Hiếu Chân/Người Việt
Tổng Thống Donald Trump đang lâm vào tình trạng tiến thoái lưỡng nan khi các nỗ lực chấm dứt cuộc chiến tranh Iran mà ông phát động ba tháng trước đang rơi vào bế tắc trong lúc áp lực chính trị và kinh tế từ cuộc chiến đang làm cho khối cử tri ủng hộ ông Trump và đảng Cộng Hòa sụt giảm thê thảm. Có lúc ông tỏ ra chán nản và muốn phó mặc cho mọi chuyện ra sao thì ra. Tại sao lại như vậy?
Sau nhiều cuộc tấn công phủ đầu dữ dội của liên quân Mỹ-Israel, bộ máy lãnh đạo chóp bu của Iran bị tiêu diệt, Hải Quân và Không Quân bị xóa sổ nhưng chế độ thần quyền Iran đã không sụp đổ, không đầu hàng. Trái lại thực tế cho thấy Tehran dường như cố tình kéo dài cuộc xung đột, bắt thị trường dầu khí làm con tin, với hy vọng Mỹ sẽ nhượng bộ những yêu sách quá quắt của họ.
Ở trong nước, ngày càng có nhiều cử tri phản đối cuộc chiến và nhiều chính trị gia Cộng Hòa không đồng ý nhượng bộ Iran để vãn hồi hòa bình. Hiện hai bên vẫn cố duy trì lệnh ngừng bắn mong manh, bắt đầu từ Tháng Tư, dù thỉnh thoảng vẫn nã hỏa tiễn vào nhau dưới chiêu bài “tự vệ.” Chính tình trạng “mắc kẹt” như vậy làm cho ông Trump có những phát ngôn bất nhất, câu sau đá câu trước, khi thông tin với công chúng Mỹ về tình hình ở Iran.
Ông Trump chán nản
Không có gì minh họa rõ nét cho sự bế tắc hơn là tâm trạng của Tổng Thống Trump. Hôm qua Thứ Hai, 1 Tháng Sáu, sau nhiều ngày thương thảo không hiệu quả với các quan chức Iran thông qua các trung gian Pakistan và Qatar mà eo biển Hormuz huyết mạch vẫn bị khóa chặt, ông Trump tuyên bố ông đã cảm thấy “vô cùng nhàm chán.” “Thú thật là tôi chẳng bận tâm nếu các cuộc đàm phán đó kết thúc,” ông chia sẻ với phóng viên Eamon Javers của đài CNBC khi được hỏi về những thông tin cho rằng phía Iran đe dọa sẽ ngừng thương lượng. “Tôi thực sự không quan tâm. Tôi chẳng mảy may bận tâm chút nào. Nếu chúng kết thúc, thì cứ để chúng kết thúc.”
Chỉ trước đó vài giờ ông còn hào hứng viết trên mạng xã hội rằng cuộc thương lượng với Cộng Hòa Hồi Giáo Iran đang tiếp diễn với tốc độ nhanh và ông tin hai bên có thể đạt được một Biên Bản Ghi Nhớ (Memorandum of Understanding – MOU) cuối cùng trong tuần này. MOU sơ bộ đó được biết sẽ ấn định một cuộc đình chiến trong 60 ngày để chuẩn bị cho một cuộc đàm phán sâu rộng hơn sau đó về chương trình vũ khí nguyên tử của Iran. Trong thời gian đình chiến cả hai bên sẽ mở lại eo biển Hormuz để dòng chảy dầu khí được lưu thông, giải quyết một mối lo cấp thời cho cả Mỹ, Iran và thị trường dầu khí quốc tế.
Những người am hiểu cho biết ông Trump chưa chấp nhận đề nghị của phía Iran trong thỏa thuận sơ bộ vì ông lo ngại về chuyện ai sẽ chịu trách nhiệm xử lý việc thu hồi lượng uranium được làm giàu mức độ cao của nước này và đòi hỏi của Iran về hoàn trả các khoản tiền của họ bị đóng băng trong các ngân hàng phương Tây, và về Ngoại Trưởng Marco Rubio, trong cuộc điều trần tại Ủy Ban Đối Ngoại Thượng Viện hôm Thứ Ba, 2 Tháng Sáu cũng nhấn mạnh Hoa Kỳ sẽ không đáp ứng hai đòi hỏi chính của Iran – nới lỏng cấm vận kinh tế và tháo khoán các ngân quỹ bị đóng băng – đổi lấy việc mở lại eo biển Hormuz.
Iran cứng đầu
Hãng tin Mehr News Agency của Iran nói các chỉ huy lực lượng Vệ Binh Cách Mạng (IRGC) – tổ chức nắm quyền lãnh đạo thực tế ở Iran hiện nay – vẫn chưa trả lời bản dự thảo cuối cùng do phía Mỹ đưa ra. Hãng Reuters nhận định lập trường của Iran ngày càng tỏ ra cứng rắn hơn vì họ không tin vào thiện chí đàm phán của Hoa Kỳ.
