Trúc Phương/Người Việt
Những video ngắn được dựng bằng kỹ thuật AI (trí tuệ nhân tạo) với hình nhân Lego trong vai tổng thống Mỹ, thủ tướng Israel…, với nội dung bôi bác, đã trở thành hiện tượng thật sự. Hàng loạt tờ báo Mỹ đã viết về “chiến thắng” của binh đoàn Lego Iran. Tuy nhiên, ở góc độ khác, chiến binh Lego của Cộng Hòa Hồi Giáo Iran thật ra chẳng thay đổi được điều gì…
Binh đoàn Lego
Lan truyền cực nhanh từ khi cuộc chiến Iran bùng nổ, những clip Lego ngắn đã thu hút hàng trăm triệu lượt xem. Chúng được các trương mục mạng xã hội của chính phủ Iran chia sẻ lại, được truyền thông nhà nước Nga tích cực quảng bá, và được dân Trung Quốc khoái trá rủ nhau coi.
Với mục đích chính là tuyên truyền, trong các clip, người ta thấy cảnh hỏa tiễn Lego bay ào ạt dội xuống Tel Aviv; cảnh một ngôi mộ “xây” bằng Lego cùng hàng chữ: “R.I.P. Donald John Trump;” cảnh Tòa Bạch Ốc-Lego bị hỏa tiễn bắn cháy ngùn ngụt… Và một clip loan tin Lego-Netanyahu bị giết thảm…
Tất cả được dựng bằng kỹ thuật AI với hình ảnh chủ đạo luôn là những viên gạch trò chơi xếp hình Lego. Nguồn gốc của nó từ đâu? Năm 2025, một kênh YouTube có tên Akhbar Enfejari (Tin Tức Bùng Nổ) xuất hiện, trong đó, người dẫn chương trình Iran bình luận tin tức thời sự Trung Đông với quan điểm chống phương Tây. Lúc đó, gần như không ai biết Akhbar Enfejari. Đến Tháng Hai, 2026, khi Mỹ và Israel tấn công Iran, Akhbar Enfejari bắt đầu bứt phá khi tạo ra loạt clip Lego với kỹ thuật sản xuất chuyên nghiệp. Các clip đều có kịch bản nội dung và phim được biên tập kỹ.
Trong một clip, có cảnh Lego-Trump hoảng loạn lật tập hồ sơ có nhãn “Hồ sơ Jeffrey Epstein.” Trong clip khác, Lego-Netanyahu vừa cười khanh khách vừa hối Trump tấn công Iran; đứng sát đó là Lego-Quỷ Satan lộ vẻ đắc ý. Tiếp đó, Lego-Trump phóng hỏa tiễn trúng một trường nữ sinh, khiến tất cả còn lại chỉ là đôi giày màu hồng và chiếc ba lô nhỏ nằm lẫn trong đống đổ nát…
Trung tuần Tháng Tư, kênh Akhbar Enfejari bị YouTube gỡ. Instagram cũng thực hiện chính sách tương tự. Tuy nhiên, chiến binh Lego của Akhbar Enfejari vẫn hoạt động trên X (Twitter) và một số nền tảng mạng xã hội khác. Họ vẫn đều đặn tung ra clip mới. Một clip gần đây, có tựa “Phản ứng của Iran khi lệnh ngừng bắn sắp hết hiệu lực,” mô tả binh sĩ Lực Lượng Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo hò reo ăn mừng, lau chùi hỏa tiễn, chuẩn bị sẵn sàng phóng drone tấn công…
Đoạn video khép lại với cảnh một chỉ huy Iran ném hỏa tiễn tựa như ném phi tiêu, ghim thẳng vào mặt Trump. Lúc đó, Lego-Trump quấn trên đầu cái băng đô đỏ in chữ “LOSER”…
Xét về hiệu ứng lan tỏa, khó có thể nói các clip Lego của Akhbar Enfejari là không thành công ít nhiều về mặt tuyên truyền. Viện Đối Thoại Chiến Lược (Institute for Strategic Dialogue) cho biết, chỉ trong 50 ngày đầu tiên cuộc chiến Trung Đông, các bài đăng “phim Lego” từ sứ quán và giới chức Iran đã thu hút xấp xỉ 900 triệu lượt xem cùng 22 triệu lượt “thích.”
