Trân Văn/Người Việt
Trong hai tuần vừa qua, đột nhiên người Việt có cơ hội “tận mục sở thị” thân nhân, hàng xóm, rộng hơn là đồng bào, hối hả xếp hàng bán rẻ cả vàng lẫn kim cương (loại đá quý mà giới bình dân thường gọi là hột xoàn).
Trước, thiên hạ chỉ thấy người Viêt xếp hàng mua vàng. Kim cương được xem là cao cấp hơn nên mua sắm ít ồn ào hơn nhưng nhìn chung, có để ý cũng chỉ nghe thiên hạ kháo nhau về chuyện sắm ở đâu, giá thế nào. Giờ, nhiều người Việt hối hả bán rẻ cả hai.
Báo chí Việt Nam gọi hiện tượng vừa kể là “làn sóng bán tháo.” Nó dữ dội tới mức, những thương hiệu như SJC, PNJ (chuyên doanh quý kim, nữ trang) dù cạn tiền vẫn không dám từ chối mua lại vàng, kim cương đã từng bán, thành ra họ phải xin trả góp. Chỉ một chỉ vàng mà trả góp trong bốn tháng!
***
Bán tháo kim cương vốn âm ỉ từ tháng Tháng Năm, 2026, sau khi có cáo buộc rằng cả số GIA (số nhận dạng được khắc bằng laser trên từng viên kim cương mà GIA đã giám định) lẫn chứng thư của nhiều các viên kim cương được bán tại Việt Nam là giả.
Đầu tháng Tháng Bảy, 2026, bán tháo kim cương trở thành “làn sóng” khi giám đốc PNJ-LAB (doanh nghiệp giám định đá quý của PNJ-Phu Nhuan Jewelry Joint Stock Company/công ty Cổ Phần Vàng Bạc Đá Quý Phú Nhuận) bị khởi tố vì liên quan tới việc nhập cảng lậu khoảng 30,000 viên kim cương từ Hồng Kông vào Việt Nam, sau đó xóa số GIA gốc, tạo số mới, rồi cấp chứng thư của PNJ-LAB để hợp thức hóa nguồn gốc vốn bất hợp pháp. Giá trị kim cương vốn phụ thuộc vào chứng thư, tin về chứng thư giả khiến thị trường kim cương chấn động dữ dội.
Đến trung tuần Tháng Bảy, có thêm ba chủ tiệm vàng/nữ trang thuộc loại sừng sỏ trong lĩnh vực quý kim/nữ trang cao cấp (Kim Lý, Ngọc Tâm, Ngọc Châu Âu) bị khởi tố cũng vì dính líu đến buôn lậu kim cương từ Hồng Kông.
Chuyện chưa ngừng ở đó, cách nay ít ngày, công an Việt Nam loan báo, kết quả điều tra vụ buôn lậu kim cương (chuyên án 268V) có liên quan đến SJC (Saigon Jewelry Company Limited/Công ty TNHH Một Thành Viên Vàng Bạc Đá Quý Sài Gòn).
***
Đầu thập niên 2010, sau khủng hoảng tài chính toàn cầu, giá vàng tăng vọt và cùng với nhiều yếu tố khác (giá cả trên thị trường thế giới tăng, đầu tư trong nước dàn trải,…) đã tạo ra lạm phát phi mã ở Việt Nam. Ngân Hàng Nhà Nước (NHNN) quyết định dẹp bỏ các loại giao dịch dựa trên vàng, giảm sự phụ thuộc của tiền tệ vào vàng. Năm 2012, NHNN tuyên bố độc quyền nhập cảng và sản xuất vàng miếng. Bất chấp cảnh báo của các chuyên gia, vàng miếng của SJC vẫn được chọn làm vàng miếng theo tiêu chuẩn quốc gia.
Kể từ đó, trong hơn một thập niên, hết chuyên gia, doanh nhân, tới viên chức liên tục cảnh báo về hậu quả của việc để SJC độc quyền sản xuất, cung cấp vàng miếng: Tạo ra chêch lệch lớn giữa giá vàng trên thế giới và giá vàng trong nước, làm cung-cầu méo mó, kích thích đầu cơ và buôn lậu vàng, gia tăng lạm phát, kinh tế bất ổn, dân chúng bị thiệt thòi, chưa kể giám sát lỏng lẻo và thiếu minh bạch sẽ dẫn tới tham nhũng,… song những ý kiến đó chẳng khác gì những “tiếng kêu trong sa mạc”!
Tháng Mười Một, 2022, trả lời chất vấn của Quốc Hội, bà Nguyễn Thị Hồng, thống đốc NHNN khi ấy, thừa nhận, đại ý: Đúng là để SJC độc quyền sản xuất, cung cấp vàng miếng làm giá vàng nội địa cao hơn từ 15% đến 20% so với giá vàng thế giới, thúc đẩy người dân tích trữ vàng thay tiền (vàng hóa). Thế nhưng, chính quyền tiếp tục phớt lờ những đề nghị như nới lỏng độc quyền, cho phép một số doanh nghiệp lớn hoạt động trong lĩnh vực quý kim được sản xuất vàng miếng theo tiêu chuẩn quốc gia như SJC, lập sàn giao dịch vàng để không phụ thuộc vào SJC.