Trước đó một ngày, hãng tin Tasnim của nhà nước thần quyền Iran thông báo các nhà thương thuyết Iran sẽ ngừng trao đổi thông điệp với phía Mỹ thông qua các trung gian, và Tehran sẽ phong tỏa hoàn toàn eo biển Hormuz để trả đũa cho những vụ vi phạm lệnh ngừng bắn có hiệu lực từ đầu Tháng Tư. Tehran cũng đe dọa phong tỏa eo biển Bab al-Mandeb nối Hồng Hải với vịnh Aden, nơi có 12% lượng dầu khí thế giới đi qua. Giá dầu thô lập tức tăng thêm 7% trên thị trường toàn cầu.
“Không có cuộc đối thoại nào được tổ chức cho đến khi Israel rút quân hoàn toàn khỏi các khu vực chiếm đóng ở Lebanon và chấm dứt mọi cuộc tấn công ở cả Lebanon và Gaza,” hãng Tasnim trích thông báo của chính quyền Tehran.
Theo quan điểm của IRGC, cuộc chiến giữa Israel với lực lượng vũ trang Hezbollah do Iran hậu thuẫn ở Lebanon là một phần trong cuộc chiến tranh rộng lớn hơn giữa Iran với Mỹ và Israel. Ngoại Trưởng Iran Abbas Araghchi hôm Thứ Hai viết trên mạng X: “Ngừng bắn giữa Iran và Mỹ dứt khoát phải là cuộc đình chiến trên mọi mặt trận, kể cả Lebanon. Vi phạm ngừng bắn ở một mặt trận là vi phạm trên mọi mặt trận. Mỹ và Israel phải chịu hậu quả của mọi hành động vi phạm.”
Nói cách khác, theo Iran, để đạt được thỏa thuận ngừng bắn, Mỹ phải kiềm chế “ông bạn vàng” Benjamin Netanyahu, thủ tướng Israel và buộc Israel ngừng tấn công, rút quân khỏi Lebanon và Gaza.
Israel không nhượng bộ
Bị đặt vào thế khó, ông Trump được biết đã có một cuộc điện đàm căng thẳng với ông Netanyahu, trong đó ông Trump yêu cầu ông Netanyahu ngừng tấn công Beirut, thủ đô Lebanon, và khiển trách ông này vô ơn bạc nghĩa, nếu không có ông Trump thì ông ta đã ngồi tù, theo tường thuật của tờ Times of Israel.
Lúc đầu ông Netanyahu, lúc đầu đồng ý ngừng tấn công theo yêu cầu của ông Trump nhưng chỉ vài giờ sau, quân Israel lại bắn phá dữ dội vùng ngoại ô phía Nam Beirut, thành trì của Hezbollah đồng thời ra lệnh cho cư dân thành phố Nabatieh – thành phố lớn nhất Nam Lebanon, bị ném bom liên tục gần đây – phải di tản khẩn cấp. “Lực lượng Phòng Vệ Israel IDF sẽ tiếp tục hoạt động ở miền Nam Lebanon như kế hoạch,” ông Netanyahu tuyên bố chỉ vài giờ sau khi ông Trump thông báo Israel đã rút lui theo yêu cầu của ông. Bộ Trưởng Quốc Phòng Israel Katz nói rõ hơn: “Không có ngừng bắn ở Lebanon.”
Trong ba tháng chiến tranh quân đội Israel đã xâm nhập vào lãnh thổ Lebanon sâu nhất trong 25 năm qua, hơn 1.2 triệu người phải di tản và hơn 3,400 thường dân Lebanon bị thiệt mạng trong các cuộc giao tranh. Dù vậy, ông Netanyahu vẫn bị phê phán là chưa đủ cứng rắn khi thực thi chính sách bảo vệ an ninh theo chủ nghĩa phục quốc Do Thái (Zionism).
Sự thay đổi đột ngột của ông Netanyahu là do ông ta bị phản ứng mạnh từ giới bảo thủ cực hữu ở trong nước, những người luôn đòi xóa sổ hoàn toàn lực lượng Hồi Giáo Hezbollah và đòi Israel giữ một tư thế độc lập với Hoa Kỳ chứ không phải hành động như một “lãnh thổ bảo hộ” (protectorate) của Washington.
Israel sẽ tổng tuyển cử vào Tháng Mười tới và với bị thế mong manh hiện nay, ông Netanyahu không thể phớt lờ yêu cầu của giới cực hữu. Khi ông Trump thông báo trên mạng rằng Israel và Hezbollah đã đồng ý ngừng bắn, ông Netanyahu đáp trả rằng lập trường của Israel “không hề thay đổi.”
