Trúc Phương/Người Việt
Ngày 24 Tháng Sáu, Ủy Ban Phân Bổ Ngân Sách Hạ Viện đã thông qua dự luật chi tiêu quốc phòng với khoảng $1.1 ngàn tỷ cho năm tài chính 2027 (chính xác là $1,072,210,299,000). Việc chính thức đổi tên Bộ Quốc phòng (Department of Defense) thành Bộ Chiến Tranh (Department of War) cũng nằm trong dự luật này. Vấn đề ngân sách Ngũ Giác Đài, dù vậy, chưa ngã ngũ vì cần được hai viện Quốc hội thông qua. Trong khi đó, chính quyền Trump đòi cấp đến $1.5 ngàn tỷ.
Tiền nhiều thì làm gì?
Với $1.5 ngàn tỷ, ngân sách quốc phòng dự trù tăng gần 50% so với năm 2025, lớn hơn mức tăng trong toàn bộ nhiệm kỳ đầu của Ronald Reagan và gấp bốn mức tăng (12%) mà Trump đề xuất năm 2018. Nếu ngân sách khổng lồ trên được duyệt, mỗi năm Ngũ Giác Đài sẽ chi khoản tiền lớn hơn GDP của hơn 170 quốc gia cộng lại.
Về lý do tăng chi tiêu, những người ủng hộ cho rằng kho vũ khí Mỹ ngày càng cũ, không đáp ứng được bối cảnh chiến tranh hiện đại. Trong khi hải quân Trung Quốc tăng số tàu chiến từ 271 lên 328 chiếc trong giai đoạn 2012- 2024, hải quân Mỹ chỉ tăng từ 284 lên 289 trong cùng thời gian. Không quân Mỹ cũng đối mặt thách thức tương tự. Nhiều máy bay chiến đấu hiện “già” hơn cả phi công (hơn 30 năm). Mỹ cũng cần đầu tư nhiều hơn vào quốc phòng không gian…
Vướng mắc đầu tiên và lớn nhất trong vấn đề ngân sách quốc phòng là tiền ở đâu, trong bối cảnh nợ công chồng chất và thâm hụt chi tiêu quốc gia trở thành ác mộng thật sự. Mức thâm hụt ngân sách năm nay dự báo là $1.85 ngàn tỷ. Văn Phòng Ngân Sách Quốc Hội (CBO) ước tính chi phí trả lãi cho khoản nợ, ngày càng phình to, sẽ lên tới $1.039 ngàn tỷ trong năm tài khóa 2026. Cần nhấn mạnh, chi phí trả lãi là hạng mục tăng nhanh nhất trong ngân sách liên bang. Chưa bao giờ chi phí trả lãi lại vượt quá ngân sách an ninh hàng năm như hiện tại. Nói cách khác, Mỹ đang tự khoét “hố sâu” trong ngân sách quốc gia khi sử dụng “thẻ tín dụng quốc gia” một cách vô tội vạ.
Về mặt kỹ thuật, $1.5 ngàn tỷ mà chính quyền Trump đề xuất là bản dự toán đi kèm hàng ngàn trang số liệu và hạng mục chi tiết. Tuy nhiên, giới quan sát cho rằng đây không thực sự là bản ngân sách theo cách hiểu thông thường. Từ “ngân sách” “và “lập ngân sách” thường hàm ý việc lựa chọn giữa các phương án và chi tiêu trong khả năng cho phép.
Các kế hoạch ngân sách quân sự trước đây, dù khổng lồ đến đâu, cũng đều đưa ra tính toán cụ thể và minh bạch, cho thấy họ đầu tư thế nào và những gì cần được bỏ đi để chọn ưu tiên. Trong khi đó, bản kế hoạch của Bộ Trưởng Quốc Phòng Pete Hegseth gạt qua điều này. Nói như nhà bình luận Noah Shachtman trong bài viết trên The New York Times, đề xuất ngân sách của Hegseth giống “chuyến ghé thăm tiệc buffet vô tận tại sòng bạc, khi không cần phải chọn món chính hay đắn đo giữa các món tráng miệng, bởi người ta có thể lấy tất cả và ăn thỏa thích với khẩu phần khổng lồ.”
