Trúc Phương/Người Việt
Thành tích “kiến tạo hòa bình” giúp hạ màn “tám cuộc chiến” của Trump một lần nữa đã không được Ủy Ban Nobel Hòa Bình công nhận. Có một chút chua chát cho Trump, xen lẫn một chút xấu hổ, trộn một chút oán hận. Trump vẫn không thể có tên trong bảng vàng Nobel Hòa Bình mà bốn tổng thống Mỹ từng có: Theodore Roosevelt, Woodrow Wilson, Jimmy Carter và Barack Obama.
“Một thiếu sót lớn”
Hai ngày trước khi Nobel Hòa Bình được công bố, ngày 7 Tháng Mười, tại Phòng Bầu Dục, Trump “tâm tình” với giới báo chí: “Tôi không biết quyết định của họ ra sao. Họ vốn có tiếng là hiếm khi trao giải cho những người như tôi. Nhưng dù được trao hay không, tôi đã làm được nhiều điều hơn thế, và tôi nghĩ việc không trao giải cho tôi là một thiếu sót lớn của họ.”
Trump nhắc lại công trạng giải quyết được tám cuộc chiến trong đó có cuộc chiến giữa Israel và Hamas mang lại “hòa bình” cho Gaza. Thành tựu không thể không kể nữa là nhờ ông mà Iran từ bỏ tham vọng sử dụng bom nguyên tử để biến Trung Đông thành bình địa. Chưa hết, Trump nói các biện pháp áp thuế đánh vào nhiều quốc gia cũng có thể được xem là điều gì đó mang lại… hòa bình. Việc đứng ra làm nhà đàm phán lớn trong cuộc xung đột Nga-Ukraine hiển nhiên không thể loại trừ.
Trump nói: “Tôi không hề khoe khoang. Tôi chỉ trình bày sự thật. Có lẽ chưa từng có tổng thống nào giải quyết được các cuộc chiến. Còn tôi, tôi đã giải quyết được tám cuộc chiến, và toàn những cuộc chiến lớn.”
Tháng Chín, 2025, trước Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc, Trump nói, “Tôi đã chấm dứt bảy cuộc chiến.” Lần khác, con số ông đưa ra là sáu; dịp khác, ông nói là “10.” Có hai cuộc xung đột được Trump liệt kê – giữa Ai Cập với Ethiopia và Serbia với Kosovo – thực tế không phải là chiến tranh theo bất kỳ định nghĩa nào. Chẳng có máu me súng đạn gì nổ ra giữa các bên được đề cập.
Có những vụ Trump tự vu lên để “nâng thành tích.” Sau khi Trump phét lác rằng nhờ ông mà Ấn Độ và Pakistan ngưng choảng nhau tại Kashmir, Thủ Tướng Ấn Narendra Modi phản ứng rằng việc nói thế chỉ là xuyên tạc. Tháng Chín, 2025, Trump khoe thành tích kiến tạo hòa bình trong cuộc “tranh chấp lãnh thổ” giữa Armenia và… Cambodia – hai quốc gia cách nhau khoảng 4,000 dặm.
Lần khác, ông nói nhờ ông mà Albania ngưng đánh nhau với Armenia. Trong thực tế, Armenia xích mích với Azerbaijan chứ không phải Albania.
Nếu Trump có giúp hạ màn các cuộc chiến đi chăng nữa thì kết cục thế nào? Đầu Tháng Mười Hai, 2025, tại Viện Hòa Bình (được đổi tên thành “Viện Hòa Bình Donald J. Trump”), Trump chủ trì lễ ký hiệp ước chấm dứt xung đột giữa tổng thống Rwanda và tổng thống Cộng Hòa Dân Chủ Congo. Trump khen hai nguyên thủ đã can đảm đặt bút ký “bản thỏa thuận vô cùng chi tiết và mạnh mẽ,” đánh dấu kết thúc cuộc xung đột kéo dài hàng thập niên.
