Hiếu Chân/Người Việt
Trong cuộc bầu cử giữa kỳ Tháng Mười Một sắp tới, ngoài việc chọn người vào Quốc Hội liên bang, thống đốc tiểu bang và các chức vụ chính quyền khác, cử tri California còn đau đầu với một lựa chọn khó khăn: chấp nhận (yes) hoặc không chấp nhận (no) một đề nghị chính sách gọi là “2026 Billionaire Tax Act – BTA” (Đạo Luật Thuế Tỷ Phú 2026).
Đây là lần đầu tiên chính quyền một tiểu bang Hoa Kỳ dự định ban hành một luật thuế tài sản kiểu Robinhood, lấy của người giàu để hỗ trợ người nghèo, và do vậy, đang gây ra một cuộc tranh cãi gay gắt.
Đề nghị Thuế Tỷ Phú là gì?
Theo đề nghị Thuế Tỷ Phú, do nghiệp đoàn Service Employees International Union – United Healthcare Workers West (SEIU-UHW) đưa ra, California sẽ đánh thuế một lần 5%, lên tài sản của các tỷ phú có tổng tài sản từ $1 tỷ trở lên, cư ngụ ở California sau ngày 1 Tháng Giêng, 2026. Tiền thuế có thể chia nhỏ, mỗi năm nộp 1%. Nếu đề nghị được thông qua thành luật, nó sẽ tác động trực tiếp tới khoảng 200 gia đình giàu có nhất California.
Những người đề nghị cho rằng, nếu được thực thi, Thuế Tỷ Phú có thể đem về cho ngân sách California khoảng $100 tỷ dùng để tài trợ các chương trình chăm sóc y tế như Medi-Cal, để hỗ trợ thực phẩm cho người nghèo và giáo dục công lập.
Phe phản đối thì lo ngại sắc thuế mới sẽ “xua đuổi” người giàu ra khỏi California, từ đó làm giảm số thu thuế trong nhiều năm tới và ảnh hưởng xấu đến hoạt động kinh tế của tiểu bang nói chung.
Thống Đốc Gavin Newsom công khai phản đối sắc thuế, ông nói với báo Politico rằng đề nghị này “vô lý” và “thật sự gây hại cho tiểu bang.”
Trong các ứng cử viên Dân Chủ tranh chức thống đốc kế vị ông Newsom thì ứng cử viên Xavier Becerra, cựu bộ trưởng Y Tế và Nhân Sinh trong chính quyền Biden, bà Katie Porter cựu dân biểu liên bang và ông Matt Mahan, thị trưởng San Jose, đều phản đối Thuế Tỷ Phú, trong khi ông Tom Steyer, một doanh nhân tỷ phú, thì ủng hộ mạnh mẽ.
Ngày 26 Tháng Tư, 2026, nghiệp đoàn SEIU-UHW thông báo đề nghị của họ đã nhận được 1.6 triệu chữ ký ủng hộ, gấp đôi mức tối thiểu 875,000 chữ ký để đề nghị được xem xét đưa vào lá phiếu bầu cử Tháng Mười Một, 2026, trưng cầu ý kiến cử tri toàn tiểu bang.
Đấu tranh quyết liệt
Chưa biết có được thông qua hay không nhưng đề nghị Thuế Tỷ Phú đã khơi dậy một cuộc xung đột giữa các nghiệp đoàn, các nhà lập pháp cấp tiến với những nhân vật nổi tiếng trong lĩnh vực công nghệ và thương mại. Một số cuộc thăm dò dư luận được thực hiện từ cuối năm ngoái đến nay ghi nhận, hiện có khoảng 52% cử tri ủng hộ và 33% phản đối.
Không chỉ tranh cãi bằng ngôn từ, các tỷ phú bị ảnh hưởng trực tiếp bởi đề nghị này đã hào phóng chi ra hàng trăm triệu đô la, thành lập các ủy ban hành động chính trị (Political Action Committee – PAC) để chống lại đề nghị Thuế Tỷ Phú. PAC có tên Building a Better California chẳng hạn, đã nhận được $35 triệu, trong đó có phần đóng góp $20 triệu của tỷ phú Sergey Brin; PAC California Business Roundtable nhận đóng góp $3 triệu từ tỷ phú Peter Thiel, PAC Golden State Promise nhận $5 triệu từ Chủ Tịch Tập Đoàn Ripple Chris Larsen và thêm $5 triệu từ Ripple Labs… Những PAC này đang nỗ lực hết mức để bóp chết đề nghị Thuế Tỷ Phú bằng cách phủ sóng quảng cáo trên truyền thông và vận động cử tri nói “không” với đề nghị trong cuộc bầu cử giữa kỳ sắp tới.
