Trúc Phương/Người Việt
Trên cửa hàng trực tuyến Trump (trumpstore.com), cái nón đỏ in hàng chữ “Trump Was Right About Everything” đang được bán với giá $55. Cái nón này nên được sưu tập để sau này còn nhớ đến “triết lý chính trị” của chủ nghĩa Trump. Nó giúp nhắc rằng, một thời, một nửa nước Mỹ luôn tin vào tất cả những gì Trump nói. Điều đúng nhất trong mọi điều “rất đúng” mà Trump nói là nước Mỹ đang trở thành… một quốc gia cộng sản.
Với những ai sống từng sống với chế độ cộng sản Việt Nam, có thể thấy gần như tất cả những gì họ từng trải qua và còn in sâu trong ký ức giờ đang tái hiện ở Mỹ, với cách thức giống đến mức kinh ngạc. Tất nhiên nó không phải theo kiểu chủ nghĩa cộng sản như cách Trump miêu tả. Chính ông mới là người biến nước Mỹ ngày càng giống một nước thế giới thứ ba…
“Còn đảng, còn mình”
Trung tuần Tháng Chín, tờ The Atlantic cho biết, gần như mỗi ngày, Chánh văn phòng Tòa Bạch Ốc Susie Wiles đều họp với Meghan Bauer – phụ tá tổng thống đặc trách các vấn đề nội các trực thuộc Phủ Tổng Thống (White House Office of Cabinet Affairs). Mục đích là rà soát lịch trình: ai vừa đi đâu, ai chuẩn bị lên đường, và quan trọng nhất, ai đang có mặt tại những điểm nóng bầu cử, đặc biệt những tiểu bang dao động khó đoán định kết quả.
Đó không chỉ là cuộc rà soát bình thường. Mà là cuộc thi, trong khuôn khổ gọi là “Cabinet Travel Competition,” xem “cán bộ” nào đi nhiều hơn và “cán bộ” nào làm việc hiệu quả trong việc quảng bá nghị sự của “đảng và nhà nước (Trump)” vào ngày toàn dân đi bầu trong cuộc bầu cử giữa kỳ.
Không chỉ phải “đạt chỉ tiêu” mà “đảng giao phó,” những kẻ thuộc nhóm “cán bộ khung” – trong trường hợp này là bộ trưởng nội các – phải làm sao để không bị trừ điểm. Chưa hết, có tin hành lang rằng “cán bộ” nào “hoàn thành công tác” có thể được thưởng, chẳng hạn được phép đưa gia đình đến ăn tối cùng tổng thống.
Ở đây, có ít nhất hai điều không bình thường đối với truyền thống chính trị Mỹ, rằng quy định liên bang trước giờ nghiêm cấm việc bộ trưởng của nội các một tổng thống đích thân đi vận động chính trị mang tính đảng phái; và thứ hai, các chuyến công cán của bộ trưởng, do người đóng thuế trả, phải phục vụ người dân chứ không phải vì quyền lợi đảng phái.
Về nguyên tắc, việc sử dụng ngân sách liên bang cho mục đích đảng phái là phạm luật, đặc biệt trong mùa tranh cử. Thế nhưng, chỉ trong hơn ba tháng, các thành viên nội các Trump đã thực hiện tổng cộng 265 chuyến tiếp xúc cử tri tại 13 tiểu bang… Tất cả cho thấy tính công bằng trong tranh cử đang bị triệt tiêu, khi Trump nói riêng và Cộng Hòa nói chung làm mọi cách để “còn đảng, còn mình.”
