Trân Văn
Việc nhiều khu vực ở TP.HCM tiếp tục chìm trong nước sau trận mưa lớn chiều 30 Tháng Chín, 2026, không chỉ được đề cập trên mạng xã hội và hệ thống truyền thông chính thức tại Việt Nam mà còn được một số cơ quan truyền thông quốc tế như AP giới thiệu như sự kiện đáng chú ý.
Trong hai tuần vừa qua, ít nhất cũng có ba lần AP đề cập đến chuyện dễ ngập, ngập sâu và ngập lâu ở Việt Nam. Hai lần trước, AP mô tả về tình trạng ngập lụt, cũng như hậu quả nặng nề do ngập lụt gây ra tại Bắc Việt và miền Trung Việt Nam. Ngoài thông tin, còn có các video clip, hình ảnh để độc giả dễ hình dung về tính chất nghiêm trọng của ngập lụt. Một trong những tấm ảnh ấy ghi lại cảnh lực lượng cứu nạn đưa xuồng vào tận phòng khách của một căn nhà bề thế, nội thất sang trọng ở tỉnh Ninh Bình để đón nạn dân đang kẹt giữa biển nước và đưa họ ra khỏi đó.
***
Giống như nhiều đô thị khác ở Việt Nam, trong vài chục năm vừa qua, TP.HCM đã chi hàng trăm ngàn tỷ để chống ngập nhưng không chỉ dân chúng mà người ngoài chịu khó quan sát một chút như các phóng viên AP, cũng có thể nhận ra TP.HCM càng ngày càng dễ ngập hơn!
Năm 2016, chính quyền TP.HCM loan báo đem đất đổi công trình chống ngập do triều cường (xây dựng sáu cống ngăn triều và hệ thống kè, đê chặn nước). Chi phí cho riêng giai đoạn một đã là 10,000 tỷ. Do đủ thứ sai lầm trong quản trị, công trình này phải tạm dừng ba lần, tổng thời gian ngưng thi công khoảng 66 tháng. Chi phí phát sinh và lãi phải trả cho các khoản đã vay khiến tổng vốn đầu tư vượt mức 14,000 tỷ nhưng dự trù đến cuối năm nay mới hoàn thành. Chưa biết năm tới thế nào chứ vào lúc này, nhiều khu vực ở TP.HCM vẫn ngập nặng chỉ vì thủy triều lên!
Ngoài công trình vừa kể và những công trình được quảng bá rầm rộ như cải tạo kênh Nhiêu Lộc-Thị Nghè, kênh Tân Hóa-Lò Gốm, từ đầu thập niên 2010 đến nay, chính quyền TP.HCM đã chi và sẽ tiếp tục chi hàng trăm ngàn tỷ nữa để giải quyết 50 điểm ngập nặng.
Đến nay, tuy đã chi hàng ngàn tỷ nhằm “xử lý dứt điểm” 3/50 chỗ nhưng trận mưa chiều thứ tư 30 Tháng Chín, 2026 cho thấy, ít nhất 2/3 chỗ là đường Phan Văn Hớn (huyện Hóc Môn), đường Bình Quới (quận Bình Thạnh) vẫn ngập chứ chưa… “dứt điểm.” Mặt khác, danh sách 50 điểm ngập nặng mà chính quyền TP.HCM tuyên bố sẽ “xử lý dứt điểm” vào năm 2030, còn thiếu những nơi từng chìm trong nước (như chân cầu Ba Son,…), hoặc gần đây đột nhiên chìm sâu trong nước (như chợ Thủ Đức, hầm chui An Phú,…) nên dân chúng cư trú quanh đó đang lo bạc mặt!
***
Dẫu khí hậu biến đổi khiến thời tiết càng ngày càng cực đoan, mưa nhiều hơn, vũ lượng lớn hơn song đó không phải là nguyên nhân chính khiến TP.HCM nói riêng và các đô thị ở Việt Nam nói chung dễ ngập lụt hơn, mức độ và hậu quả ngập lụt nghiêm trọng hơn.
Cách nay vài thập niên, rất nhiều chuyên gia đã từng cảnh báo, rằng quy hoạch và phê duyệt quy hoạch bất chấp những nguyên tắc vốn là nền tảng trong quản trị đô thị sẽ tạo ra vô số vấn nạn không thể khắc phục về môi trường, giao thông, thủy lợi,… nhưng giới hữu trách phớt lờ.
Vào lúc này, đúng như từng được dự báo, môi trường sống của các đô thị ở Việt Nam ô nhiễm trầm trọng về khói bụi, tiếng ồn, giao thông hỗn loạn và tắc nghẽn, ngập lụt không chỉ vì tác động của biến đổi khí hậu mà còn vì khai thác quỹ đất và nước ngầm vô tội vạ.
Bên cạnh hàng loạt sai lầm mà các chuyên gia từng liệt kê: San lấp ao hồ, kênh rạch và bê tông hóa tràn lan khiến nước không có chỗ thoát, đất mất khả năng thẩm thấu. Khi giải quyết vấn nạn, mỗi công trình chỉ nhắm vào một nguyên nhân, ví dụ dự án chống ngập do thủy triều dâng chỉ nhằm chặn nước tràn vào, trong khi TP.HCM ngập còn do vũ lượng vượt công suất thiết kế của cống. Chưa kể, có những lúc cả triều cường lẫn mưa cực đoan xảy ra cùng lúc. Do các giải pháp thiếu đồng bộ, nên xóa được ngập chỗ này thì nước gây ngập chỗ khác trở thành bình thường. Còn một điểm đặc biệt đáng ngại là TP.HCM đang lún rất nhanh do tác động quá mức cả trên bề mặt lẫn trong lòng đất.
Từ 1990 đến nay, nền đất ở một số nơi tại TP.HCM đã lún khoảng 100 cm. Theo các chuyên gia, nhiều nơi ở TP.HCM đang lún từ 2 cm đến 5 cm/năm, có nơi lún từ 7 cm đến 8 cm/năm, nặng nhất là khu vực ven sông Sài Gòn và phía nam TP.HCM. Một số nghiên cứu xác định, tốc độ lún của TP.HCM nhanh hơn nhiều lần so với tốc độ nước biển dâng. Nếu bề mặt TP.HCM chỉ lún với tốc độ khoảng 2 cm/năm thì sau 50 năm, nền đất có thể thấp hơn hiện nay khoảng 1 m. Với tốc độ lún như vậy, các công trình làm theo cao độ cũ, gồm cả cống sẽ sớm trở thành lạc hậu. Cần nhớ, TP.HCM chỉ là ví dụ minh họa vì thực trạng ngập lụt ở TP.HCM đang là vấn nạn chung của các đô thị tại Việt Nam.
Một số nghiên cứu ước đoán, ngập lụt gây thiệt hại khoảng 1% đến 2% GRDP/năm của TP.HCM (theo số liệu 2025 thì khoảng 29,000 đến 59,000 tỷ đồng, xấp xỉ $1.1 tỷ đến $2.3 tỷ). Đó là ước đoán vĩ mô. Còn rất nhiều thiệt hại nặng nề khác chưa có ai thống kê như tài sản (nhà cửa, đồ gia dụng, xe cộ) của dân chúng, doanh giới (máy móc, kho xưởng) bị hư hỏng, giá trị tài sản tụt giảm, cơ hội kinh doanh lỡ làng do ngập lụt. Cứ như những gì đã thấy và đã biết, chi phí cho chống ngập lụt, thiệt hại do ngập lụt chỉ tăng chứ khó có thể giảm. Ngoài dân, còn ai gánh hậu quả?
