Trúc Phương/Người Việt
Tìm một thỏa thuận khả dĩ tốt hơn JCPOA (Joint Comprehensive Plan of Action) thời Obama là điều mà Trump đang làm. Tuy nhiên, khó có thể có được thỏa thuận nào tốt hơn, thậm chí có thể tồi tệ hơn. Tờ Axios thuật rằng Trump bị lép vế đến mức có thể phải chấp nhận gỡ $20 tỷ trong tài sản bị phong tỏa của Iran như một bước lùi nhằm đạt được giải pháp kết thúc chiến tranh.
Con số $1.7 tỷ thời Obama từ đâu ra?
Ngày 20 Tháng Tư, Tổng Thống Trump viết trên Truth Social: “Thỏa thuận mà chúng ta đang đàm phán với Iran sẽ TỐT HƠN NHIỀU so với JCPOA… Họ (Obama) thậm chí trao tận tay $1.7 tỷ,… chất đầy lên một chiếc Boeing 757 và chuyển thẳng tới Iran…”
Tuy nhiên, tờ Axios cho biết, Mỹ có thể gỡ $20 tỷ từ khoản tài sản Iran bị đóng băng và nếu tin này chính xác thì đó là sự thoái bộ rất lớn, bởi thoạt đầu, Mỹ mở màn với mức đề xuất $6 tỷ. Tehran không đồng ý. Họ “nói thách” đến $27 tỷ. Cuối cùng, Mỹ nâng lên $20 tỷ – một con số khổng lồ so với $1.7 tỷ trong thỏa thuận JCPOA. Khoản $1.7 tỷ mà Obama trao cho Iran lẽ ra không cần thiết gây tranh cãi. Đó là tiền Iran chứ không phải tiền của Mỹ mà Obama bỏ ra để “mua chuộc” Tehran.
Thập niên 1960-1970, Iran là đối tác lớn nhất trong chương trình Bán Vũ Khí Cho Nước Ngoài (U.S. Foreign Military Sales – FMS) của Mỹ. Để điều hành FMS, người ta thành lập một Quỹ Tín Thác (Trust Fund) bằng nguồn vốn Iran để chi trả cho các nhà thầu Mỹ.
Tháng Hai, 1979, chỉ vài ngày trước khi cuộc cách mạng Iran đến hồi kết, Mỹ và Iran ký một bản ghi nhớ (MoU), theo đó đình chỉ các khoản thanh toán và hủy nhiều thương vụ dang dở. Bản ghi nhớ cũng quy định số tiền Iran mà FMS chưa sử dụng hết sẽ được gửi vào một tài khoản có lãi suất.
Cuối năm 1979, sau khi Iran chiếm đại sứ quán Mỹ, chính quyền Carter đóng băng toàn bộ tài sản Iran tại Mỹ. Cuộc khủng hoảng được giải quyết gần 15 tháng sau, thông qua thỏa thuận thành lập Tòa Án Giải Quyết Tranh Chấp Iran-Hoa Kỳ (Iran-U.S. Claims Tribunal – IUCT) nhằm giải quyết các gút mắc tài chính và thương mại nảy sinh.
Năm 1982, Iran khiếu nại lên IUCT, liên quan Quỹ Tín thác FMS. Lisa Grosh, trợ lý cố vấn pháp lý thuộc Bộ Ngoại Giao thời Obama, cho biết, vụ việc là “một tranh chấp vi phạm hợp đồng trị giá hàng tỷ, liên quan 1,126 hợp đồng vũ khí quy mô lớn.” Những gì tiếp theo là khoảng 40 vòng đàm phán trong nhiều thập niên. Năm 2015, Iran yêu cầu IUCT tổ chức cuộc điều trần toàn diện về những khiếu nại tồn đọng, đặc biệt số phận hàng trăm triệu đô la mà Quỹ Tín Thác FMS giữ.
Việc hoàn trả trong khuôn khổ JCPOA gồm hai phần: trả khoản vốn gốc $400 triệu và thanh toán khoản lãi $1.3 tỷ. Để trả vốn gốc, Bộ Tài Chính, cùng Cơ Quan Tài Chính và Kế Toán Quốc Phòng (DFAS) và Ngân Hàng Dự Trữ Liên Bang New York, thực hiện lệnh chuyển khoản $400 triệu từ DFAS sang Ngân Hàng Quốc Gia Thụy Sĩ. $400 triệu này được quy đổi sang franc Thụy Sĩ, rút ra dưới dạng tiền mặt, được chuyển đến Geneva, rồi cuối cùng được giải ngân và trao cho đại diện Ngân Hàng Trung Ương Iran.