Ông tự khen bản thân rằng chỉ ông mới làm được thành tích “ở nơi mà biết bao người khác thất bại.” Đứng gần đó, Tổng Thống Kenya William Ruto, ca ngợi sự lãnh đạo “có tầm ảnh hưởng lớn,” “mang tính lịch sử” và “đầy táo bạo” của Trump. Điều trớ trêu là cuối buổi lễ, một nhà báo nhắc rằng giao tranh ở Đông Congo tiếp tục leo thang ngay thời điểm mọi người đang bốc phét về hòa bình…
Kiến tạo hòa bình là một khái niệm lớn, không bao giờ có nghĩa chỉ cần hai bên hạ súng thì hòa bình mặc nhiên ra đời. Một nền hòa bình thực sự đòi hỏi phải giải quyết được vấn đề nguồn gốc xung đột. Nếu liên quan chủ quyền lãnh thổ, các bên phải có những cam kết giải quyết tận gốc việc tranh chấp. Điều đó không đơn giản, vì nó dính dáng lịch sử hàng chục hoặc thậm chí hàng trăm năm. Nếu mâu thuẫn cốt lõi vẫn chi phối quan hệ giữa các bên thì chẳng có hòa bình nào được tạo ra. Có thể thấy rõ điều đó ở các cuộc xung đột Trung Đông, quá khứ cũng như hiện tại.
Có những vụ việc hòa hoãn, trong thực tế, xảy ra nhờ quá trình đàm phán giữa các bên trước khi Trump dính vào. Đơn cử trường hợp Azerbaijan và Armenia. Đầu Tháng Tám, 2025, Trump chủ trì thỏa thuận chấm dứt xung đột giữa hai nước. Trong thực tế, phần lớn công tác chuẩn bị hiệp ước đã hoàn tất trước khi Trump nhậm chức.
Hơn nữa, ngay thời điểm Trump “chứng giám,” xung đột chưa kết thúc. Azerbaijan buộc Armenia phải xóa vấn đề Nagorno-Karabakh ra khỏi các văn bản pháp lý (Nagorno-Karabakh là khu vực nằm trong Azerbaijan từng bị Armenia chiếm năm 1992 và được Azerbaijan giành lại năm 2023). Điều này không thể thực hiện một sớm một chiều và cần phải được tổ chức trưng cầu dân ý. Nói cách khác, cội rễ mâu thuẫn còn nguyên.
Chỗ nào có chiến tranh, nơi ấy có… “kèo thơm”
Vai trò “trung gian” của Trump, trong các cuộc xung đột, gần như chưa bao giờ được thiết kế với mục đích giải quyết nguồn gốc mâu thuẫn. Tất cả đều là kiếm chác. Khi giúp giải quyết vấn đề giữa Cộng Hòa Dân Chủ Congo (DRC) với Rwanda, Tòa Bạch Ốc chỉ nhắm đến việc khai thác khoáng sản. DRC có trữ lượng cobalt lớn nhất thế giới, chưa kể coltan, lithium và uranium. Hầu hết nguồn khoáng sản trên nằm ở phía Đông, nơi các cuộc giao tranh thường xuyên diễn ra ác liệt.
Ngày 5 Tháng Mười Hai, 2025, Tổng Thống DRC Félix Tshisekedi và Tổng Thống Rwanda Paul Kagame đến Washington, DC để ký hiệp ước hòa bình. Bên lề hội nghị, Mỹ và DRC ký quan hệ đối tác khai thác khoáng sản. Thỏa thuận Rwanda và DRC chỉ là màn trình diễn chính trị để những quốc gia Châu Phi này, “những hố phân” như Trump nói, chủ yếu vuốt ve Trump. Trên thực tế, người dân hai bên vẫn khốn khổ bởi chiến cuộc.
Trở lại vụ Armenia-Azerbaijan. Điểm mấu chốt xung đột nằm ở khu vực Nakhchivan thuộc Azerbaijan. Nakhchivan có trữ lượng đồng đáng kể; tuy nhiên, nơi này bị Armenia phong tỏa từ năm 1989. Nhiều năm qua, Armenia luôn phản đối việc tạo ra một hành lang kinh tế nối Nakhchivan với Azerbaijan xuyên qua lãnh thổ mình, với lo ngại rằng tuyến đường này làm suy yếu chủ quyền họ.
Tháng Tám, hai bên chấp nhận “gạt bỏ quá khứ,” cùng đồng ý thiết lập tuyến hành lang. Điều nực cười là nó được gọi là “Tuyến Đường Trump vì Hòa Bình và Thịnh Vượng Quốc Tế” (Trump Route for International Peace and Prosperity). Phần Armenia, họ cấp cho Mỹ quyền khai thác hành lang trong 99 năm, mở đường cho các nhà thầu Mỹ xây đường sắt lẫn đường ống dẫn dầu và khí đốt. Tương tự vụ Cộng Hòa Dân Chủ Congo với Rwanda, nhiều gút mắc giữa Armenia-Azerbaijan, như nói ở trên, chưa hề được giải quyết dứt điểm.