Ngày 15 Tháng Chín, Giám Đốc FBI Kash Patel ra điều trần trước Ủy Ban Tư Pháp Thượng Viện. Những gì Patel nói không có gì mới, chẳng hạn ông vẫn khẳng định Joe Biden “không hề” thắng cử năm 2020. Điều đáng chú ý nhất từ cuộc điều trần trên là sự thú nhận của Patel rằng FBI hiện hạ thấp tiêu chuẩn tuyển dụng, thậm chí bỏ hẳn yêu cầu ứng viên phải có bằng đại học. Việc này khiến người ta liên tưởng đến chính sách nhân sự của chính quyền cộng sản Việt Nam trong đó yếu tố lý lịch “trong sạch” và lòng trung thành luôn được đặt lên hàng đầu. Có thời, giai đoạn vừa giành quyền lực sau 1975, Cộng Sản Việt Nam thậm chí còn sử dụng những tên cán bộ dốt nát học chưa hết tiểu học…
Giờ đây, tại nước Mỹ, từ năm 2025 đến nay, tất cả ứng viên xin việc tại nhánh hành pháp đều bắt buộc phải làm… bài luận, mổ xẻ một sắc lệnh hành pháp của Trump mà họ “tâm đắc nhất.” Nó giống hệt việc cán bộ cộng sản Việt Nam, trong quy trình “tuyển dụng đầu vào,” phải xào nấu chế biến sao đó, theo yêu cầu, nhằm chứng minh đường lối đúng đắn của đảng và nhà nước, cùng với việc chứng minh lòng trung thành dưới cờ “đảng quang vinh.” May mà Mỹ chưa dễ dàng trở thành cộng sản. Ngày 11 Tháng Chín, Thẩm Phán Liên Bang George O’Toole tuyên rằng yêu cầu trên là phạm luật và không được phép tiếp tục thực hiện, bởi nó vi phạm Đạo Luật Thủ Tục Hành Chính (Administrative Procedure Act) và xâm phạm quyền tự do ngôn luận được quy định trong Tu Chính Án Thứ Nhất Hiến Pháp Hoa Kỳ.
Sự “quen dần” với những điều bất thường
Điều đáng sợ nhất với những gì xảy ra ở Mỹ là cách mọi thứ tồi tệ đang được làm theo cùng một công thức là “bình thường hóa” mọi thứ tồi tệ. Trump mắng nhiếc báo chí trở thành chuyện bình thường. Trump làm hình AI nói rằng ông là tổng thống vĩ đại là chuyện bình thường. Trump tấn công Viện Smithsonian hay các thể chế giáo dục lâu đời như Harvard là bình thường…
Ngày 30 Tháng Tám, Trump “chào buổi sáng” trên Truth Social khi viết rằng Ủy Ban Truyền Thông Liên Bang (FCC) phải trấn áp “những cuộc thăm dò giả mạo được đám truyền thông gian trá sử dụng.” 15 phút sau, Trump tiếp tục chỉ trích Kristen Welker của NBC News, về việc nữ ký giả này ám chỉ rằng uy tín chính trị Trump không còn mạnh, thể hiện ở việc các lần ủng hộ ứng viên “gà nhà” của ông có kết quả không ổn định.
Việc gây sức ép buộc FCC can thiệp những thông tin liên quan việc Trump mất điểm thăm dò là điều nực cười. Dù có vai trò quản lý các đài phát thanh và truyền hình nhưng FCC không thể cấm các hãng tin đăng kết quả thăm dò do các tổ chức khác thực hiện. FCC hoàn toàn không có thẩm quyền phạt NBC News vì tội đăng những thông tin mà Trump không thích, bất kể thông tin đó chính xác hay không. Chính trang web FCC vẫn nêu rõ rằng việc can thiệp các trường hợp như vậy là “vi phạm Tu Chính Án Thứ Nhất.”
Vấn đề ở chỗ Trump muốn biến mọi thứ sai trái thành bình thường. Đó là công thức chủ lực mà ông sử dụng trong mọi tình huống và thời điểm, từ các cuộc vận động tranh cử đến việc điều hành quốc gia trên cương vị tổng thống. Những thứ cần được xem là “bình thường” như vậy đang được “bình thường hóa” ở diện rộng.
