SACRAMENTO, California (NV) – Cô Trish Nguyễn nhớ quãng thời gian làm móng tay và làm chân tại một tiệm nail ở Westminster, Orange County. Mùi acetone quanh bàn làm việc thường khiến cô chảy nước mắt, nước mũi như bị dị ứng. Đó là mở đầu bài viết “Module 4: Nail Salon Workers: Ethnic Labor Migration” của hai tác giả Tracy Lai và Kim Geron trên trang web Foundations and Futures mới đây.
Foundations and Futures là một cơ quan truyền thông đa dạng, thuộc Đại Học UCLA, chuyên viết về cuộc sống người gốc Châu Á-Thái Bình Dương ở Hoa Kỳ.
Theo bài báo, những người làm nail là một lực lượng lao động đông đảo, phần lớn là phụ nữ di dân, với những vấn đề kéo dài về tiền lương, sức khỏe tại nơi làm việc, và cách phân loại người lao động.
Từ sinh kế của người tị nạn đến một ngành dịch vụ phổ biến
Đầu thế kỷ 20, làm móng tại tiệm còn là dịch vụ xa xỉ, chủ yếu dành cho phụ nữ khá giả. Sang thập niên 1970, những dụng cụ mới giúp rút ngắn thời gian làm móng tay và chân, cùng lúc nhiều phụ nữ di dân và tị nạn gốc Á bước vào nghề. Trong số đó, phụ nữ Việt Nam giữ vai trò nổi bật, góp phần đưa nail từ một dịch vụ đắt tiền thành lựa chọn quen thuộc của cả tầng lớp trung lưu lẫn người có thu nhập thấp.
Dấu ấn ấy đặc biệt rõ tại California. Năm 2023, tiểu bang có 127,480 giấy phép hành nghề nail còn hiệu lực, trong khi dữ liệu doanh nghiệp năm 2021 ghi nhận 6,147 tiệm. Gần một nửa thợ nail ở California tập trung tại ba quận hạt Los Angeles, Orange, và San Diego. Riêng Orange County chiếm khoảng 17% lực lượng thợ và 11% số tiệm. Trong lực lượng này, phụ nữ chiếm đa số, phần lớn là người gốc Á Châu và sinh ra bên ngoài nước Mỹ, trong đó người gốc Việt chiếm tỉ lệ rất cao.
Ngành nail tại California chủ yếu gồm những cơ sở nhỏ. Khoảng 69% tiệm có dưới năm nhân viên và thêm 22% có từ năm đến chín người. Quy mô ấy cho thấy nghề nail gắn chặt với sinh kế của nhiều gia đình di dân, đồng thời cũng khiến các chủ tiệm phải xoay xở giữa tiền lương, chi phí bảo hiểm, yêu cầu an toàn, và áp lực cạnh tranh về giá.
Thu nhập vẫn là bài toán khó của thợ nail
Quy mô của ngành nail khá lớn, nhưng thu nhập của người thợ vẫn ở mức thấp. Theo Foundations and Futures, khoảng 78% thợ nail thuộc nhóm lao động lương thấp, được xác định là có thu nhập dưới 2/3 mức lương trung vị (median) của người làm việc toàn thời gian. Trong các ngành nghề nói chung, tỉ lệ này chỉ khoảng 33%. Tiền tip giữ vai trò đáng kể trong thu nhập của thợ, dù trên thực tế nhiều người vẫn có những ngày làm việc mà gần như không nhận được khoản này.
Áp lực thu nhập của thợ lại gắn với sức ép mà các tiệm nhỏ phải chịu. Việc tuân thủ các quy định về lao động, sức khỏe và an toàn có thể làm chi phí kinh doanh tăng, trong khi chủ tiệm vẫn phải cạnh tranh với những cơ sở giữ giá dịch vụ thấp hơn nhờ cắt giảm các khoản chi cần thiết. Chính mối quan hệ giữa giá dịch vụ, tiền công của thợ, và chi phí bảo đảm điều kiện làm việc khiến bài toán sinh kế trong ngành nail trở nên phức tạp hơn nhiều so với tên tuổi của một ngành nghề phổ biến và có giá dịch vụ phải chăng.
Hóa chất và sức khỏe của thợ nail
Mùi acetone mà cô Trish Nguyễn nhớ trong những ngày làm việc tại Westminster chỉ là một phần của môi trường nghề nghiệp trong tiệm nail. Foundations and Futures cho biết thợ thường phải ngồi nhiều giờ để mài, cắt, sơn, và đánh bóng móng trong những không gian thông gió kém, qua đó tiếp xúc thường xuyên với hóa chất. Cơ Quan Quản Lý An Toàn và Sức Khỏe Nghề Nghiệp (OSHA) cũng cảnh báo một số sản phẩm làm móng có chứa acetone, formaldehyde, và các hợp chất methacrylate. Việc tiếp xúc kéo dài có thể gây ngứa mắt, da, mũi và họng, đau đầu, hen suyễn cùng nhiều vấn đề sức khỏe khác.
