Hiếu Chân/Người Việt
Kết thúc chuyến thăm chính thức Trung Quốc hai ngày, Tổng Thống Donald Trump và chủ tịch nước chủ nhà – ông Tập Cận Bình đều đề cao sự ổn định nhưng hai bên chưa giải quyết được bất kỳ vấn đề gai góc nào, từ thuế quan và rào cản thương mại, cuộc chiến ở Iran, đặc biệt là vấn đề Đài Loan. Chẳng những vậy, cảnh báo sắt máu của ông Tập và phát ngôn không nhất quán của ông Trump đang gây lo ngại cho tương lai của đảo quốc dân chủ. Có thể nào Đài Loan sẽ một lần nữa bị Mỹ bỏ rơi như 54 năm trước?
Trên phi cơ Air Force One trở về Mỹ, Tổng Thống Trump nói với các nhà báo rằng ông và Chủ Tịch Tập không bàn về thuế quan (tariff), ông cũng không yêu cầu ông Tập giúp mở lại eo biển Hormuz. Nhưng, hai nhà lãnh đạo đã thảo luận chi tiết thương vụ Mỹ cung cấp vũ khí cho Đài Loan bị đình hoãn và bị Trung Quốc phản đối rất mạnh mẽ.
Phóng viên Chris Buckley của báo The New York Times tường thuật, lúc đầu, khi phóng viên đặt câu hỏi, chuyện Mỹ bán vũ khí cho Đài Loan có được bàn trong cuộc họp thượng đỉnh vừa qua hay không, ông Trump đáp: “Không, tôi không nói gì về chuyện đó.” Thế rồi chỉ vài phút sau, ông lại nói thương vụ vũ khí đã được thảo luận với ông Tập “đến từng chi tiết.” Thế là thế nào?
***
Thu phục, sáp nhập Đài Loan vào Trung Quốc lục địa là tham vọng lớn nhất của giới lãnh đạo cộng sản Bắc Kinh, có thể bằng vũ lực nếu cần. Các chuyên gia về chính trị Trung Quốc nhận định, ông Tập Cận Bình đặt mục tiêu thu phục Đài Loan, “thống nhất Trung Quốc” thành nhiệm vụ trọng tâm của công cuộc phục hưng dân tộc Trung Hoa. Đài Loan phải “trở về” Trung Quốc, có thể trong năm 2027, nhân kỷ niệm 100 năm ngày thành lập quân đội. Trở ngại lớn nhất của tham vọng này là do Mỹ làm “kỳ đà cản mũi;” vấn đề Đài Loan luôn là cái gai trong quan hệ Mỹ – Trung.
Mâu thuẫn bắt đầu từ năm 1972. Sau khi nối lại bang giao với Trung Quốc cộng sản, Quốc Hội Mỹ thông qua đạo luật Quan Hệ Đài Loan (The Taiwan Relations Act of 1979 – TRA) có hiệu lực từ ngày 1 Tháng Một, 1979 nhằm điều chỉnh mối quan hệ không chính thức giữa Washington và Đài Bắc. Đạo luật TRA quy định chính phủ Mỹ phải cung cấp cho Đài Loan những vũ khí phòng thủ đủ mạnh để tự bảo vệ, đồng thời Mỹ phải duy trì năng lực chống lại mọi hành động sử dụng vũ lực gây nguy hiểm cho an ninh, hệ thống chính trị và kinh tế của Đài Loan. Từ 1979 đến nay, Đài Loan mua hàng tỷ đô la vũ khí Mỹ.
Đạo Luật TRA, cùng với các văn bản “Ba Thông Cáo Chung” và “Sáu Bảo Đảm” là nền tảng pháp lý cho chính sách Một Trung Quốc mà chính phủ Mỹ theo đuổi qua nhiều đời tổng thống. Một trong “Sáu Bảo Đảm” ra đời năm 1982 khẳng định Washington “không đồng ý tham vấn với Trung Quốc về bán vũ khí cho Đài Loan.” Quốc Hội Mỹ căn cứ vào những văn kiện này để biện minh cho việc cung cấp vũ khí cho Đài Bắc bất chấp Bắc Kinh phản đối rằng làm như vậy là can thiệp vào công việc nội bộ của họ.
