Trúc Phương/Người Việt
Ra đời từ năm 1868 sau khi Tu Chính Án Thứ 14 của Hiến Pháp Hoa Kỳ được phê chuẩn, nguyên tắc birthright citizenship – quyền công dân theo nơi sinh – từ lâu là một trong những nền tảng pháp lý quan trọng nhất của nước Mỹ. Nguyên tắc tưởng chừng bất biến đó đang đứng trước một bước ngoặt lớn. Điều đáng chú ý nhất là cộng đồng Châu Á, dĩ nhiên có rất nhiều người Việt, là nhóm đối tượng bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
“Người vô quốc tịch” trên chính đất nước họ sinh ra, Ai?
Một nghiên cứu công bố ngày 31 Tháng Ba trên tạp chí Demography của các nhà khoa học thuộc đại học Penn State University đưa ra những con số đáng lo ngại. Có đến 6.4 triệu trẻ em có thể “không thuộc về đâu.” Theo mô hình dự báo của nhóm nghiên cứu, nếu quyền công dân theo nơi sinh bị bãi bỏ, đến năm 2050, nước Mỹ có thể có tới 6.4 triệu trẻ em sinh ra mà không có tình trạng pháp lý rõ ràng.
Đây là những đứa trẻ sinh ra trên đất Mỹ nhưng không được công nhận là công dân – một trạng thái được gọi ngắn gọn là “unauthorized” (không có giấy tờ hợp pháp). Nếu chính sách mới được áp dụng, chỉ riêng việc loại bỏ quyền công dân đối với con của cha mẹ không giấy tờ đã tạo ra 5.3 triệu ca sinh “không hợp pháp” trong vòng 25 năm tới. Khi mở rộng thêm sang cả những người có visa tạm thời (du học, lao động), con số này tăng lên 6.4 triệu.
Đáng chú ý, khoảng 3.4 triệu người trong số đó vẫn sống tại Mỹ vào năm 2050, tạo thành một tầng lớp dân cư không có quyền công dân ngay từ khi sinh ra. Người Latino chịu ảnh hưởng lớn nhất; tuy nhiên, xét về tốc độ tăng trưởng, cộng đồng người Châu Á mới là nhóm chịu ảnh hưởng mạnh nhất. Tỷ lệ sinh “không hợp pháp” ở nhóm này được dự báo là 41 ca trên mỗi 1,000 người không giấy tờ, cao hơn đáng kể so với 17/1,000 ở người Latino. Nguyên nhân nằm ở đặc điểm di cư: nhiều người Châu Á đến Mỹ bằng visa du học hoặc lao động. Theo chính sách mới, con cái của họ sẽ không còn được tự động cấp quốc tịch Mỹ.
Tóm lại, sắc lệnh hành pháp của Tổng Thống Trump (ký vào ngày đầu tiên ông nhậm chức nhiệm kỳ hai; được đưa lên Tối Cao Pháp Viện xem xét ngày 1 Tháng Tư 2026) dẫn đến tình trạng có những gia đình gốc Á đối mặt vấn đề pháp lý lộn xộn; trong đó, cha mẹ là những người đang cư trú hợp pháp và chờ nhận thẻ xanh, còn con cái của họ lại có tình trạng pháp lý tương tự như những người nhập cư không có giấy tờ hợp lệ. Điều quái đản là Mỹ vẫn tiếp tục tuyển dụng nhân sự thông qua các loại thị thực nhưng lại tước bỏ quyền công dân của chính con cái họ.
Khi “đi đúng luật” vẫn không đủ
Theo một báo cáo được Viện Chính Sách Di Cư công bố vào năm 2025, trong 51.3 triệu người đang sinh sống tại Mỹ vào năm 2023 mà có nguồn gốc sinh ở ngoại quốc, gần một nửa trong số đó đã trở thành công dân Mỹ. 19% khác là những thường trú nhân hợp pháp – những người có đủ điều kiện để trở thành công dân Mỹ thông qua quy trình nhập tịch. Và 5% hiện cư trú theo diện thị thực tạm thời dành cho sinh viên, người lao động hoặc các loại thị thực khác. 27% còn lại – tương đương khoảng 13.7 triệu người – là thành phần không có giấy tờ hợp lệ.
