Trúc Phương/Người Việt
Trung Quốc là tay tổ lách luật. Trong nhiều năm, họ dễ dàng qua mặt Mỹ và phương Tây khi “tuân thủ” không nhập dầu từ các nước chịu lệnh trừng phạt trong đó có Iran. Lục sổ sách, gần như không có công ty dầu nhà nước nào của Trung Quốc có dấu vết dính dáng nguồn dầu Iran. Tuy nhiên, dầu Iran vẫn nhập đều đặn vào Trung Quốc và được chuyển đến các “ấm trà,” những nhà máy lọc dầu tư nhân luồn lách giao dịch với những đội tàu ma “không biển số”…
“Ấm trà” Hengli
Ngày 2 Tháng Năm, Bộ Thương Mại Trung Quốc ban hành một lệnh cấm dựa trên “quy định về việc đối phó tình trạng áp dụng ngoài lãnh thổ không hợp lý của luật pháp nước ngoài và các biện pháp liên quan.” Lệnh quy định rằng không cá nhân hay thực thể nào được phép thực thi các lệnh trừng phạt của Bộ Tài Chính Mỹ nhằm vào công ty TNHH lọc hóa dầu Hengli (Hằng Lực) và một số công ty khác của Trung Quốc.
Sở dĩ Bộ Thương Mại Trung Quốc đưa ra lệnh trên là do, vào ngày 24 Tháng Tư, 2026, Văn Phòng Kiểm Soát Tài Sản Nước Ngoài (Office of Foreign Assets Control – OFAC) thuộc Bộ Tài Chính Mỹ đưa Hengli vào danh sách các cá nhân/tổ chức bị trừng phạt (Specially Designated Nationals – SDN).
Theo Bộ Tài Chính Mỹ, Hengli là một trong những nhà máy lọc dầu tư nhân chuyên nhập dầu Iran với các thương vụ lên đến hàng tỷ đô. Ngoài Hengli và bốn nhà máy lọc dầu tư nhân khác của Trung Quốc bị đưa vào SDN, Mỹ cũng trừng phạt khoảng 40 công ty vận tải biển và tàu thuyền, cáo buộc họ là một phần trong mạng lưới “đội tàu bóng tối” của Iran. Cơ sở pháp lý cho hành động trên là sắc lệnh hành pháp 13902 được ban hành vào Tháng Giêng, 2020, thời Trump nhiệm kỳ đầu.
Nói cách khác, có thể hiểu lệnh cấm ngày 2 Tháng Năm của Bộ Thương Mại Trung Quốc là nhằm vô hiệu hóa vụ SDN của Mỹ. Đây là lần đầu tiên Trung Quốc áp dụng “Quy Tắc Ngăn Chặn” (Blocking Rules) và ban hành một lệnh cấm cụ thể từ khi quy tắc này có hiệu lực vào ngày 9 Tháng Giêng, 2021.
Hengli không phải là một nhà máy lọc dầu nhỏ. Họ vận hành một tổ hợp lọc hóa dầu với công suất khoảng 400,000 thùng/ngày tại đảo Trường Hưng (Changxing) thuộc Đại Liên. Do vậy, việc Mỹ đưa Hengli vào danh sách SDN có tác động khá nghiêm trọng, bởi một tập đoàn một khi bị đưa vào danh sách đen thì không chỉ bản thân họ khó làm ăn mà giờ đây các khách hàng ở khâu thượng nguồn và hạ nguồn, ngân hàng, công ty bảo hiểm, nhà cung cấp dịch vụ logistics, các tập đoàn đa quốc gia và thậm chí đối tác trong nước… đều muốn né họ vì sợ vướng vào các lệnh trừng phạt thứ cấp.
Phần mình, Hengli phủ nhận có bất kỳ hoạt động giao thương nào với Iran. Trong hồ sơ gửi lên sàn giao dịch chứng khoán, họ khẳng định họ “chưa từng có bất kỳ giao dịch thương mại nào với Iran kể từ khi công ty thành lập,” rằng tất cả nhà cung cấp dầu thô của họ đều cam kết nguồn dầu không xuất phát từ những nơi đang chịu án trừng phạt của Mỹ.