***
Hiện quân đội Đài Loan có nhu cầu cấp bách phải đổi mới trang bị, vũ khí để ứng phó hiệu quả với áp lực quân sự ngày càng tăng từ Trung Quốc. Nhu cầu của Đài Bắc cũng phù hợp với lợi ích của các tập đoàn công nghiệp quốc phòng Mỹ. Nhưng từ khi ông Trump trở lại Toà Bạch Ốc trong nhiệm kỳ thứ hai, các hợp đồng bán vũ khí cho Đài Bắc bị trở ngại.
Mới đây, chính phủ Đài Bắc do đảng Dân Tiến lãnh đạo quyết định đầu tư tới $40 tỷ để hiện đại hoá vũ khí nhưng do sự chống đối của Quốc Dân Đảng đối lập, con số này giảm xuống còn $25 tỷ, tập trung vào việc mua sắm vũ khí Mỹ. Cuối năm ngoái, Quốc Hội Mỹ thông qua kế hoạch bán cho Đài Bắc $11 tỷ vũ khí, bao gồm các loại hoả tiễn chống hạm, phòng không và chiến đấu cơ F-16. Bắc Kinh tất nhiên hết sức tức giận và phản đối mạnh mẽ. Đến nay hợp đồng $11 tỷ vẫn còn nằm trên bàn của Bộ Ngoại Giao Mỹ, chưa được khai triển. Trước chuyến đi Bắc Kinh, ông Trump tiếp tục đình hoãn kế hoạch bán $14 tỷ vũ khí cho Đài Bắc bất chấp sự phản đối của các nghị sĩ lưỡng đảng trong Quốc Hội.
Ông Trump vốn đã không ưa Đài Loan. Ông thường miêu tả đảo quốc dân chủ này là đối thủ cạnh tranh kinh tế hơn là một đồng minh thân thiện, một đối tác chiến lược. Thậm chí hồi Tháng Hai, ông Trump còn muốn “tham vấn” ý kiến ông Tập trước khi quyết định bán vũ khí cho Đài Loan, điều mà chưa tổng thống tiền nhiệm nào làm vì trái với cam kết! Thế rồi trong chuyến đi Bắc Kinh vừa qua, ông đem chuyện vũ khí Đài Loan ra thảo luận “chi tiết” với ông Tập – một chuyện khá bất ngờ dù Ngoại Trưởng Marco Rubio, cùng đi trong đoàn của ông Trump, trước đó khẳng định chính sách của Hoa Kỳ đối với Đài Loan không thay đổi.
Theo các nguồn tin quốc tế, trong cuộc họp kín với phái đoàn ông Trump hôm Thứ Năm, ông Tập cảnh báo Mỹ rất gay gắt. Theo ông Tập, nếu Mỹ giải quyết vấn đề Đài Loan một cách cẩn trọng và đúng đắn thì quan hệ song phương có thể duy trì ổn định, ngược lại, “Nếu giải quyết không tốt, hai nước sẽ va chạm, thậm chí xung đột, đẩy quan hệ Mỹ-Trung vào hoàn cảnh rất nguy hiểm. Mỹ phải thận trọng hết mức trong việc giải quyết vấn đề Đài Loan,” ông Tập nói trong cuộc họp, theo biên bản do Tân Hoa Xã công bố. Trước đó trong bài phát biểu ngắn khai mạc cuộc họp thượng đỉnh, ông Tập còn dùng khái niệm “Bẫy Thucydide” về chiến tranh giữa một cường quốc đang thống trị với một cường quốc đang nổi lên để nói bóng gió về quan hệ Mỹ-Trung hiện nay và kêu gọi “Chúng ta nên là đối tác thay vì đối thủ. Cùng giúp nhau thành công. Cùng nhau thịnh vượng. Và cùng tạo dựng con đường đúng đắn để các cường quốc chung sống hòa hợp trong kỷ nguyên mới.”
