việt Nam vào Hoa Kỳ.”
Bà McNamara đang chờ chuẩn thuận dù đại sứ Marc Knapper đã hết nhiệm kỳ. Hiện nay, trong các ngày 4 và 5 Tháng Hai, ông Lê Mạnh Hùng, quyền bộ trưởng Công Thương của CSVN đang có mặt ở Washington để đàm phán vòng thứ 6 cho bản hiệp định thương mại song phương, trong đó những rắc rối về “hàng trung chuyển” cho Trung Quốc cần được giải quyết.
Lâu nay, cả Hà Nội và Washington đồng thuận về các nguy cơ mất ổn định an ninh tại khu vực Biển Đông, kéo hai nước lại gần nhau hơn. Nhưng những bất đồng về thương mại lại muốn đẩy hai bên ra xa nhau hơn nên vai trò của đại sứ Mỹ kế tiếp ở Việt Nam bị đè nặng về thương mại dù đủ nặng về hợp tác chính trị và an ninh quốc phòng vốn có nhiều nghi kỵ.
“Theo tôi, những lời bà McNamara ở Thượng Viện phản ảnh các tính toán chính trị và sự nhận thức rằng bà cần phải thích nghi theo chỉ thị của chính phủ về tranh chấp thương mại mà bà được đề cử phục vụ hầu có thể thành công trong vai trò đại sứ,” phân tích gia Hunter Marston tại tổ chức CSIS nhận định.
Tuy nhiên, ông này tin rằng nếu chỉ chăm chăm đối phó với vấn đề thâm thủng mậu dịch, điều này sẽ có thể làm xói mòn lòng tin chính trị của Hà Nội với Washington, lâu nay vẫn âm ỷ những đề phòng Mỹ xúi bẩy “cách mạng màu” lật chế độ độc tài cộng sản tại Việt Nam. Hiệp định “Đối Tác Chiến Lược Toàn Diện” mà tổng thống Joe Biden ký hồi năm 2023 coi như vẫn đang bị thử thách độ tin cậy.
Mỹ muốn Việt Nam từ bỏ nguồn cung cấp nguyên vật liệu, bộ phận rời nhập cảng từ Hoa Lục nên đã áp đặt đến 40% thuế quan cho các loại hàng hóa Việt Nam xuất cảng sang Mỹ bị nghi ngờ là hàng “trung chuyển” cho Trung Quốc trốn thuế. Dù vậy, xuất cảng từ Việt Nam sang Mỹ không những không giảm xuống mà lại tăng lên cao với mức kỷ lục mới, qua mặt cả Trung Quốc.
Các dữ liệu thống kê cho thấy nhu cầu hàng hóa tiêu thụ ở Mỹ cho các sản phẩm sản xuất tại Việt Nam vẫn chẳng thay đổi bao nhiêu, phản ánh một sự thực là hệ thống cung cấp hàng hóa toàn cầu được thiết lập sâu rộng khó có thể thay đổi theo hướng cung cấp khác một cách dễ dàng.
“Việt Nam và Mỹ phải điều hướng các tranh chấp thương mại để mối quan hệ giữa hai nước có thể tiến hành (êm xuôi).” Nhà phân tích Khang Vũ, một học giả thỉnh giảng tại đại học Boston College, phát biểu với hãng tin UPI hôm Thứ Năm.
Còn đối với bà McNamara, thử thách là liệu bà có thể biến những lời cam kết mạnh mẽ ở Thượng Viện thành những thay đổi cụ thể mà các loại hàng hóa Mỹ xâm nhập được nhiều hơn ở thị trường Việt Nam không. Hay bà lại phải tiếp tục chứng kiến những tranh cãi và trả đũa thuế quan để giải quyết vấn đề mậu dịch không cân bằng vẫn còn mãi.
Một trong những kêu ca của Hà Nội là sau nhiều lần đòi hỏi và viện dẫn các cải cách qua thay đổi luật lệ, cho đến nay Washington vẫn chưa tháo gỡ nhãn hiệu “nền kinh tế phi thị trường” cho Việt Nam. Với CSVN, rũ bỏ được “vòng kim cô” đó vừa là thắng lợi chính trị và kinh tế để tuyên truyền với dân, vừa đem lại lợi ích cho hàng tỉ đô la hàng hóa.
Do vậy, bà McNamara bước chân vào một cuộc leo thang tranh chấp cả về pháp lý và ngoại giao. Trong khi Hà Nội đề nghị nhượng bộ thuế quan về xe hơi, trang bị y tế, nông sản của Mỹ mà họ nhập cảng, nhưng Washington kêu rằng những nhượng bộ đó vẫn không đủ. Tin tức trước đây cho thấy Bộ Trưởng Thương Mại Howard Lutnik từng đòi hỏi Việt Nam phải cải cách sâu rộng hơn nữa mới được gọi là “kinh tế thị trường,” vì như hiện nay vẫn chỉ là nền kinh tế chỉ huy.
Theo hãng tin UPI, nhiều nhà ngoại giao tại Hà Nội cho rằng CSVN sẽ tiến hành một số biện pháp để mở cửa thị trường nội địa rộng hơn cho các loại hàng hóa Mỹ thuộc loại “kỹ nghệ cao,” coi như nhượng bộ, nhưng không từ bỏ đường lối “kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” vẫn đeo đuổi lâu nay.
Bên lề các cuộc đàm phán vòng 6 về thương mại song phương, ông Lê Mạnh Hùng, cũng như người tiền nhiệm, gặp một loạt các doanh nghiệp lớn của Mỹ, kêu gọi đầu tư và thương mại.
Tuy nhiên, nếu không chịu cải cách sâu rộng hơn, Việt Nam vẫn sẽ kẹt trong các biện pháp trừng phạt kinh tế của Mỹ. Hệ quả, sẽ làm chậm hơn các cơ hội đầu tư cũng như xuất cảng. Nhưng nếu tiến hành theo áp lực thì lại đi chệch cái định hướng xã nghĩa nửa vời kia, lâu nay vẫn cố luồn lách đong đưa trước các áp lực từ cả Hoa Lục lẫn Washington.
Chưa biết những ngày tới đây, đại sứ Mỹ kế tiếp làm được gì để thi hành chính sách của ông Trump tại Việt Nam sẽ theo chiều hướng nào nhằm định hình mối quan hệ của hai nước trong bối cảnh địa chính trị nhiều cạnh tranh gay gắt như hiện nay. (NTB) [dt]