Phần tiền lãi, nó được trả từ Quỹ Phán Quyết (Judgment Fund) – chuyên dùng để thanh toán “các phán quyết tòa án cũng như những thỏa thuận của Bộ Tư Pháp đối với những vụ kiện thực tế hoặc tiềm ẩn nhằm vào chính phủ.” Để một khoản thanh toán được thực hiện thông qua Quỹ Phán Quyết, Bộ Tài Chính phải được sự xác nhận từ bộ trưởng Tư Pháp rằng thỏa thuận đó phục vụ lợi ích cho nước Mỹ.
Do Quỹ Phán Quyết không cho phép xử lý các yêu cầu bồi thường đơn lẻ có giá trị lên tới mười chữ số, nên khoản lãi $1.3 tỷ được chia thành 13 yêu cầu bồi thường (claims), mỗi yêu cầu trị giá $99,999,999.99; cùng một yêu cầu bồi thường cho số dư còn lại là $10,390,236.28. Các khoản trên được chuyển từ Quỹ Phán Quyết sang Ngân Hàng Quốc Gia Hòa Lan, được quy đổi sang euro và rút ra dưới dạng tiền mặt. Ngân Hàng Hòa Lan giải ngân và trao cho đại diện Ngân Hàng Trung Ương Iran (“The United States, Iran, and $1.7 billion: Sorting out the details”/Brookings).
Một câu hỏi được quan tâm nhiều là tại sao là tiền mặt? Trong bài đăng ngày 20 Tháng Tư trên Truth Social nói trên, Trump viết: “Họ (Obama) đã chuyển $1.7 tỷ đô la tiền mặt, chất lên chiếc Boeing 757 và chở đến Iran để giới lãnh đạo nước này chi xài tùy thích. Ông ta (Obama) đã rút hết tiền mặt từ các ngân hàng ở Washington DC, Virginia và Maryland. Các chủ ngân hàng nói rằng họ chưa từng thấy điều gì tương tự trước đây…” Về vụ này, theo giải trình của chính quyền Obama, thời điểm đó, Iran không thể tiếp cận hệ thống ngân hàng quốc tế nên Mỹ buộc phải thanh toán bằng tiền mặt.
Trump có thể “deal” tốt hơn Obama?
Theo JCPOA, Iran đồng ý chuyển 98% kho dự trữ uranium ra khỏi nước họ. Trước đó, Iran sở hữu lượng uranium đủ để chế tạo tám đến 10 quả bom; sau thỏa thuận JCPOA, lượng uranium còn lại của họ không đủ để chế tạo dù chỉ một quả. Iran cũng phải tháo dỡ 2/3 máy ly tâm. Họ đồng ý chỉ vận hành tối đa 5,060 máy ly tâm cùng một lúc, và chỉ sử dụng các mẫu máy kém tiên tiến nhất. Ngoài ra, không có hoạt động làm giàu hay lưu trữ uranium nào được phép diễn ra trong vòng 15 năm…
Cụ thể, JCPOA cấm Iran – cho đến năm 2030 – không được làm giàu uranium vượt quá 3.67% – mức chỉ đủ dùng cho nghiên cứu và y học nhưng không đủ để chế tạo bom. Iran cũng vô hiệu hóa một lò phản ứng nguyên tử sản sinh plutonium – loại vật liệu có thể được sử dụng để chế tạo vũ khí. Để bảo đảm việc tuân thủ, Tehran đồng ý cho phép Cơ Quan Nguyên Tử Năng Quốc Tế (IAEA) giám sát, từ việc sử dụng camera, cử thanh sát viên theo dõi kho uranium, đến việc sử dụng máy ly tâm. Liên quan JCPOA, Iran đồng ý trả tự do cho 52 công dân Mỹ (đây là nguyên cớ dẫn đến cáo buộc rằng Obama phải trả “tiền chuộc”). Đổi lại cho tất cả, Mỹ và Châu Âu dỡ bỏ loạt lệnh trừng phạt…
Những người phản đối chỉ trích rằng JCPOA thực chất bật đèn xanh cho Iran mở rộng hoạt động nguyên tử sau năm 2030. Chính quyền Obama giải thích, Iran chắc chắn không bao giờ chấp thuận nhiều hơn 15 năm (cho đến năm 2030); hơn nữa, dù gì thì 15 năm cũng giúp có thêm thời gian để đàm phán trong tương lai. Trong thực tế, không như Trump cáo buộc, JCPOA – ngay ở phần đầu – đã nêu rõ sự cam kết của Iran rằng “trong bất kỳ hoàn cảnh nào, Iran sẽ không tìm kiếm, phát triển hay sở hữu bất kỳ loại vũ khí nguyên tử nào.”