***
Ông Trump đến Bắc Kinh với tư thế không thuận lợi do bị vướng vào nhiều vấn đề đối nội và đối ngoại. Trong nước, giá cả leo thang và triển vọng u ám của cuộc bầu cử giữa kỳ làm ông lo lắng mất ăn mất ngủ; ngoài nước cuộc chiến tranh không có lối thoát ở Trung Đông càng làm cho tỷ lệ người Mỹ ủng hộ ông rơi xuống mức thấp nhất.
Dù ông không thừa nhận thì người quan sát tinh ý đều nhận ra ông đang rất cần ông Tập Cận Bình ra tay giúp ông giải quyết bài toán Iran và eo biển Hormuz, ổn định chuỗi cung ứng hàng hoá, mở rộng thị trường cho các tập đoàn Mỹ và mua nhiều sản phẩm Mỹ để cân bằng phần nào cán cân thương mại đang quá chênh lệch. Để đạt được những mục tiêu này, ông Trump không tiếc lời ca tụng, gần như nịnh bợ ông Tập một cách thô thiển.
Đổi lại, người ta thấy Chủ Tịch Tập hết sức khôn khéo: vừa tổ chức đón tiếp và chiêu đãi hào phóng để vuốt ve bản ngã của ông Trump, vừa thẳng thừng vạch ra những giới hạn cho quan hệ với Mỹ, đặc biệt là trong vấn đề Đài Loan. Muốn được Tập giúp, Trump phải đánh đổi điều gì đó, phần chắc là vấn đề Đài Loan. Để biết hai nhà lãnh đạo Mỹ-Trung thảo luận chuyện gì, “chúng ta phải cố đọc giữa hai dòng chữ,” theo lời chuyên gia Bonnie Glaser, giám đốc điều hành Chương Trình Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương của Quỹ Marshall Đức tại Washington, một chuyên gia hàng đầu về chính sách Đài Loan. “Nhưng theo đánh giá ban đầu của tôi thì Tập Cận Bình đã bộc lộ một cách rất mạnh mẽ mối quan tâm của ông ta về việc Mỹ bán vũ khí cho Đài Loan. Tôi nghĩ Tập đang có cơ hội buộc Mỹ không chỉ đình hoãn mà còn cắt giảm, thậm chí không bán vũ khí [cho Đài Loan] trong một thời gian dài sắp tới,” bà Glaser nói với báo The New York Times.
Trên Air Force One, ông Trump nói với báo chí rằng ông sẽ quyết định có phê chuẩn gói vũ khí $14 tỷ bán cho Đài Loan hay không, và chỉ có ông mới có thẩm quyền quyết định. Còn trước mắt, ông lo cho một cuộc chiến khác. “Tôi nghĩ, điều cuối cùng chúng ta cần ngay bây giờ là cuộc chiến cách đây 9,500 dặm.” Ai cũng hiểu đó là vụ sa lầy ở Iran. Bình luận của ông Trump cho thấy mối bận tâm thật sự của ông, dường như ông đang cân nhắc lời cảnh báo của ông Tập về vấn đề Đài Loan và tính tới một cuộc đổi chác. Lo ngại nhất là chính phủ Đài Bắc. Họ không biết rồi đây có mua được vũ khí Mỹ để tự vệ hay không.
Hơn nửa thế kỷ trước, việc Mỹ đột ngột cắt viện trợ vũ khí cho Việt Nam Cộng Hoà sau khi ký hiệp định Paris và rút quân về nước đã khiến miền Nam nguy ngập và mất nước sau hơn hai năm tự lực và kiên cường chống đỡ. Nay nếu Mỹ ngừng bán vũ khí cho Đài Loan, không biết hòn đảo này sẽ đứng vững được bao lâu trước dã tâm và sức mạnh quân sự của Trung Quốc? [dt]
