Hiếu Chân/Người Việt
“Canaduropean” – một từ mới xuất hiện trong kho ngữ vựng tiếng Anh để chỉ mối liên kết xuyên Đại Tây Dương mới, sâu rộng hơn giữa Canada và Liên Âu (EU), và là tiếng còi báo động để người Mỹ phải thay đổi chính sách đối ngoại.
EU “xướng,” Canada “họa”
Ngày 16 Tháng Chín, trong kỳ họp Nghị Viện EU tại Strasbourg, Pháp, ông Ursula von der Leyen, chủ tịch Ủy Ban Châu Âu đề nghị đưa Canada trở thành “thành viên liên kết” (associate member) đầu tiên của EU, một đề nghị gây bất ngờ, vì EU chưa từng có quy chế “thành viên liên kết.”
Ngày hôm sau, Thủ Tướng Mark Carney của Canada đứng trước Nghị Viện EU trình bày một chương trình hội nhập kinh tế và chiến lược đầy tham vọng. Ông nói rằng Canada và EU cần hợp tác trong các lĩnh vực khoáng sản quan trọng, công nghiệp quốc phòng, trí tuệ nhân tạo và điện toán, năng lượng, không gian. Và họ nên mở rộng cơ hội cho người trẻ Canada và Châu Âu sinh sống, làm việc và học tập xuyên Đại Tây Dương. Canada cũng nhắm đến việc tham gia chương trình nghiên cứu Horizon của EU – một dự án nghiên cứu và sáng tạo khoa học có ngân quỹ khoảng 95 tỷ euro sau khi đã tham gia chương trình Hành Động An Ninh Châu Âu (SAFE) trị giá 150 tỷ euro từ Tháng Sáu vừa qua.
Bà Leyen và ông Carney, một người “xướng” một người “họa,” đề ra mục tiêu hình thành một liên minh mới, không chỉ là một khu vực thương mại tự do mà còn kết nối chính sách công nghiệp, sản xuất quốc phòng, công nghệ và an ninh kinh tế theo những cách vượt xa mối quan hệ đối tác thông thường. Hiện EU và Canada đã có hiệp định thương mại CETA điều chỉnh hoạt động xuất nhập cảng giữa hai bên.
Tổng Thống Donald Trump ngay lập tức lên án viễn cảnh liên minh mới EU-Canada là một “trò cười,” một “hành động thù địch” tiềm tàng và đe dọa áp thuế nặng nề lên hàng hoá EU nếu Washington kết luận rằng sáng kiến này có hại cho Mỹ.
“Tránh vỏ dưa, gặp vỏ dừa?”
Nên để ý, đàm phán thương mại Mỹ-Canada đổ vỡ hôm 21 Tháng Tám một phần do Mỹ đòi hỏi Canada phải được Washington chấp thuận mỗi khi muốn ký kết hiệp ước thương mại với bất kỳ quốc gia nào khác. Ông Carney thì cho rằng, là quốc gia độc lập có chủ quyền, Canada tự quyết định các mối quan hệ đối tác quốc tế của mình mà không cần Mỹ đồng ý hay không. Canada và EU nên liên minh với nhau để bảo vệ thị trường, nền dân chủ và nền pháp trị giữa thế giới đang bị Mỹ và Trung Quốc thống trị, ông Mark Carney, kêu gọi hôm Thứ Năm, 17 Tháng Chín, theo Reuters.
Cả hai nhà lãnh đạo EU và Canada đều cho rằng liên minh mới là một cơ hội. EU nhìn thấy ở Canada rất nhiều thứ mà họ cần: năng lượng dầu khí, khoáng sản quý hiếm, tầm ảnh hưởng ở Bắc Cực, năng lực sản xuất tiên tiến của Canada trong các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, lượng tử và không gian. Ngược lại, liên minh mới cho phép Canada khai thác thị trường EU với 27 quốc gia chung một đồng tiền, 450 triệu dân, GDP danh nghĩa lên tới $20,000 tỷ, năng lực sản xuất công nghiệp mạnh, mạng lưới đại học và viện nghiên cứu đẳng cấp thế giới.
Giữa lúc bị nước láng giềng phía Nam liên tục o ép và bắt nạt thì bước tiến tới EU có lẽ là lựa chọn tốt nhất của Canada. Tuy vậy đã có những lời dị nghị rằng, ông Carney “tránh vỏ dưa mà gặp quả dừa,” từ chối làm tiểu bang thứ 51 của Mỹ để làm thành viên thứ 28 của EU! Đáp lại, ông Carney nói rõ tư cách “thành viên liên kết” EU chỉ là một nỗ lực nhằm giúp các quốc gia tầm trung giảm áp lực kinh tế từ các cường quốc và có quyền tự do hành động lớn hơn.