Vụ việc trở nên phức tạp khi nhiều công ty đa quốc gia hoạt động tại Trung Quốc – đặc biệt các tổ chức tài chính, công ty vận tải biển và logistics, công ty thương mại quốc tế – bị rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan. Nếu các ngân hàng nước ngoài – chẳng hạn chi nhánh Citi hay HSBC tại Trung Quốc, hoặc các ngân hàng Trung Quốc có hoạt động quốc tế – nếu thực thi quy định Mỹ bằng cách từ chối cung cấp dịch vụ thanh toán cho năm công ty lọc dầu đang bị trừng phạt, hoặc đóng băng tài khoản các công ty này, thì họ lại vi phạm lệnh của Bộ Thương Mại Trung Quốc.
Hệ thống “ấm trà” có từ lúc nào?
Hệ thống nhà máy lọc dầu tư nhân (trông giống ấm trà) với hơn 100 nhà máy đã và đang đóng vai trò là công cụ then chốt giúp Trung Quốc lách các lệnh trừng phạt của Mỹ. Theo nhận định của giới phân tích năng lượng, bằng cách giao phó hoạt động buôn bán dầu mỏ với Iran cho các doanh nghiệp chủ yếu thuộc khu vực tư nhân – vốn hoạt động một cách độc lập, tách biệt khỏi các tập đoàn năng lượng khổng lồ thuộc sở hữu nhà nước – Bắc Kinh có thể vừa hỗ trợ Tehran và bảo đảm sự ổn định nguồn cung dầu mỏ từ Iran, lại vừa duy trì được cân bằng trong quan hệ với Mỹ cũng như các quốc gia Trung Đông.
Do có nhiều thực thể tham gia hoạt động buôn bán dầu mỏ với Iran, trong đó có tàu thuyền, cảng biển và nhà máy lọc dầu – vốn bị Mỹ đưa vào danh sách trừng phạt, một hệ thống giao dịch song song đã hình thành và hầu như không có liên hệ nào với thị trường dầu mỏ chính thống của Trung Quốc.
Nói cách khác, trên bề mặt, Trung Quốc tỏ vẻ tuân thủ nghiêm ngặt các lệnh trừng phạt quốc tế; nhưng trong thực tế, họ đi luồn cửa hậu. Trên danh nghĩa, chính phủ Trung Quốc “không hề” mua dầu từ Iran. Trong sổ sách, cơ quan Hải Quan Trung Quốc chẳng có giấy tờ nào cho thấy có bất kỳ lô dầu thô nhập cảng nào từ Iran kể từ năm 2023 trở đi.
Mọi hoạt động đều trao cho các “ấm trà.” Để né lệnh trừng phạt Mỹ, hệ thống nhà máy lọc dầu “ấm trà” cùng giới trung gian áp dụng những thủ đoạn vô cùng tinh vi để che giấu hoạt động. Các tàu dầu của họ thường tắt thiết bị định vị và họ “bốc hàng” lên tàu ngay trên biển.
Khác với các tập đoàn lọc dầu quốc doanh quy mô lớn, các nhà máy “ấm trà” gần như không sở hữu tài sản ở nước ngoài, do đó họ ít chịu tổn thất hơn nếu bị cắt đứt khỏi hệ thống ngân hàng Mỹ. Trong thực tế, họ không xài đô la Mỹ mà dùng nhân dân tệ để thanh toán cho Iran thông qua hệ thống thanh toán riêng. Bằng cách đó, họ không thể bị Mỹ mò ra dấu vết và cũng chẳng bị cản trở gì trong giao dịch thực tế.