Đồng đảng lo ngại
Ở trong nước các chính trị gia Cộng Hòa lo ngại ông Trump sẽ ký kết một thỏa thuận có lợi cho Iran, thậm chí lặp lại bản hiệp định nguyên tử Iran JCPOA (Joint Comprehensive Plan of Action) mà Iran đã ký với Mỹ và các cường quốc dưới thời Tổng Thống Barack Obama. (Theo chúng tôi, Iran sẽ không chấp nhận một sự ràng buộc nghiêm ngặt đối với chương trình nguyên tử của Tehran như hiệp định JCPOA vì thực tế bây giờ đã khác xa năm 2015. Nếu ông Trump buộc được Iran phải ký một hiệp định tương tự JCPOA thì đó là điều tốt).
Thiếu sót của JCPOA là không xử lý chương trình phát triển hỏa tiễn đạn đạo, cùng mạng lưới các tổ chức vũ trang “ủy nhiệm” như Hezbollah ở Lebanon, Hamas ở Gaza, dân quân Iraq, Houthi ở Yemen, Syria. Không phải vũ khí nguyên tử (mà Iran không có) mà chính mạng lưới các tổ chức chịu sự chỉ huy bí mật từ Tehran cùng năng lực chế tạo hoả tiễn tầm xa, tầm trung của Iran mới là mối đe dọa sinh tử đối với Israel mà Tel Aviv phải tìm cách tiêu diệt bằng mọi giá. Đây là lý do thật sự khiến ông Netanyahu năm lần bảy lượt phản đối hiệp định JCPOA và tìm mọi cách lôi kéo Hoa Kỳ vào cuộc chiến tiêu diệt Iran.
Thượng Nghị Sĩ Lindsey Graham (Cộng Hòa-South Carolina) đồng minh thân cận nhất của ông Trump, hôm Thứ Ba thúc đẩy ông Trump phải buộc Iran giới hạn sự hậu thuẫn cho Hezbollah và các tổ chức ủy nhiệm “khủng bố” trong mọi thỏa thuận hoà bình với Tehran. “Mọi thỏa thuận mà không trừng phạt Iran trong tương lai cho hành vi hỗ trợ các nhóm như Hezbollah – mà mục đích của chúng là tiêu diệt Israel và kiểm soát Lebanon thông qua bạo lực vũ trang – đều sẽ là một sự lãng phí khủng khiếp cơ hội mà chúng ta đang có,” ông Graham viết trên mạng X.
Nhưng như đã nói trên, ông Trump không thể vừa đáp ứng yêu cầu của Iran vừa thoả mãn đòi hỏi của các đồng minh diều hâu như Lindsey Graham.
Không thể để cảm xúc chi phối chính sách
Có thể thông cảm với tâm trạng chán chường của ông Trump. Kẻ thù không chịu khuất phục, đồng minh thì không nghe lời, còn thực tế thì quá đỗi phức tạp so với hình dung ban đầu của ông – một nhà kinh doanh bất động sản chưa từng chỉ huy những chiến dịch quân sự lớn. Nhưng là lãnh đạo một siêu cường, tổng tư lệnh một đội quân mạnh nhất thế giới, ông Trump không thể để cho cảm xúc chi phối các quyết định chính sách quan trọng.
Với cử tri Mỹ, chiến tranh Iran không phải là một cuộc khủng hoảng địa chính trị trừu tượng. Nó là sinh mạng người thân, là chiến phí hàng tỷ đô la mỗi ngày, là giá cả leo thang làm cuộc sống thêm chật vật. Phát biểu tại một hội nghị ở New York City hôm thứ Ba, ông Neil Chapman, phó chủ tịch cấp cao của tập đoàn ExxonMobil cảnh báo, kho dầu dự trữ đang cạn nhanh và giá dầu thô Brent có thể sắp lên tới $150-$170 mỗi thùng; CEO của tập đoàn Chevron cũng nhận định thế giới đang tiến tới cuộc khủng hoảng thiếu dầu như trong thập niên 1970!
Một nhà lãnh đạo Hoa Kỳ phải có trách nhiệm tìm ra giải pháp cho tình huống nguy hiểm này. Ông Trump không thể tùy hứng gây chiến, làm chao đảo thị trường, rồi khi không tìm được lối ra, ông lại than “chán nản” và “không quan tâm,” để mặc cho mọi chuyện ra sao thì ra.
Lẽ ra ông cùng các cố vấn phải tìm ra những quyết định chính sách mạnh mẽ và hiệu quả chứ không phải than chán nản với nhà báo khi biết rằng lời than thở đó sẽ được đưa lên sóng truyền hình, in lên báo, đăng lên mạng cho cả thế giới biết và gây hoang mang cho cả nước. Ông không thể bỏ mặc để mọi chuyện cứ như đó không phải là lỗi của ông, mọi người hãy tự xử lấy! [kn]