Bây giờ, câu hỏi lớn nhất được đặt ra là Trump có thể đạt được gì mà JCPOA chưa thể? Trong thực tế, khi Trump xé bỏ thỏa thuận JCPOA dài 159 trang vào năm 2018, Iran đã bắt đầu sản xuất uranium được làm giàu ở mức độ cao hơn. Theo Trung Tâm Kiểm Soát Vũ Khí và Không Phổ Biến Vũ Khí Nguyên Tử, “thời gian đột phá” của Iran – khoảng thời gian cần thiết để sản xuất đủ vật liệu phân hạch được làm giàu mức cao cho vũ khí nguyên tử – đã tăng từ mức hơn một năm dưới thời JCPOA xuống chỉ còn “vài tuần” ở thời điểm hiện tại.
Có ít nhất ba điểm mấu chốt mà Trump cần làm để chứng minh thỏa thuận tương lai của ông tốt hơn Obama.
Đầu tiên là vấn đề làm giàu uranium. Trong vòng đàm phán Geneva ngày 26 Tháng Hai, 2026, hai bên tạm thời đồng ý rằng Iran đình chỉ hoàn toàn mọi hoạt động làm giàu uranium trong 10 năm. Đáng lý mọi chuyện cần tiếp tục đàm phán thì Trump lại phá hỏng tất cả khi khai mào chiến tranh. Tại cuộc đàm phán ở Pakistan trong thời gian hưu chiến hai tuần, Iran nói bây giờ họ “không thích” vụ 10 năm nữa mà chỉ ba năm thôi. Phần mình, Mỹ đòi 20 năm nhưng sau đó Trump nói chẳng có thời hạn gì cả mà phải là vĩnh viễn.
Vấn đề thứ hai là kho dự trữ uranium đã làm giàu. JCPOA 2015 quy định giới hạn đối với kho dự trữ uranium có độ tinh khiết 3.65% là 300 kg. Hiện tại, Iran giữ 440.9 kg uranium được làm giàu ở mức 60%. Gần như toàn bộ lượng vật liệu có độ tinh khiết 60% này đều tồn tại dưới dạng khí và được trữ trong các bình chứa kích thước xấp xỉ bình khí lặn. Với Iran, mớ uranium 60% là bùa hộ mệnh, là lá bài chủ lực để họ đưa ra đàm phán. Tại Geneva ngày 26 Tháng Hai, Iran đề xuất “pha loãng” (downblend) – từ 60% xuống 3.67%. Trong khi đó, phía Mỹ nói, chẳng pha loãng gì cả mà tốt nhất phải đưa ra khỏi Iran.
Vấn đề thứ ba là việc nới lỏng các lệnh trừng phạt. Iran hiện yêu cầu Mỹ phải giải tỏa phần nào trong khoản tài sản $100 tỷ bị đóng băng ở nước ngoài nhiều thập niên qua, đồng thời dỡ bỏ các hạn chế đối với hoạt động thương mại dầu mỏ. Gỡ ra bao nhiêu trong khoảng $100 tỷ bị phong tỏa là một trong những yếu tố nổi cộm nhất khi đàm phán. Đây chính là vụ nhả ra $20 tỷ mà Trump đang thương lượng như nói ở trên.
Ngoài ra, còn vô số mắc mứu mà hai bên đang giằng co, từ việc Iran hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm, vấn đề hỏa tiễn đạn đạo, và đặc biệt việc kiểm soát Eo Biển Hormuz. Cái khó của Trump là ông muốn mọi thứ phải kết thúc thật nhanh và đạt được nhiều hơn so với JCPOA. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện tại, Mỹ đang dưới cơ Iran và Trump ở cái thế yếu hơn Obama nhiều. Thời Obama, Iran chỉ nói chuyện; bây giờ, họ đàm phán với thái độ của một kẻ vô cùng “bựa.” [kn]
