Hiếu Chân/Người Việt
Những lá phiếu đầu tiên của mùa bầu cử giữa kỳ 2026 đã được bỏ vào thùng phiếu, nhưng khắp nơi, trận chiến phân chia lại khu vực bầu cử Quốc Hội vẫn đang diễn ra quyết liệt, lôi kéo cả Tối Cao Pháp Viện Hoa Kỳ (TCPV) vào cuộc tranh chấp pháp lý và báo hiệu một bước lùi của nền dân chủ Mỹ.
Đến thời điểm này có ít nhất tám tiểu bang đã hoàn tất việc vẽ lại bản đồ bầu cử Quốc Hội, áp dụng cho cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào Tháng Mười Một, 2026.
Đó là các tiểu bang Texas, California, Florida, Missouri, North Carolina, Ohio, Tennessee và Utah. Hai tiểu bang đang tranh tụng trước tòa liên quan tới vấn đề này là Louisiana và Virginia. Một số tiểu bang khác đang rục rịch vẽ lại bản đồ bầu cử, nếu không kịp dùng cho năm nay thì để dành cho cuộc bầu cử 2028, gồm Colorado, Georgia, Mississippi, Arizona, New Jersey, New York và Washington.
Tại sao các tiểu bang phải vẽ lại bản đồ bầu cử Quốc Hội và làm như vậy có tác dụng gì?
Gerrymandering – thủ đoạn thao túng bầu cử
Theo thông lệ, bản đồ hành chánh Hoa Kỳ chia thành 435 khu vực bầu cử, bầu ra 435 dân biểu Hạ Viện liên bang. Cứ mười năm một lần, nước Mỹ tổng kiểm kê dân số và các tiểu bang căn cứ vào biến động dân số, số dân tăng hay giảm, khu vực nào tăng/giảm, mà vẽ lại bản đồ bầu cử, có hiệu lực mười năm. Vẽ lại bản đồ khu vực bầu cử khi chưa kiểm kê dân số là chuyện hiếm khi xảy ra. Nhưng năm nay nhiều nơi đột ngột vẽ lại bản đồ giữa hai kỳ kiểm kê dân số, gây ra một trong những cuộc chiến chính trị gây tranh cãi gay gắt nhất trong lịch sử hiện đại.
Chia lại khu vực bầu cử Quốc Hội, gọi là “gerrymandering” – theo tên của Elbridge Gerry, thống đốc thứ chín của Massachusetts (1810-1812), người đầu tiên phê chuẩn kế hoạch vẽ lại bản đồ khu vực bầu cử theo những hình thù quái dị để giành ưu thế cho một đảng chính trị – thực ra là một một mánh lới được cả hai đảng Dân Chủ và Cộng Hòa sử dụng để lũng đoạn kết quả bầu cử, giành ưu thế một cách không chính đáng.
Đa số cử tri Mỹ không ủng hộ gerrymandering bởi vì nó cho phép các đảng chính trị “dàn xếp trước” kết quả bầu cử, xói mòn thể chế dân chủ, triệt tiêu quyền tự do lựa chọn của cử tri theo kiểu “đảng cử, dân bầu” như dưới chế độ cộng sản. Kết quả bầu cử có vẻ như đã được định trước trên bàn của các chính trị gia, quyền bỏ phiếu của người dân chỉ còn là bánh vẽ. Cuộc bầu cử 2024 chẳng hạn, người dân ở 92% số khu vực bầu cử biết chính xác ai sẽ đại diện khu vực mình trước ngày bỏ phiếu, theo tường trình của báo The New York Times. Thế nhưng, gerrymandering vẫn cứ diễn ra, càng ngày càng trắng trợn và lộ liễu.
Sao phải vẽ lại bản đồ khu vực bầu cử?
Hiện nay quyền kiểm soát Hạ Viện của đảng Cộng Hòa đang rất mong manh: 217 dân biểu Cộng Hòa so với 212 dân biểu Dân Chủ. Nguy cơ đảng Cộng Hòa mất đa số tại Hạ Viện trong cuộc bầu cử giữa kỳ 2026 càng ngày càng rõ, một phần vì đảng cầm quyền thường mất đa số Quốc Hội vào tay đảng đối lập và phần khác vì tỷ lệ ủng hộ Tổng Thống Donald Trump đang rơi xuống mức thấp đáng ngại.