Trong sự kiện các bộ trưởng Tài Chính nhóm G20 họp tại Asheville, North Carolina (31 Tháng Tám và 1 Tháng Chín), Bộ Tài Chính đã cấm cửa phóng viên The New York Times, Wall Street Journal và Bloomberg News mà không hề đưa ra lý do. Với Ngũ Giác Đài, việc cấm báo chí còn nghiêm trọng hơn. Mới đây, ngày 18 Tháng Chín, trên Truth Social, Trump cho biết ông từ nay cấm cửa phóng viên CNN, MS NOW và Politico khỏi Tòa Bạch Ốc…
Khi tận mắt chứng kiến màn đánh đập tàn bạo người dân của công an Việt Nam trong các cuộc biểu tình “cá chết” (sau sự kiện Formosa), không ai nghĩ hình ảnh tương tự cũng có ở Mỹ với chiến dịch trấn áp biểu tình được thực hiện một cách vô cùng tàn ác của lực lượng ICE. Khi viết về màn làm ăn của “công chúa” Nguyễn Thanh Phượng, con gái của Ba Dũng (cựu Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng), nhà báo Huy Đức (hiện ngồi tù) hẳn không ngờ rằng nước Mỹ giờ không chỉ không khác gì một nước “thế giới thứ ba” như Việt Nam mà thậm chí kinh hoàng hơn, về tình trạng tham nhũng có hệ thống của bộ máy nhà nước hiện tại, trong đó có sự hiện diện của “công chúa” Ivanka Trump cùng đầy đủ quan chức thuộc vây cánh Trump. So với Trump, những con “sâu chúa” ở Việt Nam như “Ba Dũng” hay “Hai Nhựt” (cựu Bí thư Sài Gòn Lê Thanh Hải) chỉ là… “muỗi.”
Ngày 9 Tháng Chín, tờ Wall Street Journal cho biết, Steve Witkoff – “đặc phái viên hòa bình” của Trump – đã bỏ túi hơn $100 triệu từ công ty tiền mã hóa World Liberty Financial mà gia đình Trump gián tiếp làm chủ. Tờ ProPublica cho biết thêm, Cerberus Capital Management hiện là công ty trúng nhiều gói thầu lớn với Ngũ Giác Đài. Người sáng lập và từng điều hành công ty này không ai khác hơn là đương kim Thứ Trưởng Quốc Phòng Steve Feinberg…
Nhìn chung, cách thức vận hành quyền lực của Trump tạo ra những hình ảnh mà những người từng trải qua chế độ cộng sản không thể không nhận ra. Điểm khác biệt căn bản là nước Mỹ vẫn có một hệ thống hiến định, tòa án ít nhiều còn duy trì tính độc lập, báo chí tư nhân và xã hội dân sự vẫn hoạt động và cơ chế bầu cử dù bị thao túng nhưng luôn cố chống đỡ.
Ở Việt Nam, những chương trình truyền hình biếm chính trị như “Saturday Night Live” không bao giờ có thể hoạt động. Việc sử dụng hoặc bán cây cọ bồn cầu hình Hồ Chí Minh hay bất kỳ nhân vật lịch sử nào của đảng cộng sản chỉ có thể bị xử tử lập tức. Ở Mỹ, trên Amazon, ngay thời điểm hiện tại, cây cọ bồn cầu hình Trump, “tóc rối” màu cam, cravat đỏ chóe, hiện được bán với giá $9, “FREE delivery.”
Bất luận vậy, cách thức bình thường hóa mọi thứ sai trái ngoài khuôn khổ hiến định vẫn là điều thực sự đáng lo ngại. Tạo tâm lý từ sốc đến quen dần khi mọi thứ trở nên bình thường là mục tiêu của chế độ độc tài. Khi người dân “quen dần” và hết sốc, chế độ coi như thành công. Không ai có thể khẳng định một tổng thống Cộng Hòa tiếp theo, đặc biệt nếu người đó là JD Vance, thì những bài bản và công thức của Trump không được lặp lại. [kn]
