Trúc Phương/Người Việt
Ngày 4 Tháng Tám, tờ InvestingLive đăng bản tin với hàng tít: “Petrodollar đang trên bờ vực sụp đổ?” Tháng Tư, tờ Axios cũng đề cập việc petrodollar “đối mặt thử thách lớn nhất.” Cuối Tháng Ba, Deutsche Bank tung ra báo cáo với nội dung cuộc chiến Iran đã trở thành “cơn bão hoàn hảo” có khả năng dập tan nát petrodollar…
Petrodollar đóng vai trò gì?
Petrodollar không phải là đơn vị tiền tệ. Khái niệm này đề cập một hệ thống trong đó việc mua bán dầu thô được định giá và thanh toán bằng đô la Mỹ. Petrodollar hình thành từ thập niên 1970. Cần nhắc lại, đầu thập niên 1970, Tổng Thống Richard Nixon chấm dứt chế độ bản vị vàng (gắn giá trị đô la Mỹ với vàng) và sau đó petrodollar ra đời, khi Henry Kissinger bí mật thỏa thuận với Saudi Arabia về việc thị trường dầu được định giá bằng đô la; đổi lại, Mỹ bảo trợ an ninh cho Saudi Arabia. Cơ chế này hoạt động ổn định nửa thế kỷ nay.
Edward Fishman, giám đốc Trung Tâm Địa Kinh Tế thuộc Hội Đồng Quan Hệ Đối Ngoại (CFR), tác giả cuốn “Chokepoints,” nhận định: “Khi nghĩ về đồng đô la với tư cách là đồng tiền thống trị thế giới, petrodollar chính là yếu tố cốt lõi tạo nên vị thế đó.”
Tuy nhiên, với một số nhà phân tích, như Michael Corbin (Ohio State University), sức mạnh petrodollar đã được phóng đại quá mức. Trong thực tế, đô la Mỹ đã thống trị thương mại dầu mỏ trong nhiều thập niên trước năm 1974, khi nó đóng vai trò rộng lớn với vị thế tiền tệ của thương mại toàn cầu lẫn dự trữ ngoại hối. Saudi Arabia nói riêng và các thành viên OPEC hầu như không có lựa chọn nào khác ngoài việc tái đầu tư lợi nhuận vào các tài sản bằng đô la. Đơn giản, chỉ có thị trường đô la mới có quy mô và tính thanh khoản đủ để hấp thụ các dòng vốn khổng lồ như vậy.
Không phải đợi đến xảy ra cuộc chiến Iran thì petrodollar và đồng đô la Mỹ mới giảm giá trị. Phân tích IMF cho thấy vào thập niên 1970, gần một nửa doanh thu xuất cảng dầu mỏ đã được gửi vào các ngân hàng phương Tây. Đến giai đoạn 2018-2023, tỷ lệ này giảm dưới 10%. Thay vì chuyển phần lớn thu nhập xuất cảng vào các ngân hàng phương Tây và trái phiếu kho bạc Mỹ, các quốc gia vùng Vịnh dùng doanh thu dầu mỏ để đầu tư các dự án trong nước.
Trong thực tế, thương mại dầu mỏ chỉ là một phần trong hệ thống phức tạp và luôn biến đổi của trật tự đô la toàn cầu. Trụ cột mạnh nhất của trật tự này là vai trò của đồng đô la như một loại tiền tệ dự trữ toàn cầu, nhờ vào sự ổn định, tính thanh khoản và sự hỗ trợ mạnh mẽ từ các thể chế. Ngoài dầu mỏ, đô la Mỹ được sử dụng trong hơn 50% giao dịch thương mại thế giới. Khoảng một nửa số khoản vay ngân hàng xuyên biên giới và phát hành chứng khoán nợ quốc tế, từ trái phiếu doanh nghiệp đến trái phiếu chính phủ, cũng được định giá bằng đô la.