Xét về xu thế lịch sử, trong 42 cuộc bầu cử giữa kỳ từ năm 1850 đến nay, đảng cầm quyền của tổng thống đã thua đến 38 lần, vì cử tri muốn nhánh lập pháp nằm trong tay đảng đối lập để kiểm soát và cân bằng quyền lực của nhánh hành pháp. Theo xu thế này, năm 2026 được dự đoán là có nhiều thuận lợi cho đảng Dân Chủ. Ngoài ra, các cuộc thăm dò dư luận cho thấy tỷ lệ ủng hộ dành cho ông Trump đang chạm đáy – một khảo sát do Trung Tâm Nghiên Cứu Pew công bố đầu Tháng Năm, 2026, cho thấy chỉ có 34% người Mỹ ủng hộ ông. Từ đó, nhiều chiến lược gia Cộng Hòa lo ngại một “làn sóng xanh” (Blue Wave) sẽ tràn tới, “đảng con lừa” sẽ đá văng “đảng con voi” khỏi cả hai “sới” Quốc Hội.
Nếu mất Hạ Viện, và có thể cả Thượng Viện, vào tay đảng Dân Chủ, Tổng Thống Trump và đảng Cộng Hòa sẽ gặp vô vàn khó khăn trong những năm tới. Vì thế ông Trump và đảng Cộng Hòa phải giữ quyền kiểm soát Hạ Viện bằng mọi giá, mà cách đơn giản nhất là thực hiện gerrymandering ở những tiểu bang mà họ nắm quyền, sao cho các ứng cử viên Cộng Hòa thu được nhiều phiếu hơn đối thủ Dân Chủ.
Nên để ý ở các tiểu bang do Cộng Hòa nắm quyền, cơ quan lập pháp tiểu bang có quyền vẽ lại bản đồ khu vực bầu cử miễn là không phạm lỗi kỳ thị sắc tộc; còn ở các tiểu bang Dân Chủ việc vẽ bản đồ được giao cho các ủy ban độc lập phi đảng phái thực hiện mỗi thập niên một lần. Do vậy, các tiểu bang “xanh” muốn vẽ lại bản đồ bầu cử thì phải trưng cầu dân ý trong khi ở các tiểu bang “đỏ” chỉ cần Quốc Hội tiểu bang thông qua là được. Do Cộng Hòa kiểm soát cơ quan lập pháp của 26 tiểu bang, Dân Chủ chỉ kiểm soát 15 tiểu bang, nên trong việc vẽ lại bản đồ khu vực bầu cử thì Cộng Hòa chiếm ưu thế tuyệt đối.
Cuộc chiến bản đồ
Đối mặt với nguy cơ mất đa số Hạ Viện vào tay đảng Dân Chủ đối lập, Tháng Bảy năm ngoái, ông Trump gây sức ép buộc các tiểu bang “đỏ” phải thực hiện gerrymandering, quyết vẽ lại bản đồ khu vực bầu cử dù đang giữa hai kỳ kiểm kê dân số. Texas xông lên đi đầu. Tháng Tám, 2025, với số phiếu 88-52, Hạ Viện Texas do Cộng Hòa kiểm soát đã thông qua bản đồ mới với ý đồ giành thêm năm ghế, đưa số dân biểu Cộng Hòa Texas trong Hạ Viện liên bang lên 30/38 người! Bản đồ mới của Texas bị tòa liên bang cho là hành vi thao túng địa giới bầu cử, nhưng vẫn được sáu thẩm phán bảo thủ trong TCPV cho phép sử dụng. Năm tiểu bang Cộng Hòa khác lần lượt theo gương Texas, gồm Florida (thêm 4 ghế), Missouri (+1), South Carolina (+1), Ohio (+2) Tennessee (+1). Vẽ lại bản đồ bầu cử sáu tiểu bang này, Cộng Hòa hy vọng giành thêm 15 ghế trong cuộc bầu cử sắp tới.
Trước thủ đoạn thao túng bầu cử trắng trợn của Texas, tiểu bang California phải tổ chức trưng cầu dân ý bất thường về Proposition 50 vào Tháng Mười Một năm ngoái, thu hồi thẩm quyền của ủy ban độc lập và cho phép Quốc Hội tiểu bang phân chia lại khu vực bầu cử. Hành động của California được coi là một giải pháp “tạm thời” và có tính chất đối phó, nhằm giành thêm năm ghế dân biểu liên bang để vô hiệu hóa thủ đoạn gerrymandering của Texas. Theo các nhà phân tích bầu cử, bản đồ mới của California làm cho đảng Cộng Hòa chỉ có thể chiến thắng ở bốn trong 52 khu vực bầu cử, tương đương 8% trong khi thành phần cử tri ghi danh theo đảng Cộng Hòa ở California là 32%.
