Trân Văn/Người Việt
Chủ tịch thành phố Hà Nội ra lệnh điều tra, xác định trách nhiệm và biện pháp xử lý vụ sinh viên Khoa Cơ-Điện của Đại Học Mỏ-Địa Chất thiệt mạng hôm 17 Tháng Chín do mưa lớn, đường ngập, dường như đã té rồi bị nước cuốn xuống cống, mãi đến hôm sau mới tìm được thi thể dưới chân một cây cầu, cách vị trí xảy ra tai nạn khoảng một cây số.
Đó chỉ là một trong vô số thiệt hại cả về tài sản lẫn nhân mạng vì “thế” nước đi lên vào mùa mưa lũ tại Việt Nam…
***
Nếu lập bản đồ về ngập lụt tại Việt Nam từ đầu Tháng Chín đến nay thì sẽ khó có thể tìm thấy vùng nào, miền nào còn an toàn trong mùa mưa lũ. Nước bao phủ từ cao nguyên (Tây Bắc, Tây Nguyên, vùng núi Bắc Trung bộ), đồng bằng (đồng bằng sông Hồng, dải đồng bằng duyên hải miền Trung, đồng bằng sông Cửu Long), đến các đô thị (Hà Nội, Sài Gòn), nông thôn.
Dẫu cơ chế ngập lụt có thể khác nhau nhưng kết quả y hệt nhau: Nhà cửa, tài sản cả của cá nhân lẫn của các gia đình, hạ tầng cùng hư hại nặng nề, hoa lợi (nông sản, thủy sản) mất trắng.
Đêm 8 Tháng Chín, mưa lớn ở Đắk Lắk, nhiều xã như Ia Lốp, Ea Drông, Ea Kar và Cuôr Đăng bị nhấn chìm, một số khu vực bị cô lập.
Đến 13 Tháng Chín, 2026, thủy triều đạt đỉnh cùng lúc với mưa lớn trút xuống miền Nam. Không chỉ Sài Gòn mà Cần Thơ, Vĩnh Long, Đồng Tháp cùng ngập nặng. Ở An Giang, lũ từ thượng nguồn Mê Kông và thủy triều ven biển dâng cao khiến mực nước của hệ thống sông rạch, kênh mương dâng cao, gây ngập nặng và tình trạng này được dự đoán có thể tái diễn vào cuối Tháng Chín.
Cũng thời điểm vừa kể, áp thấp nhiệt đới và hoàn lưu đã tạo ra những trận mưa mà vũ lượng được mô tả là chưa từng có, nhấn chìm hàng loạt khu vực ở Quảng Ngãi, Đà Nẵng, Huế, Quảng Trị, Thanh Hóa. Tính đến 16 Tháng Chín, 2026, mưa lũ ở những tỉnh vừa kể hủy hoại hàng ngàn héc ta ruộng vườn, hàng ngàn gia súc gia cầm, hàng ngàn căn nhà.
Từ 16 Tháng Chín, 2026, mưa lũ tác động đến miền Bắc. Những trận mưa trút xuống Hà Nội đã dìm hơn 2,000 căn nhà trong nước, lộn ngược sinh hoạt thường nhật của hơn mười ngàn người. Ở tỉnh Phú Thọ, mưa lớn gây sạt lở khiến ba người ở xã Đà Bắc mất mạng. Ngập ở khắp nơi, giao thông đường bộ, đường sắt tê liệt.
Số nhà ở miền Bắc vẫn còn chìm trong nước được ước đoán là hơn 15,000, hàng chục ngàn người phải di tản, hơn 26,000 héc ta ruộng vườn và gần 5.000 hécta thủy sản hư hại, hơn 50,000 gia súc gia cầm bị nước cuốn, chưa có thống kê chung đối với thiệt hại về hạ tầng nhưng có rất nhiều tin riêng lẻ về đê điều, kênh mương bị sạt lở.