Mạng lưới hậu cần liên quan hệ thống “ấm trà” trị giá hàng tỷ đô phát triển rất mạnh. Tổ chức vận động chính sách “United Against Nuclear Iran” (UANI, trụ sở tại Mỹ) cho biết, tính đến đầu năm 2026, có gần 600 con tàu bị nghi ngờ bí mật vận chuyển dầu thô hoặc các sản phẩm dầu mỏ từ Iran – tăng vọt so với 70 tàu được ghi nhận vào cuối năm 2020. Theo giới phân tích, quy mô này ngày càng lớn, đến mức việc chấm dứt toàn bộ hoạt động hệ thống “ấm trà” và chân rết chằng chịt của nó là điều vô cùng khó khăn, thậm chí bất khả thi.
Thoạt đầu, các “ấm trà” là cái gai trong mắt Bắc Kinh, vào thời điểm chính quyền trung ương dồn sức phát triển ngành lọc hóa dầu quốc gia dưới sự kiểm soát của hai tập đoàn khổng lồ thuộc sở hữu nhà nước là Sinopec và China National Petroleum. Lúc đó, các “ấm trà” bị cấm nhập dầu thô.
Tuy nhiên, hệ thống “ấm trà” (tập trung chủ yếu tại tỉnh ven biển Sơn Đông) được chính quyền địa phương bảo vệ, bởi các công ty lọc dầu tư nhân mang lại công ăn việc làm. Năm 2015, chính phủ Trung Quốc thay đổi chiến lược, cho phép một số nhà máy lọc dầu tư nhân nhập dầu thô, trong bối cảnh các tập đoàn dầu khí quốc doanh bị cạnh tranh khốc liệt trong môi trường quốc tế.
Ban đầu, Iran không phải là nhà cung cấp chính. Các nhà máy “ấm trà” chủ yếu giao dịch với Nga, Angola, Venezuela và Brazil. Năm 2018, tình hình thay đổi khi Tổng Thống Trump đẩy mạnh các biện pháp trừng phạt nhằm vào Iran. Việc mua dầu thô từ Iran trở nên quá rủi ro đối với các công ty dầu khí quốc gia Trung Quốc. Thế là các công ty “ấm trà” chộp ngay cơ hội.
Theo số liệu từ Kpler, nơi chuyên theo dõi lộ trình các tàu chở dầu, lượng dầu thô nhập cảng vào Trung Quốc từ Iran ước tính tăng hơn gấp đôi từ năm 2017 đến 2025, xấp xỉ 1.4 triệu thùng/ngày. Riêng Hengli, doanh thu của họ tăng gấp ba kể từ năm 2018, đạt khoảng $30 tỷ vào năm 2025.
Trước thềm cuộc gặp thượng đỉnh Trump-Tập Cận Bình (dự kiến ngày 14 và 15 Tháng Năm tại Bắc Kinh), tại sao Mỹ “bày ra” vụ Hengli? Với cái thế ngày càng yếu hơn Trung Quốc, đặc biệt bởi những hậu quả từ cuộc chiến với Iran, Mỹ dường như muốn thủ một lá bài để làm đối trọng. Vụ Hengli nói riêng và đòn đánh vào công nghiệp hóa dầu Trung Quốc nói chung giúp Mỹ dường như có cái để mặc cả, dù lá bài này thật ra chẳng nặng ký gì cho lắm. “Một công hai chuyện,” việc này cũng giúp gây cản trở nguồn xuất cảng dầu của Iran.
Theo Điều 9 trong “Quy Tắc Ngăn Chặn” (Blocking Rules) của Trung Quốc, năm công ty lọc dầu Trung Quốc đang bị án phạt, trong đó có Hengli, có cơ sở pháp lý để kiện các công ty đa quốc gia hoặc tổ chức tài chính ra tòa án Trung Quốc, nếu các bên đó từ chối giao dịch với họ vì lý do tuân thủ lệnh của Mỹ. Kiện ra tòa cũng đồng nghĩa với việc yêu cầu bồi thường thiệt hại. Thông qua việc kích hoạt “Quy Tắc Ngăn Chặn,” Bắc Kinh gửi tới Washington một thông điệp rõ ràng: Trung Quốc có công cụ để khiến cho việc thực thi các lệnh trừng phạt của Mỹ đối với họ trở nên khó khăn hơn. [kn]