Iran và cuộc chiến meme
Tuy nhiên, như phân tích của nhà báo Bobby Ghosh trên Time ngày 27 Tháng Năm, Iran không hề thắng trong cuộc chiến meme (“meme” – thuật ngữ do nhà sinh vật học tiến hóa Richard Dawkins đặt, trong quyển “The Selfish Gene” xuất bản năm 1976 của ông, để mô tả một đơn vị thông tin văn hóa có khả năng tự sao chép).
Trong thực tế, kỹ thuật meme nhạo báng trong tuyên truyền nhằm kích thích tinh thần binh sĩ của mình và bôi nhọ đối phương không phải là sản phẩm do Iran đẻ ra. Chiến lược truyền thông xã hội mà Iran đang áp dụng thực chất chỉ là sự vay mượn từ “cẩm nang tác chiến” của Ukraine.
Ngay từ khoảnh khắc đầu tiên khi Nga phát động cuộc xâm lược Ukraine vào Tháng Hai, 2022, chính quyền Kyiv đã bắt tay thực hiện trên không gian kỹ thuật số những điều mà họ chưa thể làm được trên chiến trường thực địa. Như đã biết, Ukraine rất thành công trong cuộc chiến meme. Họ khai thác tối đa yếu tố hài hước để lật tẩy bộ mặt tuyên truyền sai lệch của Nga.
Bằng vô số meme dí dỏm, họ không chỉ kích thích tinh thần binh sĩ lẫn người dân mà còn lay động được sự chú ý và đồng cảm của thế giới. Như mổ xẻ của nhà báo Bobby Ghosh, Tehran chỉ “chôm lại” và áp dụng những gì Ukraine đã làm, khi họ xây dựng hình ảnh kẻ yếu thế chống lại “sức mạnh của quỷ dữ.” Tuy nhiên, chiến thuật của Ukraine thành công nhờ hai lý do mà Iran hoàn toàn không có.
Khi Ukraine bước vào cuộc chiến chống lại Nga, nhiều người phương Tây còn mơ hồ với đất nước này. Có thể không ít người thậm chí không biết tổng thống Ukraine là ai. Chính những meme hài hước đã giúp giới thiệu một Ukraine – từng có hệ thống chính trị dân chủ và nền báo chí tự do – đến với thế giới. Trong một báo cáo của Viện Reuters (Reuters Institute), nhà nghiên cứu Olga Tokariuk nhận định: Khiếu hài hước của người Ukraine, thể hiện qua meme chính trị, đã đóng vai trò như một “cánh cửa dẫn lối tới sự thấu hiểu sâu sắc hơn về lịch sử và văn hóa đất nước này.”
Hơn nữa, các meme của Ukraine hoàn toàn nhất quán với thực tế khách quan. Hình ảnh một Ukraine hóm hỉnh, đầy khí phách và đậm chất dân chủ cũng chính là hình ảnh mà giới báo chí, các nhà ngoại giao, những người tị nạn và các thanh sát viên vũ khí đã tận mắt chứng kiến ngay trên thực địa. Việc tuyên truyền bằng meme chính trị, do vậy, không cần phải tìm cách lấn át sự thật. Nhiệm vụ duy nhất của nó là chỉ làm cho sự thật vốn có được phơi bày rõ hơn ra ánh sáng.
Trong khi đó, Iran không hề có điểm nào trong hai yếu tố trên. Cộng Hòa Hồi Giáo Iran không phải là một thực thể vô danh hay mờ nhạt; ngược lại, họ là một chế độ nổi tiếng toàn cầu về sự ác độc. Với nửa thế kỷ cai trị, nhà cầm quyền Iran đã để lại vô số “thành tích” về đàn áp dân chủ, bóp nghẹt báo chí, và giết dân như nghóe.