“Ăn miếng trả miếng”
Lựa chọn của ông Carney không phải do ngẫu hứng mà có gốc gác từ lâu. Trước khi ông Trump nhậm chức nhiệm kỳ thứ hai, quan hệ Canada và Mỹ rất nồng ấm; từ 2019 đến 2024, Canada là bạn hàng lớn nhất của Mỹ, buôn bán giữa hai nước chiếm tới 13.5% tổng giá trị thương mại của Mỹ và 98% hàng hoá Canada xuất sang Mỹ được miễn thuế theo hiệp định USMCA – hiệp định thương mại mà ông Trump đàm phán và ký kết với Canada, Mexico trong nhiệm kỳ đầu.
Thế rồi ông Trump đảo lộn tất cả. Ngày 1 Tháng Hai 2025, tức là chỉ 10 ngày sau khi nhậm chức, ông Trump ký sắc lệnh áp đặt thuế nhập cảng (tariff) 25% lên hàng hóa Canada, có hiệu lực lập tức, với lý do Canada không tích cực ngăn chặn việc buôn lậu chất ma tuý fentanyl và di dân bất hợp pháp vào Mỹ. Mức thuế này tăng lên 35% từ ngày 1 Tháng Tám 2025! Thương mại với Canada lập tức giảm còn 11.3% trong năm 2025.
Thay vì ngoan ngoãn chấp nhận, Canada lại cứng đầu: đánh thuế trả đũa 25% lên hàng hoá Mỹ nhập cảng từ ngày 13 Tháng Ba 2025. Từ đó đến nay hai bên liên tục sử dụng vũ khí thuế quan để đấu với nhau, mới nhất là Mỹ đánh thuế 50% lên $20 tỷ hàng hoá Canada từ 22 Tháng Tám và Canada trả đũa bằng mức thuế 15%, 25% và 50% lên $20 tỷ hàng hoá Mỹ từ 8 Tháng Chín…
Từ thuế quan, xung đột Mỹ-Canada chuyển dần sang lĩnh vực địa chính trị. Vào ngày 20 Tháng Giêng, tại Diễn Đàn Kinh Tế Thế Giới (WEF) ở Thuỵ Sĩ, ông Mark Carney đọc bài diễn văn chấn động, trong đó ông khẳng định hệ thống quốc tế dựa trên luật lệ truyền thống đã chấm dứt do sự cưỡng ép từ các cường quốc và vị thế thống trị kinh tế của Hoa Kỳ. Ông phản đối sự bắt nạt (bullying), ông kêu gọi các cường quốc tầm trung (middle-power nations) liên minh với nhau, hình thành các liên minh linh hoạt và đa dạng nhằm đảm bảo quyền tự chủ chiến lược trong các lĩnh vực thương mại, quốc phòng và công nghệ.
Bài diễn văn của ông Carney được hoan hô nhiệt liệt, nhưng gây chống đối dữ dội ở Washington. Tổng Thống Trump lên án ông Carney kịch liệt và tỏ ý sẽ không mời ông thủ tướng Canada đến Washington lần nào nữa. Và như thường lệ, ông biến nỗi tức giận của mình thành thuế quan đánh lên các mặt hàng Canada, thậm chí đổi tên hồ nước lâu đời ở biên giới từ hồ Ontario thành hồ America và cấm các cơ quan chính phủ Mỹ mua hàng Canada!
Nhưng ông Trump đã đánh giá thấp ông Carney, một nhà kỹ trị đã hai lần ngồi ghế chủ tịch Ngân Hàng Trung Ương Anh Quốc và Canada. Giáo Sư Todd Belt, đại học George Washington University cho rằng, ông Trump đã không lường trước được phản ứng của Carney mà nghĩ Mỹ có thể dễ dàng sai khiến đối phương bằng cách liên tục đe dọa, đánh thuế và sỉ nhục lòng tự trọng của người Canada.
Ông Carney không chỉ nói mà làm rất quyết liệt. Trong nước, ông đẩy mạnh đoàn kết các thành phần dân tộc, cải cách hành chính, đơn giản hoá thủ tục xét duyệt đầu tư, giảm thuế và tăng gấp đôi ngân sách quốc phòng. Ngoài nước, ông liên tục đi đến Trung Quốc, Ấn Độ, Úc, Nhật Bản để ký kết các thỏa thuận hợp tác thương mại, vận động liên kết các cường quốc tầm trung mà đỉnh điểm là sự xuất hiện của ông tại Nghị Viện EU hôm 17 Tháng Chín vừa qua.