Thế rồi Tháng Mười Hai, 2024, Công An Việt Nam công bố quyết định khởi tố bà Lê Thúy Hằng – Tổng giám đốc SJC và 15 thuộc cấp. Họ bị cáo buộc nâng khống định mức hao hụt trong quá trình gia công vàng khối thành vàng miếng cho NHNN.
Chênh lệch giữa hao hụt thực tế (thấp) và hao hụt tính theo định mức (cao) trong giai đoạn từ Tháng Mười, 2021 đến Tháng Chín, 2024 đã tạo ra khoảng 96 lượng vàng dư và họ đã chia chác với nhau. Nhóm này còn mua vàng trôi nổi bên ngoài với giá rẻ, trộn với vàng miếng SJC bị móp méo cần gia công lại, tạo ra thêm khoảng 6,200 lượng vàng không rõ chất lượng thật nhưng cũng mang “thương hiệu quốc gia” để bán ra thị trường. Đó là chưa kể nhóm còn lợi dụng quyền định giá, mua vào/bán ra để trục lợi, khiến giá của thị trường vàng biến động bất thường.
Thiệt hại do bà Hằng và thuộc cấp gây ra cho nhà nước được tòa án xác định khoảng 100 tỷ, song theo các chuyên gia, nếu tính thiệt hại gián tiếp khi giá vàng nội địa cao hơn giá vàng thế giới, rồi tác động đối với xuất/nhập càng và dự trữ ngoại hối thì thiệt hại sẽ khoảng từ 500 tỷ đến 1,000 tỷ đồng.
Hiệp Hội Kinh Doanh Vàng Việt Nam thì cho rằng, thiệt hại lớn nhất là suy giảm khoảng 30% vốn đầu tư vào vàng, nguồn vốn này được chuyển vào những kênh đầu tư nhiều rủi ro hơn như chứng khoán khiến tăng trưởng kinh tế chậm lại. Còn chính quyền? Thủ tướng và NHNN ước tính, nếu không khắc phục kịp, tác động của SJC đến lạm phát và tỷ giá nằm trong khoảng 0.5% tới 1% GDP (khoảng 20.000 đến 40.000 tỷ), cho nên tháng 10 năm ngoái, chính sách liên quan đến thị trường vàng đã được điều chỉnh lại cho giống đề nghị từ… thập niên trước!
***
Tin mới nhất là những người thực hiện chuyên án 268V phát giác SJC cũng có dính líu đến vụ buôn lậu kim cương từ Hồng Kông, khoảng 3,400 viên kim cương bị làm giả nguồn gốc, trị giá trên 500 tỷ đồng đã lọt vào hệ thống bán lẻ SJC.
Đáng ngạc nhiên là dù cuộc điều tra chưa kết thúc nhưng ai đó đã đưa đạn cho “báo chí cách mạng” vãi vào công chúng: Tại SJC có hơn 170,000 viên đá quý, đá màu để ngoài bảng cân đối kế toán với giá trị sổ sách bình quân chỉ hơn 6,000 đồng (khoảng 23 cents) một viên. Dù SJC giải thích đó chỉ là con số hạch toán tạm để theo dõi tài sản tháo ra từ đồ cũ, không phản ánh giá trị thị trường nhưng cách sử dụng những tình tiết đó đã khích động công chúng ồ ạt bán đổ, bán tháo cả kim cương lẫn vàng. Những người rành rẽ thị trường ước đoán, chênh lệch giữa giá mua và giá bán trong làn sóng bán tháo có thể lên tới hàng chục triệu đồng/lượng vàng.
Ai thiệt khi cả kim cương lẫn vàng cùng mất giá? Dân chúng! Những tình tiết mới nhất liên quan đến kim cương và vàng chỉ là phần tiếp theo của một chính sách không tôn trọng quy luật của thị trường và vỗ ngực tự khen “định hướng XHCN” là sáng tạo.
Nếu kinh tế thị trường không có “định hướng XHCN” sẽ không có chuyện trao độc quyền sản xuất, kinh doanh vàng miếng cho một doanh nghiệp nhà nước, không có chuyện vô hiệu hóa cạnh tranh, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tự tung, tự tác.
Nếu kinh tế thị trường không có “định hướng XHCN,” sẽ không có thao túng thông tin kiểu 23 cents/viên đá quý.
“Định hướng XHCN” khiến thị trường thiếu minh bạch, không dược kiểm soát chặt chẽ, đối tượng gánh chịu hậu quả đầu tiên và cuối cùng luôn là dân chúng: Phải chọn vàng, kim cương như cách duy nhất để bảo toàn giá trị tài sản. Khi mua phải trả giá cao. Lúc niềm tin của xã hội bị xô đổ thì phải chấp nhận bán với giá thấp. Tất cả đề cùng phải trả giá cho nền kinh tế tăng trưởng chậm vì nội lực không được huy động một cách đường hoàng và đáng tin. [kn]