Phân tích của Pew vào năm 2025 cho biết, dân số gốc Á tăng gấp đôi kể từ năm 2000, và hơn một nửa (54%) người gốc Á là thành phần nhập cư – theo dữ liệu điều tra dân số năm 2023. Việc chấm dứt quyền công dân theo nơi sinh sẽ làm trầm trọng thêm sự phân biệt đối xử đối với các cộng đồng thiểu số và người nhập cư. Trước giờ, các bệnh viện giúp cha mẹ hoàn thành thủ tục giấy tờ để có giấy khai sinh và số an sinh xã hội. Đó là quy trình cần thiết để đăng ký bảo hiểm y tế cho trẻ sơ sinh và tiếp cận các quyền lợi như Medicaid, chương trình trợ giúp khoảng 40% số ca sinh trên toàn quốc.
Do đó, sự thay đổi sẽ gây ảnh hưởng sâu rộng, vượt xa phạm vi những người nhập cư không có giấy tờ, tác động cả đến những người đang sinh sống và làm việc hợp pháp tại Mỹ, đồng thời buộc tất cả bậc cha mẹ phải xoay xở trong một hệ thống vốn chưa hề tồn tại để xác định xem con cái mới sinh của họ có phải là công dân hay không. Nỗi bất an đang bắt đầu bao trùm lên cuộc sống nhiều gia đình. Nhiều cặp vợ chồng sắp làm cha mẹ không chỉ lo lắng về tư cách pháp lý của con cái mình mà còn nơm nớp lo sợ về nguy cơ bị giam giữ, bị chia cắt gia đình, hoặc rơi vào tình trạng vô quốc tịch.
Một quyết định định hình tương lai nước Mỹ
Cuộc tranh luận về quyền công dân theo nơi sinh không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là câu hỏi về bản sắc quốc gia. Liệu nước Mỹ có tiếp tục là một quốc gia của những người nhập cư, nơi mọi đứa trẻ sinh ra đều có cơ hội bình đẳng? Hay sẽ trở thành một xã hội phân tầng ngay từ khi chào đời, nơi hàng triệu người lớn lên mà không có đầy đủ quyền công dân? Với hàng triệu sinh mạng bị ảnh hưởng và những hệ lụy kéo dài hàng thế hệ, quyết định sắp tới của Tối Cao Pháp Viện sẽ không chỉ liên quan chính sách nhập cư mà còn định hình tương lai nước Mỹ.
Điều trớ trêu là các vị quan tòa trong Tối Cao Pháp Viện đang xem xét vấn đề này hầu như đều có nguồn gốc từ nước ngoài. Cha của Thẩm Phán Samuel A. Alito Jr. có nguồn gốc từ Ý. Cụ cố của Chánh Án John G. Roberts Jr. đến Mỹ vào cuối những năm 1800 từ một thị trấn khai thác mỏ thuộc lãnh thổ Slovakia ngày nay…
Một cách chính xác, lịch sử nhập cư của các vị thẩm phán đương nhiệm trong Tối Cao Pháp Viện, tương tự vô số người Mỹ khác, kể cả nhiều người trong chính quyền Trump, đã trải qua hầu hết giai đoạn thăng trầm trong tiến trình di dân vĩ đại của nước Mỹ, từ những người thực dân đặt chân đến đây trước cả khi nước Mỹ được thành lập; đến những người da đen bị cưỡng ép làm nô lệ tại các đồn điền ở miền Nam; và cả những làn sóng nhập cư từ khắp Châu Âu đổ về Mỹ để tìm kiếm việc làm. Trong gần như tất cả trường hợp, những người mới đến đã mở lối và đặt nền móng để hậu duệ của họ vươn tới đỉnh cao danh vọng và quyền lực trong đời sống chính trị-xã hội Mỹ ngày nay.