Theo báo cáo của Hạ Viện vương quốc Anh (“International Development Committee Written evidence submitted by Justice for Iran”/publications.parliament.uk), năm 2013, lần đầu tiên chủ đề về nạn cưỡng hiếp trong các nhà tù đã được thảo luận một cách công khai và rộng rãi bởi một cá nhân thuộc cơ quan lãnh đạo Cộng Hòa Hồi Giáo Iran. Đó là Giáo Sĩ Hussein-Ali Montazeri Najafabadi. Từng ngồi ghế phó lãnh đạo tối cao thứ nhất (1st Deputy Supreme Leader) từ 1985-1989, Giáo Sĩ Montazeri – trong hồi ký xuất bản năm 2000 – kể rằng ông từng gửi thư cho Lãnh Tụ Tối Cao Khomeini. Trong thư, Montazeri viết:
“Ngài có biết rằng có rất nhiều người đã bỏ mạng dưới sự tra tấn của các thẩm vấn viên không? Ngài có biết rằng tại nhà tù Mashhad, do thiếu thốn sự chăm sóc và quan tâm y tế dành cho các cô gái trẻ, người ta đã phải cắt bỏ buồng trứng và tử cung của khoảng 25 cô gái, và theo cách đó, đã gây tàn phế cơ thể cũng như cơ quan sinh sản của họ hay không?!… Ngài có biết họ (cai tù) đã cưỡng đoạt tình dục các cô gái trẻ tại một số nhà tù của đất nước Cộng Hòa Hồi Giáo chúng ta hay không?…”
Thực tế ê chề hơn được tưởng
Trở lại với chiến lược tuyên truyền thông qua các clip Lego mà Iran đang thực hiện. Với cách họ đang làm, họ chỉ có thể thỏa mãn tâm lý chống kẻ thù; và sau tất cả, cũng chỉ dừng lại ở phạm vi đó. Những con Lego của họ không khiến thế giới mủi lòng. Cái nhìn về một Iran tàn ác vẫn còn nguyên.
Dù cố bôi nhọ Mỹ nhưng thật ra nước Mỹ nói chung và lương tâm người Mỹ không đáng bôi nhọ. Hầu hết người Mỹ đều phản đối cuộc chiến với Iran. Trong khi Ukraine khiến cả thế giới dồn vào họ, viện trợ cho họ, chia sẻ tình cảm thật sự với họ, thì khoảng cách giữa Iran với phần còn lại thế giới (nếu không kể mối quan hệ đặc biệt giữa Tehran với Nga và Trung Quốc) vẫn tồn tại y như trước khi xảy ra chiến tranh.
Khoảng cách giữa người dân với nhà cầm quyền Iran cũng như vậy. Trước chiến tranh, kinh tế Iran trong tình trạng khủng hoảng trầm trọng đã châm ngòi cho loạt biểu tình; giờ đây, ảnh hưởng chiến tranh càng khiến Iran chẳng khác gì con bệnh hấp hối bên bờ sinh tử. Sự sống, với Iran, đang rất mong manh. Các “chiến binh Lego” không làm gì để thay đổi được điều đó.
Cần nhắc lại, đầu Tháng Năm, một quan chức thuộc Bộ Lao Động và Xã Hội Iran cho biết chiến tranh đã khiến một triệu người rơi vào cảnh thất nghiệp. Tehran đang dọa phạt 20 năm tù cùng hình phạt đánh roi bất cứ kẻ nào trục lợi tăng giá hàng hóa và đầu cơ nhu yếu phẩm. Phó Tổng Thống Thứ Nhất Mohammad Reza Aref thừa nhận giá cả một số mặt hàng đã tăng hơn 100% chỉ trong vòng chưa đầy một tuần vào Tháng Tư.
Theo Ngân Hàng Trung Ương Iran, tỷ lệ lạm phát tổng thể tính theo năm đã chạm mức 67% vào giữa Tháng Tư, tăng mạnh so với cùng kỳ năm trước. Tháng Mười, 2025, chỉ số lạm phát lương thực đã vọt lên 64%; sau đó tăng tốc lên 105% vào Tháng Hai, 2026 – đẩy tỷ lệ lạm phát tổng thể lên mức 47.5% ngay trước thềm cuộc chiến. Điều nghiêm trọng hơn nữa là nhà cầm quyền đang cạn sạch tiền. Nếu không có nguồn thu cho ngân sách, nhà nước không thể trả lương. Đầu Tháng Năm, đồng nội tệ của Iran đã trượt dốc xuống mức thấp kỷ lục so với đồng đô la Mỹ, chạm mốc 1.8 triệu rial đổi $1. [kn]