Một trở ngại khác nằm ở việc thông tin an toàn không phải lúc nào cũng đến được với người thợ bằng ngôn ngữ họ sử dụng thành thạo. Foundations and Futures cho biết nhiều người chưa được huấn luyện đầy đủ về cách ứng phó với hóa chất, trong khi tài liệu hướng dẫn an toàn có thể chưa được dịch sang ngôn ngữ chính của họ. Với một lực lượng lao động có tỉ lệ người sinh ngoài nước Mỹ rất cao, điều này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tự bảo vệ trong công việc. California hiện có Chương Trình Công Nhận Tiệm Nail Lành Mạnh (Healthy Nail Salon Recognition Program – HNSR) do Cơ Quan Kiểm Soát Chất Độc Hại California (DTSC) phụ trách. Chương trình cho phép các địa phương công nhận những tiệm nail tự nguyện áp dụng các tiêu chuẩn nhằm giảm mức tiếp xúc với hóa chất và cải thiện điều kiện an toàn cho cả thợ lẫn khách hàng.
W-2 hay 1099 ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi người thợ nail
Một vấn đề quan trọng trong ngành nail là người thợ được xếp vào diện nhân viên (employee) hay nhân viên làm việc độc lập (independent contractor). Foundations and Futures cho biết gần 1/3 thợ nail tại California được xếp vào nhóm tự làm chủ, tức là “independent contractor,” cao gấp ba tỉ lệ của lao động trong các ngành khác. Cách phân loại này ảnh hưởng trực tiếp đến tiền lương và các quyền lợi đi kèm.
Theo luật Mỹ, nhân viên được trả lương và khai thuế dạng W-2, còn nhân viên làm việc độc lập được trả lương theo dạng 1099.
Nhân viên (W-2) được bảo vệ về lương tối thiểu, làm thêm giờ, nghỉ bệnh, giờ nghỉ, và bồi thường tai nạn lao động, trong khi nhà thầu độc lập (1099) có ít quyền lợi hơn.
Năm 2005, một nhân viên của Asian Health Services ở Oakland nhận thấy nhiều thợ nail Việt Nam có những vấn đề sức khỏe giống nhau. Từ đó, tổ chức này hỗ trợ thành lập Liên Minh Tiệm Nail Lành Mạnh California (California Healthy Nail Salon Collaborative – CHNSC), ban đầu tập trung vào vấn đề hóa chất an toàn và điều kiện làm việc, sau đó mở rộng sang vấn đề tiền lương và quyền lợi lao động.
Các chiến dịch tương tự sau đó lan tới New York, Boston, Seattle, và Minneapolis. Tại New York, giới vận động cho thợ nail góp phần thúc đẩy dự luật “Nail Salon Workers’ Bill of Rights” năm 2015, trong đó đưa ra mức lương hợp pháp, các biện pháp bảo vệ sức khỏe, đường dây báo vi phạm, và yêu cầu cung cấp phiên dịch nội dung kỳ thi cấp phép sang nhiều ngôn ngữ, kể cả tiếng Việt.
Việc thực thi luật cũng tiếp tục được siết chặt. Năm 2024, Bộ Lao Động Mỹ (DOL) buộc chủ ba tiệm nail tại Rhode Island trả $753,500 tiền lương còn thiếu và bồi thường nhân viên, đồng thời chấm dứt hành vi trả đũa người lao động. Những diễn biến này cho thấy vấn đề bảo vệ thợ nail ngày nay bao gồm cả sức khỏe, tiền lương, địa vị việc làm, và quyền lên tiếng tại nơi làm việc.
Một phần khác của câu chuyện nghề nail
Nghề nail từ lâu là một trong những dấu ấn kinh tế rõ rệt nhất của cộng đồng Việt tại Mỹ. Nghề này tạo sinh kế cho hàng chục ngàn gia đình, mở đường cho nhiều người từ thợ lên chủ và góp phần thay đổi một ngành dịch vụ. Các nghiên cứu lao động bổ sung cho phần ít xuất hiện trong câu chuyện ấy. Đó là mức lương thấp, phơi nhiễm hóa chất, sự phức tạp của W-2 và 1099, cùng khoảng cách giữa luật trên giấy và sự thực thi tại hàng ngàn tiệm nail nhỏ.