Tại Pakistan, Trump đứng ra “hòa giải” cuộc nội chiến giữa chính phủ nước này với Quân Giải Phóng Balochistan (BLA). Đó là cuộc nổi dậy ly khai từ năm 2000, bắt nguồn từ tranh chấp về quyền tự quyết, bản sắc dân tộc, phân chia tài nguyên và sự kiểm soát của chính quyền trung ương đối với Balochistan – tỉnh lớn nhất Pakistan. Islamabad muốn duy trì kiểm soát Balochistan, trong khi BLA muốn tách vùng này khỏi Pakistan để thành lập quốc gia độc lập.
Không phải Trump tự nhiên quan tâm Pakistan. Tờ The Diplomat cho biết, nước này sở hữu trữ lượng khoáng sản ước tính đến $6,000 tỷ (sáu ngàn – nhấn mạnh) và “kho báu” này nằm chủ yếu ở Balochistan.
Tháng Chín, 2025, khi Trump tiếp thủ tướng và lãnh đạo quân đội Pakistan tại Tòa Bạch Ốc, Pakistan tuyên bố sẽ cung cấp cho Mỹ nhiều khoáng sản quan trọng và đất hiếm. Mỹ cuối cùng chẳng giúp được gì cho vấn đề Balochistan. Họ chỉ làm mỗi việc là… xếp BLA vào danh sách các nhóm khủng bố. Cần nói thêm, nhắc đến khoáng sản là phải đề cập Vulcan Elements, công ty khoáng sản nhận được nguồn đầu tư của Quỹ 1789 Capital, nơi Donald Trump Jr. là đối tác.
“Công thức kiến tạo hòa bình” tương tự cũng có thể thấy trong trường hợp Nga-Ukraine. Vụ mới nhất được The New York Times tiết lộ đầu Tháng Mười là sự kiện dính dáng “phò mã” Jared Kushner và gia đình Steve Witkoff (“đặc phái viên hòa bình” của Trump). Đó là thương vụ liên quan nguồn tài sản của tập đoàn Lukoil trị giá $20 tỷ. Ngoài Kushner và Witkoff, nhân vật góp mặt nữa là nhà đầu tư Mỹ Todd Boehly, người từng quyên góp $2 triệu cho Trump.
Chưa hết, đầu Tháng Mười, CNN cho biết, công ty Affinity Partners của Kushner hiện nắm cổ phần lớn nhất trong Phoenix Financial có trụ sở tại Tel Aviv. Nhóm đầu tư của Kushner đã tăng gấp đôi tỷ lệ sở hữu Phoenix Financial vào năm 2025; trong khi đó, Phoenix rót hàng trăm triệu đô la vào Elbit Systems (nhà sản xuất vũ khí lớn nhất Israel).
Affinity thu được lợi nhuận khổng lồ nhờ đầu tư vào Phoenix. Tháng Bảy, Affinity bán lại một phần tư cổ phần với giá hơn $340 triệu – mức sinh lời hơn năm lần so với giá trị mua vào ban đầu. Là chủ sở hữu duy nhất của Affinity, Kushner đương nhiên là cổ đông lớn nhất của Phoenix với cổ phần trị giá hơn $1 tỷ tính đến Tháng Bảy. Được ca ngợi là người “thiết kế hòa bình” cho Gaza, làm thế nào Kushner có thể “kiến tạo hòa bình” khi cùng lúc kiếm bộn bằng súng đạn?
Một số chuyên gia nhận định rằng Trump “không thể mua hòa bình bằng các thương vụ khoáng sản và bất động sản” như một phần của chính sách đối ngoại thực dụng. Thực chất có lẽ không phức tạp ở mức “vĩ mô” như vậy. Chỗ nào kiếm chác được thì Trump có mặt. Ngay cả cuộc chiến do chính mình tạo ra ở Iran mà Trump còn chưa muốn kết thúc, bởi nó mang lại hàng triệu đô từ cổ phiếu dầu hỏa, thì nói gì đến các cuộc chiến của thiên hạ. [kn]