Trong một phiên điều trần Quốc Hội, Pete Hegseth nói: “Con số chính xác thực ra là $1.535 ngàn tỷ. Đó là kết quả một quy trình cực kỳ chặt chẽ trong toàn bộ bộ máy chúng tôi”. Dù vậy, sự “chặt chẽ” này rất lờ mờ trong tài liệu ngân sách mà Hegseth trình Quốc Hội. Có khoản $20 tỷ dành để cung cấp “vốn chiến lược” (“strategic capital”) cho các công ty được chọn. Một trong những công ty được nhận khoản vay trên có dính dáng quỹ đầu tư mạo hiểm 1789 Capital, nơi cậu ấm nhà Trump, Donald Trump Jr., giữ vai trò đối tác. Điều khiến chú ý nữa là kế hoạch không nêu rõ cam kết giải trình và trách nhiệm tài chính. Thượng nghị sĩ độc lập Angus King (Maine) nói, một phần tư ngân sách đề xuất “về cơ bản chẳng khác nào một quỹ đen tùy ý sử dụng.”
Cần nhắc lại, ngay những ngày đầu tiên nhậm chức lần hai, Trump đã sa thải và thay thế Tổng Thanh Tra Ngũ Giác Đài (Department of Defense Inspector General) – người đứng đầu cơ quan điều tra các cáo buộc gian lận và lạm dụng tư túi trong những hợp đồng quân sự. Cơ quan độc lập chuyên kiểm tra tính hiệu quả thực tế của các loại vũ khí cũng bị cắt nhân sự.
Còn nữa, năm 2025, có khoảng $150 tỷ tiêu xài quân sự được xếp vào loại “khoản chi bắt buộc”. Điều đó có nghĩa những khoản này gần như nằm ngoài sự giám sát Quốc hội. Đề xuất ngân sách năm nay dự kiến tăng gấp đôi con số trên, lên mức $350 tỷ. Con số này lớn hơn tổng ngân sách Bộ Năng Lượng, Tư Pháp, Lao Động và Y Tế & Dịch Vụ Nhân Sinh cộng lại. Đề xuất ngân sách năm nay còn đề cập các khoản tăng cho một số hạng mục nghiên cứu mật, trong đó có khoản tăng thêm $10 tỷ so với năm ngoái cho chương trình nghiên cứu và phát triển của Không quân. Lực lượng Không gian cũng được tăng $10 tỷ. Nói đến “mật” cũng là nói đến việc “không thể công bố” việc chi xài như thế nào.
Sự lấp lửng khiến dư luận không khỏi không nghi ngờ. Tháng Năm, Hegseth khẳng định chương trình tác chiến tự hành (autonomous warfare program) trị giá $54 tỷ là vô cùng quan trọng. Ngay sau phát biểu điều này giữa Quốc hội, Hegseth khựng lại và nói thêm, “Jay (tức Jay Hurst, quan chức phụ trách tài chính Ngũ Giác Đài) vừa đưa tôi tờ giấy”, cho thấy, “nếu cộng lại tất cả, con số thực có thể lên tới gần $74 tỷ.” Chỉ trong chưa đầy một phút, con số chênh lệch đã là $20 tỷ…
Và không như con số chính thức mà Ngũ Giác Đài loan bố (rằng chi phí cuộc chiến Iran là $29 tỷ), báo cáo ngày 23 Tháng Sáu của Trung Tâm Nghiên Cứu Chiến Lược Và Quốc Tế cho biết, ước tính tổng chi phí cuộc chiến là khoảng $40 tỷ. Nói chung, tất cả cho thấy Hegseth hoặc không biết làm toán hoặc ông rất giỏi trong việc biến báo con số.
Một khi trúng độc đắc
Vấn đề ở chỗ “đồ chơi xịn” không hẳn có thể giúp giải quyết nhanh trong cuộc chiến bất đối xứng, như có thể thấy ở Ukraine và Iran. Ngày 26 Tháng Sáu, tờ Wall Street Journal đăng bài phân tích chi tiết cho thấy căn cứ Hải Quân Mỹ (Naval Support Activity) tại Bahrain bị liên tục tấn công trong khoảng từ cuối Tháng Hai đến Tháng Sáu và gây thiệt hại rất nghiêm trọng, trong khi Ngũ Giác Đài chưa từng công khai thừa nhận. Trong các khu vực bị “hỏa tiễn cùi bắp” của Iran đánh trúng, có sở chỉ huy, ít nhất một chục tòa nhà khác cùng hai trạm thông tin liên lạc vệ tinh.