Phe ủng hộ không có nhiều tiền nhưng ý tưởng của đề nghị được các cử tri trung lưu và nghèo hoan nghênh, coi đó là cách thức hợp lý để cải thiện tình trạng bất bình đẳng gay gắt trong xã hội Mỹ.
Một trường hợp đáng chú ý là Dân Biểu Liên Bang Ro Khanna, đảng Dân Chủ, đại diện khu vực CA-17 ở trung tâm thung lũng Silicon – nơi có nhiều tỷ phú nhất – đã lên tiếng ủng hộ mạnh mẽ cho Thuế Tỷ Phú. Thế là các tỷ phú trong khu vực bầu cử của ông đã dồn tiền bạc ủng hộ cho đối thủ cạnh tranh là Ethan Agarwal hòng bứng ghế của Khanna trong cuộc bầu cử giữa kỳ sắp tới.
Một lối thoát của những người phản đối là “tẩu vi thượng sách”: rời California để khỏi phải đóng thuế tài sản. Trong số 214 tỷ phú thành danh ở California đã có sáu người rời đi trước thời điểm 1 Tháng Giêng, 2026, trong đó có Peter Thiel (nhà sáng lập PayPal), Larry Page và Sergey Brin (Alphabet), Travis Kalanick (Uber)…
Vì sao các tỷ phú nộp thuế ít?
Đà phát triển thần tốc của thung lũng Silicon mấy thập niên qua đã làm California trở nên giàu có nhưng cũng là nơi bất bình đẳng sâu sắc nhất nước Mỹ. Đề nghị Thuế Tỷ Phú, nếu được thông qua thành luật, sẽ là đạo luật thuế tài sản đầu tiên ở Hoa Kỳ, có thể đặt ra tiền lệ để các tiểu bang khác làm theo để thu hẹp khoảng cách giàu nghèo quá lớn trong xã hội Mỹ hiện nay.
Trên báo The New York Times, hai kinh tế gia Emmanuel Saez (giáo sư Đại Học UC Berkeley) và Gabriel Zucman (giáo sư Đại Học Kinh Tế Paris) – cũng là hai trong nhiều học giả giúp soạn thảo đề nghị Thuế Tỷ Phú, đã trình bày một nghiên cứu đáng chú ý về khiếm khuyết của hệ thống thuế đối với nhà giàu ở California.
Hiện California có khoảng 214 gia đình tỷ phú với tổng tài sản khoảng $2,300 tỷ, nhiều hơn một nửa tổng sản lượng kinh tế hàng năm của tiểu bang. Theo hai tác giả Saez và Zucman, hai thập niên trước, mười người giàu nhất California có tổng tài sản $134 tỷ nhưng từ đó đến nay tài sản của họ đã tăng đến chín lần. Tài sản của bốn “đại gia” hàng đầu gồm Sergey Brin (nhà sáng lập Google), Larry Page (Google), Jensen Huang (Nvidia) và Mark Zuckerberg (Facebook) cộng lại tương đương 24% tổng sản lượng GDP của California – nền kinh tế lớn thứ năm thế giới nếu xét như một quốc gia riêng rẽ.
Vấn đề là ở chỗ, người siêu giàu Mỹ đóng thuế không tương xứng với thu nhập và tài sản. Theo hai tác giả Saez và Zucman, từ năm 2019 đến năm 2025, khối tài sản của các tỷ phú tại California đã tăng trưởng trung bình hơn 15% mỗi năm, trong khi đó, trung bình mỗi năm họ chỉ nộp 0.26% khối tài sản của mình dưới dạng thuế thu nhập tiểu bang. Khoản thuế thu nhập mà họ nộp chỉ chiếm 2.4% tổng nguồn thu thuế thu nhập của California! Với những người siêu giàu (ultra wealthy) tỷ lệ đóng thuế còn thấp hơn nữa.
Hệ thống thuế của California, của nước Mỹ nói chung, và của nhiều nước khác, tỏ ra không hiệu quả trong việc thu thuế những cá nhân có tài sản lớn. Phần lớn tài sản của các tỷ phú, triệu phú nằm ở cổ phiếu, tăng giá trị theo thời gian. Theo luật hiện hành, sự gia tăng giá trị đó không phải chịu thuế chừng nào tài sản chưa được bán cho người khác và tạo ra lợi tức. Khi các tỷ phú chưa bán số cổ phần mà họ nắm giữ thì tài sản của họ ngày càng tăng mà không phải chịu thuế.