Theo gương California, hôm 21 Tháng Tư, Virginia tổ chức trưng cầu dân ý để chia lại khu vực bầu cử. Với kết quả 52% thuận, 49% chống, bản đồ mới của Virginia có thể tăng thêm bốn ghế dân biểu liên bang cho Dân Chủ, vô hiệu hóa nỗ lực gerrymandering của Florida. Nhưng Tòa Án Tối Cao Virginia, với số phiếu 4-3, hôm 6 Tháng Năm, đã bác bỏ bản đồ này với lý do sai sót về thủ tục lập pháp, giáng một đòn mạnh vào tham vọng của đảng Dân Chủ.
Thông tin mới nhất, theo nhật báo Người Việt (11 Tháng Năm, 2026), là hôm Thứ Hai, 11 Tháng Năm, lãnh đạo Virginia đã yêu cầu TCPV Hoa Kỳ can thiệp khẩn cấp, cho phép sử dụng bản đồ khu vực bầu cử đã được 52% cử tri Virginia thông qua trong cuộc trưng cầu dân ý. Chánh Án TCPV John Roberts sẽ phản hồi yêu cầu này trước tối Thứ Năm, 14 Tháng Năm, 2026. Chưa rõ Chánh Án John Roberts sẽ phán quyết như thế nào, nhưng nếu TCPV đứng về phía Tòa Án Tối Cao Tiểu Bang Virginia thì lần đầu tiên có một hiện tượng tư pháp kỳ lạ: ý kiến phản đối của một thẩm phán tòa tối cao tiểu bang lại vô hiệu hóa ý chí của đa số cử tri tiểu bang đó!
Dù sao, đến thời điểm này có thể thấy đảng Cộng Hòa đã thành công trong việc sử dụng thủ đoạn gerrymandering để thao túng cuộc bầu cử giữa kỳ theo ý ông Trump. Tính sơ bộ, vẽ lại bản đồ có thể giúp cho Cộng Hòa tăng thêm được 15 đến 17 ghế dân biểu Hạ Viện, trong khi Dân Chủ chỉ có thể thêm được sáu ghế ở California và Utah; bù qua sớt lại, Cộng Hòa vẫn có thêm được 10-12 ghế dân biểu so với trước khi phân chia lại địa hạt bầu cử.
Cảm nhận của cử tri mới quyết định
Nhưng những con số vừa nêu chỉ là dự đoán của các nhà chiến lược chính trị, chưa hẳn đã là sự lựa chọn của cử tri. Có một thế lực mà không một nhà lập bản đồ nào có thể kiểm soát hoàn toàn: cảm nhận của người dân về hiện tình đất nước sẽ quyết định lá phiếu của họ.
Hơn một năm rưỡi cầm quyền của đảng Cộng Hòa đã đem lại cho người dân nhiều cay đắng. Chính sách thuế quan và cuộc chiến của ông Trump ở Trung Đông đẩy giá xăng dầu và hàng hóa tăng chóng mặt, cuộc sống của người nghèo và trung lưu càng ngày càng chật vật, các định chế dân chủ bị xói mòn, vị thế siêu cường của nước Mỹ bị lung lay do các đồng minh và đối tác xa lánh, trong khi những đối thủ như Nga và Trung Cộng lợi dụng khó khăn của Mỹ để qua mặt. Không chỉ các cử tri Dân Chủ tức giận mà các cử tri Cộng Hòa cũng thất vọng sâu sắc. Ở cuộc bầu cử giữa kỳ năm 2018, trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, tình thế quốc gia chưa tệ như hiện nay mà đảng Dân Chủ đã giành lại quyền kiểm soát Hạ Viện và tăng thêm 40 ghế!
Chia lại khu vực bầu cử theo kiểu gerrymandering có thể không cứu được đảng Cộng Hòa. Một khối cử tri Dân Chủ được huy động đủ mạnh thì hoàn toàn có thể lật ngược thế cờ tại những khu vực mà những người vẽ bản đồ coi là “an toàn” cho đảng Cộng Hòa; bản đồ mới của Ohio chẳng hạn có thể giúp Cộng Hòa giành thêm hai ghế, hoặc không có ghế nào cả, tùy vào bối cảnh chính trị diễn ra vào Tháng Mười Một tới. Chính vì vậy mà Karl Rove, chiến lược gia kỳ cựu của đảng Cộng Hòa, thậm chí còn cho rằng thủ đoạn gerrymandering vừa qua sẽ phản tác dụng khi trò chuyện với Trey Gowdy của đài Fox News hôm Chủ Nhật vừa qua. [kn]