Trong khi đó, với kế hoạch ngân sách mới, chính quyền Trump và Bộ Quốc Phòng muốn đầu tư vào Hạm Đội Vàng (“Golden Fleet”). Yếu tố gây tranh cãi nhất trong Golden Fleet là đề xuất chế tạo thế hệ chiến hạm có lượng giãn nước 36,000 tấn, với vai trò vừa thực hiện các đòn tấn công tầm xa bằng hỏa lực mạnh vừa là tàu chỉ huy có khả năng sống sót cao. Việc mua con tàu đầu tiên có thể bắt đầu vào năm 2028 với chi phí ước tính $17 tỷ và dự kiến bàn giao vào đầu thập niên 2030.
Đây là thiết giáp hạm được đặt tên là “lớp Trump” (Trump class) và “chúng là những con tàu nhanh nhất, lớn nhất và mạnh gấp 100 lần so với bất kỳ thiết giáp hạm nào từng được chế tạo” – Trump nói. Với giới nghiên cứu quân sự, “thiết giáp hạm lớp Trump” không phải là điều gì thật sự mới. Trên trang CSIS, cựu Đại Tá Thủy Quân Lục Chiến Mark Cancian nhận định rằng dự án thiết giáp hạm lớp Trump có nhiều chi tiết phi thực tế đến mức nó có thể không bao giờ “giong buồm” ra khơi.
Đang nỗ lực chặn kế hoạch gói ngân sách khổng lồ $1.5 ngàn tỷ – chiếm gần 16% ngân sách thu từ thuế liên bang, phe Dân chủ nói rằng đây là hành động vung tay quá trán đầy nguy hiểm và gây ảnh hưởng nhiều mục tiêu ưu tiên nội địa. Bản tin ngày 24 Tháng Sáu trên trang Quốc Hội của Đảng Dân Chủ (democrats-appropriations.house.gov) cho thấy, việc tăng chi tiêu quốc phòng diễn ra trong bối cảnh Cộng Hòa đề xuất cắt gần $13 tỷ cho các chương trình hỗ trợ người lao động vốn đang căng mình vật lộn với cuộc khủng hoảng chi phí sinh hoạt.
Ngay cả một số thành viên Cộng Hòa, đặc biệt những người đang đối mặt các cuộc đua bầu cử giữa kỳ, cũng bày tỏ lo ngại việc cắt $73 tỷ trong các chương trình liên quan giáo dục, năng lượng và nhà ở để đẩy tiền sang quốc phòng. Ngày 24 Tháng Sáu, Ủy Ban Nghiên Cứu Đảng Cộng Hòa (Republican Study Committee) – gồm các nhà lập pháp bảo thủ tại Hạ viện vốn ủng hộ Trump – nhắc rằng khoản cộng thêm $350 tỷ trong ngân sách quốc phòng 2027 chắc chắn sẽ đẩy chi tiêu liên bang và nợ công tăng vọt. Dân Biểu Keith Self (Cộng hòa, Texas) đặt câu hỏi: “Tôi hiểu sự cần thiết của việc này nhưng nguồn kinh phí lấy từ đâu?”
Điều đáng nói nhất một khi $1.5 ngàn tỷ được thông qua, Pete Hegseth sẽ xài vung vít mà không cần giải trình minh bạch, hệt như một tay ất ơ vừa trúng tờ độc đắc được dịp “có tiền chùa” xài xả láng. Trên The Atlantic, nhà bình luận Nancy A. Youssef viết: “Như những kẻ trúng xổ số với giải khổng lồ rồi sau đó chứng kiến cuộc sống sa sút, dòng vốn ồ ạt (tức khoản $1.5 ngàn tỷ) thực ra có thể là điều tồi tệ nhất xảy ra với Bộ Quốc Phòng…” [kn]