Hai tác giả phân tích trường hợp của Mark Zuckerberg từ 2019 đến 2025 và ghi nhận trong khoảng thời gian này, ông Zuckerberg báo cáo thu nhập $7.1 tỷ từ công ty Meta (Facebook), gồm $181 triệu tiền thưởng, $1.4 tỷ tiền cổ tức (dividend) và $5.6 tỷ tiền bán cổ phần. Ông Zuckerberg đã đóng thuế thu nhập liên bang và tiểu bang 27% số thu nhập đó, tương đương $1.9 tỷ.
Nhưng trong sáu năm đó, giá cổ phiếu của công ty Meta tăng lên nhiều lần. Là người nắm giữ 13% tổng số cổ phần của Meta, giá trị số cổ phần của ông Zuckerberg tăng thêm khoảng $185 tỷ, trong đó khoảng $142 tỷ không phải chịu thuế. Nếu ông Zuckerberg bán hết số cổ phần này, ông ta sẽ phải chịu thuế lợi tức tài chính (capital gain tax) trên số tiền lời từ hoạt động đầu tư; nhưng ông ta không bán mà chỉ sử dụng cổ phiếu làm tài sản thế chấp để vay vốn, mà tiền vay thì không phải chịu thuế. Nói cách khác, từ 2019 đến 2025, tổng tài sản của Zuckerberg tăng thêm gần $192 tỷ nhưng ông ta chỉ phải đóng thuế liên bang và tiểu bang cho khoản thu nhập $7.1 tỷ.
Các tỷ phú, triệu phú khác cũng có cách tính toán như vậy. Ông Larry Page chỉ đóng thuế thu nhập cho $4 tỷ khi tài sản tăng thêm $213 tỷ; ông Sergey Brin đóng thuế cho $3.9 tỷ trong khi tài sản tăng thêm $195 tỷ và ông Jansen Huang đóng thuế cho thu nhập $3.4 tỷ trong khi tài sản lên tới $160 tỷ.
Cần thu hẹp bất bình đẳng
Theo hai tác giả, từ 2019 đến 2025, tài sản của các tỷ phú California tăng bình quân 15% mỗi năm nhưng họ chỉ đóng thuế hàng năm khoảng 0.26% tài sản. Hậu quả là tài sản của các nhà giàu tăng tiến không ngừng mà phần đóng thuế không tăng tương ứng, đẩy các chính quyền vào tình trạng thu không đủ chi do phần thu nhập chịu thuế của các tỷ phú được tính quá thấp so với đà gia tăng tài sản của họ.
Một hệ thống thuế như vậy vừa vi phạm những nguyên tắc căn bản của sự công bằng vừa tước đoạt của chính phủ nguồn thu thuế cần thiết để phục vụ xã hội, vừa thúc đẩy việc tích tụ của cải vào tay một số cá nhân.
Những người soạn thảo và đề nghị đạo luật Thuế Tỷ Phú California cho rằng, đạo luật này sẽ không sửa chữa được những khiếm khuyết của hệ thống thuế hiện hành, nhưng nó có thể mang lại khoảng $100 tỷ vào số thu thuế của tiểu bang, cho phép California bù đắp khoản thâm hụt mà chính quyền liên bang sẽ cắt giảm của tiểu bang trong vài năm tới.
Những người đề nghị dự luật BTA cho rằng, mức thuế 5% là một khoản nhỏ so với tài sản và thu nhập của giới siêu giàu nhưng là một bước quan trọng nâng cao số thu thuế và làm giảm tình trạng bất bình đẳng khủng khiếp của California. Nhiều tỷ phú phản đối nhưng có những người thừa nhận điều đó. Khi được hỏi ông có băn khoăn gì với Thuế Tỷ Phú, Chủ Tịch Nvidia Jensen Huang nói rằng ông “hoàn toàn thoải mái với nó.” Theo đề nghị, với tài sản trị giá $160 tỷ, ông Huang sẽ phải đóng thuế $8 tỷ!
Cũng không nên lo ngại các “đại bàng” bay đi sẽ làm sụt giảm nguồn thu thuế của California. Hiện các tỷ phú đóng góp mỗi năm khoảng $4.1 tỷ thuế thu nhập tiểu bang, bằng 2.4% tổng số thuế mà California thu được và đó không phải là một “mất mát” quá lớn so với khoản thu dự tính $115 tỷ mà luật thuế mới có thể mang lại. [kn]