Nói cách khác, với phần lớn giao dịch toàn cầu, thế giới vẫn chưa có lựa chọn thay thế nào có tính cạnh tranh so với đồng đô la Mỹ. Bản thân các nước đang phát triển gần như không đủ sức để thay đổi hay thoát khỏi hệ thống đô la. Cho đến thời điểm này, hai nơi có đủ năng lực để thách thức đồng đô la là Liên minh Châu Âu (EU) và Trung Quốc. Đồng euro có lợi thế nhờ sự hậu thuẫn một ngân hàng trung ương mạnh, có khả năng chuyển đổi dễ dàng trong những thị trường vốn quy mô lớn, cũng như tính thanh khoản cao; tuy nhiên, euro lại chịu ảnh hưởng tiêu cực từ sự phân mảnh muôn thuở giữa các quốc gia thành viên EU.
Với Trung Quốc, quá trình quốc tế hóa nhân dân tệ (NDT) tiếp tục bị kìm hãm bởi các biện pháp kiểm soát vốn và thị trường thiếu tính thanh khoản. Trung Quốc đã đạt được một số thành công trong việc tạo ra các kênh thanh toán bằng NDT. Tuy nhiên, tỷ trọng NDT trong tổng giao dịch thương mại toàn cầu và dự trữ ngoại hối vẫn còn ở mức thấp.
Cụ thể, đồng đô la Mỹ vẫn chiếm 54% dự trữ ngoại hối; 50.2% các khoản thanh toán toàn cầu và 90% giao dịch ngoại hối. Báo cáo J.P. Morgan ghi nhận, “tỷ trọng của đồng đô la Mỹ vẫn ổn định ở mức khoảng 40-50% trong hai thập niên qua. Ngược lại, dù tỷ trọng NDT đang tăng trong các giao dịch xuyên biên giới Trung Quốc nhưng con số này vẫn thấp khi xét trên quy mô toàn cầu”… (“De-dollarization: Is the US dollar losing its dominance?”/J.P. Morgan Research).
Nói cách khác, những gì đang chứng kiến không phải là sự chấm dứt cơ chế petrodollar mà là sự đa dạng hóa của bối cảnh tài chính toàn cầu, thể hiện một sự chuyển dịch kinh tế rộng hơn vốn được thúc đẩy bởi quá trình chuyển hướng địa chính trị sang trật tự thế giới đa cực.
Một “cơn bão hoàn hảo” từ Tòa Bạch Ốc
Dù vậy, những cảnh báo về sự suy giảm petrodollar không phải hoàn toàn vô giá trị. Cuộc xung đột tại vùng Vịnh đã bộc lộ những điểm yếu của hệ thống petrodollar, đẩy nhanh việc thay thế petrodollar bằng NDT, như cách mà Iran lâu nay giao dịch với Trung Quốc.
Vài năm trước, các quốc gia vùng Vịnh đã âm thầm đa dạng hóa đối tác thương mại và thực hiện giao dịch dầu mỏ bằng các loại tiền tệ khác ngoài đô la Mỹ. Hành động này, về bản chất, đã phá vỡ nguyên tắc coi đô la là đồng tiền duy nhất trong giao dịch dầu mỏ. Trong báo cáo công bố ngày 6 Tháng Tư, chuyên gia phân tích Michael Harris của EBC Financial Group cho biết tỷ trọng đô la Mỹ trong dự trữ ngoại hối toàn cầu đã chạm mức thấp nhất trong 25 năm qua, giảm từ 71% vào năm 1999 xuống còn khoảng 57% hiện nay.
Theo Deutsche Bank, trong khi hơn 90% hoạt động thương mại xuyên biên giới tại Châu Mỹ sử dụng petrodollar thì tỷ lệ này giảm còn khoảng 70% đối với các giao dịch thương mại tại khu vực Châu Á-Thái Bình Dương và chỉ khoảng 20% tại Châu Âu. Bản thân việc tách rời khỏi petrodollar, trước mắt, chưa khiến khiến toàn bộ hệ thống sụp đổ nhưng chính sách hiếu chiến của Mỹ bắt đầu khiến nhiều quốc gia tự hỏi: ‘Liệu chúng ta có muốn bị ràng buộc hay phụ thuộc hoàn toàn vào đô la nếu chẳng may tình hình trở nên tồi tệ vì bất kỳ lý do bất thường gì khác?’ Cần nhấn mạnh, từ năm 2024, Saudi Arabia đã quyết định không gia hạn cam kết việc định giá dầu mỏ bằng petrodollar.