Khái niệm giấc mơ Mỹ nhấn mạnh, vận mệnh mỗi người được định đoạt bởi năng lực của họ chứ không phải bởi địa vị của cha mẹ. Tuy nhiên, sắc lệnh bãi bỏ quyền công dân theo nơi sinh có nguy cơ tạo ra một tầng lớp người “thừa hưởng” địa vị “thấp kém” từ cha mẹ – một địa vị mà họ không bao giờ thoát ra được. Nói cách khác, nó chẳng khác gì nạn “xét lý lịch” vốn là ác mộng một thời ở những quốc gia cộng sản, đặc biệt Việt Nam sau 1975.
Một kiến nghị “amicus curiae” (bản kiến nghị của bên thứ ba) do 19 nghiệp đoàn lao động đệ trình có đoạn: “Sắc lệnh này tạo ra một tầng lớp hạ lưu vĩnh viễn, trong đó có những cá nhân không có giấy tờ hợp lệ và có nguy cơ trở thành người không quốc tịch; qua đó duy trì sự bất bình đẳng, rào cản pháp lý cũng như nhiều bất lợi về mặt kinh tế và xã hội qua nhiều thế hệ nối tiếp nhau.”
Cần nhấn mạnh, nhóm người bị ảnh hưởng không phải là gánh nặng cho nền kinh tế mà là ngược lại. Theo các nhà nghiên cứu, những người nhập cư, khi được trao cơ hội và bình đẳng pháp lý, thường có thành tích vượt trội trong giáo dục, việc làm, khởi nghiệp và đầu tư. Một báo cáo của Văn Phòng Ngân Sách Quốc Hội Mỹ (CBO) vào Tháng Bảy, 2024 thậm chí cho biết làn sóng nhập cư đầu thập niên 2020 có thể đóng góp tới $8,900 tỷ vào GDP Mỹ trong 10 năm tới. Nói cách khác, việc tước bỏ quyền công dân của con cái họ không chỉ là vấn đề nhân quyền mà còn là một quyết định có thể gây tổn hại trực tiếp đến nền kinh tế.
Liên quan cộng đồng người Việt, ghi nhận của Pew cho biết có khoảng 2.2 triệu người tự nhận mình là người gốc Việt vào năm 2023. Người Mỹ gốc Việt là nhóm dân số gốc Á lớn thứ tư đang sinh sống tại Mỹ, chiếm khoảng 9% tổng dân số gốc Á. Theo phân tích dựa trên dữ liệu từ Khảo Sát Cộng Đồng Hoa Kỳ (ACS) giai đoạn 2021-2023, dân số gốc Việt tăng thêm khoảng 970,000 người kể từ năm 2000 – từ mức 1.2 triệu người lên mức hiện tại (2.2 triệu) – tương ứng với mức tăng trưởng 83% trong hai thập niên. Trong số những người nhập cư gốc Việt, 80% sinh sống tại Mỹ hơn 10 năm và 78% đã nhập tịch.
Vấn đề bãi bỏ (hoặc hạn chế) quyền công dân theo nơi sinh, nếu được thực thi, sẽ ảnh hưởng đáng kể đến cộng đồng di dân Việt Nam tại Mỹ, đặc biệt là những gia đình có cha mẹ đang ở Mỹ bằng visa tạm thời (visa du học F-1, visa lao động H-1B, visa du lịch…) hoặc chưa có thường trú nhân (green card).
Phán quyết cuối cùng của Tối Cao Pháp Viện dự kiến được đưa ra vào đầu Tháng Bảy, 2026. Nếu Tối Cao Pháp Viện bác bỏ, sắc lệnh của Tổng Thống Trump sẽ vô hiệu; nếu ủng hộ, chính sách sẽ áp dụng cho trẻ sinh từ sau Tháng Hai, 2025. [dt]