Mục đích cuối cùng của ông Carney, theo phát biểu của ông, là chuyển hoá Canada từ một nền kinh tế phụ thuộc vào một bạn hàng duy nhất sang một nền kinh tế bền vững hơn, mạnh mẽ hơn thông qua việc mở rộng quan hệ đối tác, từ đó thu hút nhiều hơn vốn đầu tư, công nghệ và tạo thêm nhiều cơ hội cho người dân Canada.
Nói dễ làm khó
Canada không thể một sớm một chiều tách khỏi Mỹ. Cho đến nay, thị trường Mỹ vẫn mua 70% lượng hàng hoá xuất cảng của Canada, ông Carney không dễ gì tìm được các bạn hàng khác để thay thế. Canada vẫn luôn đạt thặng dư trong buôn bán với Mỹ. Năm 2025 chẳng hạn, Mỹ mua của Canada $453.7 tỷ hàng hoá, nhưng bán sang Canada chỉ $426.3 tỷ, thâm hụt thương mại $27.7 tỷ. Canada tìm đâu ra một bạn hàng thay thế có sức mua tương đương với thị trường Mỹ? Thương mại hàng hoá và dịch vụ giữa Canada và khối EU năm 2025 chẳng hạn, chỉ đạt $178.6 tỷ, bằng một phần sáu so với giữa Canada và Mỹ; chưa kể rằng bản thân EU vẫn phụ thuộc vào Mỹ về công nghệ và an ninh.
Vì thế, mối liên kết mới giữa Canada và EU chỉ có tác động rất khiêm tốn về kinh tế, theo lời ông Brad Setser, chuyên gia cao cấp của Hội Đồng Quan Hệ Đối Ngoại (CFR) và cựu cố vấn của Đại Diện Thương Mại Mỹ (USTR). “Canada không thể thoát khỏi vị trí địa lý của mình,” ông Setser nói với báo The Newsweek. Hầu hết các chuyên gia đều cho rằng Canada sẽ thiệt hại lớn khi tách khỏi Mỹ mà lợi ích từ mối liên kết mới với EU không thể bù đắp được.
Một siêu cường đơn độc!
Nhưng con giun xéo mãi cũng quằn. Canada không muốn tách khỏi Mỹ sau hàng thế kỷ gắn bó; EU cũng vậy. Nhưng chính ông Trump và chính quyền của ông đã đẩy họ ra xa.
Quy chế “thành viên liên kết” không biến Canada thành quốc gia thứ 28 của EU. Bà von der Leyen cho biết: “Chúng tôi không mở rộng EU mà chỉ tìm kiếm những quan hệ đối tác không chỉ mang lại lợi ích về kinh tế hay công nghệ, mà còn là nơi chúng tôi thực sự chia sẻ những giá trị sâu sắc hơn.” Và ông Carney cũng khẳng định: “Tôi không đề xuất thành lập một khối thứ ba để trở thành đối thủ cạnh tranh quyền lực lớn, chỉ là chúng tôi có cách ứng xử tốt hơn mà thôi.”
Nhưng đáng lo là bước đi mới của Canada và EU đang lan toả rộng rãi, được các cường quốc tầm trung khác hưởng ứng và đó mới là thông điệp mà chính quyền Trump không thể xem nhẹ. Hậu quả của nó có thể là một trật tự thế giới mới trong đó Mỹ không còn giữ vai trò trung tâm, không còn đặt ra luật chơi cho thế giới mà chỉ là một siêu cường đơn độc chỉ vì ông Trump muốn thế giới phải khuất phục ý muốn của mình.
Nếu xu hướng này kéo dài, nếu chính quyền hiện tại vẫn tiếp tục thù địch các đồng minh, chúng ta sẽ có một nước Mỹ ít bạn bè hơn và ít quyền lực hơn trong việc định hình thế giới; “một đất nước nghèo hơn, bị thống trị bởi các nhà tài phiệt và tham nhũng, tự mãn với việc bắt nạt các nước láng giềng nhưng lại không theo kịp các dòng chảy lớn của nền kinh tế và chính trị toàn cầu” như nhận định của nhà bình luận nổi tiếng Fareed Zakaria trên báo The Washington Post mới đây. [dt]