Trung Quốc là bên hưởng lợi lớn nhất từ xu hướng phi đô la hóa. Với việc tiêu thụ khoảng 15 đến 16.6 triệu thùng dầu mỗi ngày, chiếm khoảng 16% tổng lượng tiêu thụ dầu toàn cầu, Trung Quốc đang ở vị thế thuận lợi để lật đổ petrodollar. Năm 2018, Trung Quốc ra mắt Sàn Giao Dịch Năng Lượng Quốc Tế Thượng Hải (INE) nhằm cung cấp cho các nhà đầu tư quốc tế một hệ thống tiền tệ nằm ngoài phạm vi petrodollar. Bắc Kinh áp dụng chính chiến lược mà Mỹ từng sử dụng khi thiết lập hệ thống petrodollar, khi cho thấy rằng họ có khả năng mang lại sự an toàn và ổn định trong giao dịch, cùng một giải pháp thay thế về tiền tệ một khi xảy ra bất kỳ biến động địa chính trị nào.
Có thể kết luận rằng, petrodollar nói riêng và đô la Mỹ vẫn còn mạnh nhưng không mạnh một cách tuyệt đối như trước. Vấn đề ở chỗ, chính sách của Trump đang đẩy nhanh đà tuột dốc của petrodollar. Việc thay thế chiến lược “bá quyền” (hegemony) bằng chiến lược “thống trị” (domination) là “một đánh đổi tồi” – như nhận định của Sam Fraser trong bài viết trên Responsible Statecraft ngày 23 Tháng Bảy. Vị thế bá quyền được vận hành thông qua việc ban hành các quy tắc và thể chế, cũng như việc lôi kéo các chủ thể quyền lực khác trong hệ thống tham gia những thỏa thuận đôi bên cùng có lợi. Trong khi đó, chính sách thống trị vận hành thông qua việc cưỡng chế và bắt nạt.
Ngoài ra, những đòn tấn công vào tính độc lập của Cục Dự Trữ Liên Bang (Fed) cũng làm suy yếu khả năng cung cấp các hạn mức hoán đổi tiền tệ (swap lines) bằng đô la. Cần mở ngoặc, “swap line” là thỏa thuận giữa Fed và một ngân hàng trung ương nước ngoài, cho phép ngân hàng trung ương đó vay đô la trực tiếp từ Fed khi họ đối mặt một vấn đề căng thẳng tài chính. Cơ chế này hoạt động như sau: Ngân hàng trung ương nước ngoài đưa đồng tiền của họ cho Fed; Fed cung cấp đô la; khi khủng hoảng qua đi, họ hoàn trả đô la và nhận lại tiền của mình.
Nói cách khác, đô la Mỹ không chỉ thống trị thế giới nhờ petrodollar mà còn bởi một lý do sâu xa: Mọi người tin rằng khi có khủng hoảng, luôn có đô la để vay. Do vậy, một khi Fed không còn độc lập, niềm tin của thế giới vào đô la sẽ giảm, khi mà đồng đô la bây giờ bị chính nước Mỹ thao túng vì mục tiêu chính trị.
Chưa hết, việc Trump cắt giảm thuế, tăng mạnh chi tiêu quân sự và thâm hụt ngân sách chạm đáy… cũng khiến niềm tin vào trái phiếu chính phủ Mỹ (một trong những nền móng quan trọng nhất nâng đỡ vị thế thống trị của đồng đô la) càng bị xói mòn nhiều hơn. Nói cách khác, cuộc chiến Trung Đông có thể chưa hẳn là “cơn bão hoàn hảo” đối với petrodollar như nhận định của Deutsche Bank, nhưng đồng đô la Mỹ đang đối mặt một “cơn bão hoàn hảo” từ ngay trong Tòa Bạch Ốc, với đám mây đen hình thành từ chính những lựa chọn hiện tại trong chính sách của Trump. [kn]