***
Từ đầu năm đến nay, tại Việt Nam đã xuất hiện 20-22 loại hình thiên tai, riêng miền Bắc và miền Trung đã xảy ra sáu đợt lũ lụt lớn làm 63 người chết và mất tích, thiệt hại vật chất hơn 2,200 tỷ. Trước nay, các viên chức hữu trách ở Việt Nam thường biện bạch, thiệt hại mà ngập lụt gây ra là vấn đề thuộc loại bất khả kháng bởi khí hậu biến đổi, thời tiết trở nên cực đoan.
Tuy nhiên ngay cả các chuyên gia trong nước cũng không đồng tình với kiểu lý giải này. Đối với đô thị, ông Tạ Quang Vinh, cục trưởng Cục Kết Cấu Hạ Tầng của Bộ Xây Dựng, từng cho rằng, hạ tầng thoát nước lạc hậu, đã không đồng bộ giữa cũ và mới lại còn thiếu đầu tư nâng cấp cho phù hợp với thực tế thời tiết là một trong những nguyên nhân chính.
Ông Trần Quốc Thái, giảng viên Đại Học Xây Dựng Hà Nội, từng đề cập đến quy hoạch không hợp lý, cho phép san lấp thiếu khoa học đã biến đổi căn bản cấu trúc tự nhiên, rồi sự chênh lệch cốt nền giữa các khu đô thị mới với cũ đã tạo ra những “con đê” chặn nước không cho thoát. Đó là lý do gần đây, các khu đô thị mới nằm trong nhóm ngập nặng nhất và lâu nhất.
Một số cơ quan truyền thông thì đề cập đến “tư duy nhiệm kỳ” trong đầu tư hạ tầng chống ngập. Tờ Thanh Niên làm một so sánh cho thấy, nhiều dự án thoát nước chỉ hoàn thành khoảng 20%/nhiệm kỳ, bởi lãnh đạo ưu tiên khởi công công trình mới để có thành tích chứ không bận tâm rằng điều đó làm các dự án dang dở.
Ở bình diện rộng hơn, ông Phạm Hồng Giang, chủ tịch Hội Đập Lớn và Phát Triển Nguồn Nước Việt Nam, cựu thứ trưởng Nông Nghiệp Phát Triển Nông Thôn (NN PTNT), từng chỉ ra những lỗi như: Quy hoạch thủy điện “riêng rẽ, áp đặt” không đặt trong bài toán khai thác tổng hợp lưu vực. Xem nhẹ tác động của thay đổi dòng chảy tới hạ du. Đánh giá tác động nặng hình thức, chiếu lệ.
Trong bối cảnh sạt lở càng ngày càng phổ biến, song hành với mưa to, lũ lớn, ông Vũ Trọng Hồng, một cựu thứ trưởng khác của Bộ NN PTNT, từng giải thích về khả năng giữ nước, phân tán mưa qua rừng (ngấm, bốc hơi qua lá, chảy tràn) và mất thảm phủ thì đất không thấm, lũ tập trung nhanh, lực giữ đất suy giảm.
Ngoài chuyện cho phép hoặc làm ngơ để tình trạng “phá rừng” từng được thừa nhận đã trở thành “ghê gớm,” hệ thống công quyền còn bất chấp khuyến cáo của nhiều chuyên gia, cho phép hoặc làm ngơ việc xây dựng các khu dân cư, các công trình, khu nuôi trồng thủy sản ngay trên các bồn chứa nước tự nhiên, trực tiếp cản trở đường thoát nước.
***
Cho dù nhiệt độ bề mặt của Biển Đông có cao hơn trước khiến mưa trở thành cực đoan hơn nhưng rõ ràng không thể chấp nhận tình trạng năm nào cũng thế, cứ mưa, “thế” nước lại lên làm nhiều công dân uổng mạng, nhiều cá nhân, gia đình khánh kiệt, thậm chí phá sản vì ngập lụt mà nguyên nhân, xét cho đến cùng, không hoàn toàn tại… Trời! [kn]
