Trúc Phương/Người Việt
Khó có thể tưởng tượng những gì được nói tại Hội Nghị Thượng Đỉnh G7 tổ chức ở Pháp ngày 15 Tháng Sáu là phát biểu từ Tổng Thống Trump. Cuối năm 2025, ông Trump còn hứa với người dân Iran rằng những kẻ bạo chúa cai trị họ sẽ bị lật đổ. Nhưng giờ, ông đổi “tông”: “Tôi chưa bao giờ quan tâm việc thay đổi chế độ,” rằng “chúng tôi đang làm việc với những người mà tôi cho là rất lý trí. Họ rất dễ chịu khi làm việc cùng chúng tôi” và “họ là những người mạnh mẽ, thông minh;” còn nữa, “họ không hề cực đoan, và họ, bạn biết đấy, chỉ muốn giúp đất nước họ…”
“Trump đã đầu hàng Iran”
Nhìn bất kỳ góc độ nào, kể cả theo lăng kính MAGA cực đoan vốn luôn ủng hộ bất cứ gì mà ông Trump làm, cũng có thể thấy ông hoàn toàn thất bại sau những gì gây ra trong cuộc xung đột với Tehran. Chính xác hơn là ông đang cầu hòa với Iran. Chẳng điều gì ông nói, trước hoặc ngay sau khi bom đạn bắt đầu, trở thành hiện thực.
Ông Trump từng đoan quyết Mỹ giành “chiến thắng toàn diện và trọn vẹn” và Iran phải “đầu hàng vô điều kiện,” rằng Iran không được phép làm giàu uranium và “Mỹ sẽ phối hợp với Iran để loại bỏ toàn bộ vật liệu nguyên tử” có độ tinh khiết gần mức chế tạo bom mà nước này đang giữ.
Thế nhưng chính quyền Tehran vẫn tồn tại. Điều ông Trump hí hửng nhất là thỏa thuận sơ bộ giúp mở lại eo biển Hormuz, thì đó cũng đơn thuần là sự trở lại trạng thái nguyên trạng như trước chiến tranh. Một cách tổng thể, Iran là bên chiến thắng về mặt chiến lược. Ông Trump phải chấp thuận một khung hòa bình mà thế giới đều hiểu đó là thất bại đối với cá nhân ông, và là một bước lùi đối với nước Mỹ.
Về mục tiêu thu hồi vật liệu nguyên tử, ông Trump nói, “tôi gọi đó là bụi nguyên tử, tức là vật liệu đã được làm giàu của họ, đúng không? Cả ngọn núi sụp đổ và đè lên đó. Chúng tôi có camera giám sát… Người ta có thể đặt câu hỏi ‘Tại sao lại phải bận tâm làm gì?’ vì nó thực ra chẳng có giá trị gì mấy. Nó… bạn biết đấy, có lẽ chỉ trị giá khoảng nửa triệu đô. Đó không phải là thứ gì quá giá trị…” Khi đánh Iran, ông Trump nói, Mỹ phải chặn đứng khả năng chế tạo bom nguyên tử của Tehran; giờ đây, số uranium được làm giàu ở mức độ cao lại bị coi là “không mấy giá trị.”
Giới bảo thủ có quan điểm cứng rắn từng lăn xả bảo vệ ông Trump khi cuộc đối đầu với Iran bắt đầu, nghĩ rằng Mỹ có nguy cơ thất bại trên bàn đàm phán tiếp theo. Những thông tin ban đầu, chẳng hạn thỏa thuận hòa bình sơ bộ có thể giúp Iran tiếp cận hàng tỷ đô tài sản bị phong tỏa, khiến MAGA bồn chồn. Họ lo rằng thỏa thuận trên không đủ mạnh để kiềm chế tham vọng nguyên tử của Iran, đồng thời mang lại lợi ích kinh tế cho Tehran, tạo điều kiện cho chính quyền nước này khôi phục kho hỏa tiễn.
Hai nhân vật có ảnh hưởng lớn, thường xuyên cố vấn cho ông Trump trong suốt thời gian diễn ra cuộc đối đầu Mỹ-Iran, Tướng Jack Keane (về hưu, cộng tác viên Fox News) và Marc Thiessen (cựu trưởng ban soạn diễn văn cho cựu Tổng Thống George W. Bush), lên tiếng bày tỏ lo ngại. Ông Thiessen nói rằng những thông tin ban đầu về thỏa thuận là “thảm họa hoàn toàn.” Erick Erickson, nhà bình luận cực hữu, nói toạc móng heo “Trump đã đầu hàng Iran.”
Một số viên chức cấp cao trong chính quyền Trump cho biết Mỹ và Iran đã thảo luận về việc nới lỏng các biện pháp trừng phạt, khôi phục quyền tiếp cận Tehran đối với một phần trong khoảng $100 tỷ tài sản bị phong tỏa, cũng như việc lập ra một nguồn quỹ $300 tỷ nhằm hỗ trợ tái thiết và khắc phục thiệt hại do chiến tranh gây ra. Một quan chức nói thêm, “tiền chỉ trao khi cháo đã múc,” có nghĩa Tehran chỉ được tiếp cận các khoản tiền bị phong tỏa nếu chứng minh rằng họ tuân thủ các điều khoản của thỏa thuận, trong đó có có việc vô hiệu hóa lượng uranium làm giàu ở cấp độ cao và mở lại eo biển Hormuz. Trong cuộc phỏng vấn Fox News ngày 15 Tháng Sáu, Phó Tổng Yhống JD Vance cũng nói, “Iran sẽ không nhận được xu nào trừ khi họ biết cư xử đúng mực và thay đổi hành vi,” rằng quỹ tái thiết do các quốc gia vùng Vịnh trong khu vực chi trả chứ không phải Mỹ.
Không ai có cảm giác ê chề bằng Israel khi nghe những thông tin hành lang về cuộc thỏa thuận giữa Mỹ và Iran mà họ hoàn toàn bị gạt ra rìa. Thủ Tướng Israel Benjamin Netanyahu thật ra đáng bị như vậy. Chính ông tự chuốc lấy tình cảnh này cho bản thân và đất nước ông. Ông Netanyahu, cùng phe hiếu chiến tại Mỹ, hẳn ảo tưởng rằng họ đủ khôn ngoan, khéo nịnh và thuyết phục được Trump sử dụng sức mạnh quân đội Mỹ để tiêu diệt kẻ thù truyền kiếp Iran. Tuy nhiên, đáng lý họ phải nhận ra sớm hơn rằng khi đụng đến lợi ích cá nhân, ông Trump luôn phủi tay bỏ đi và mặc kệ người khác gánh chịu mớ hỗn độn do ông gây ra và để lại.
“Hòa bình” đến, dân Iran được gì?
Đêm 8 Tháng Giêng, tại thành phố công nghiệp Karaj ở Tây Bắc Tehran, Sam Afshari, 17 tuổi, bị sát hại. Lúc đó, Sam cùng các bạn tham gia cuộc biểu tình ôn hòa. Đèn đường đột ngột tắt ngấm. Nhân chứng thấy thành viên Lực Lượng Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo (IRGC) và dân quân Basij ngồi trên thùng xe tải lao tới từ phía sau đám đông biểu tình và xả súng máy cỡ nòng .50. Bị trúng đạn, Sam được đưa đến bệnh viện.
Khi nạn nhân đang thở bằng máy thì nhân viên IRGC đến bệnh viện và bắn một phát “ân huệ” kết liễu vào gáy Sam. Mẹ và chú của Sam tìm thấy thi thể nạn nhân tại nhà xác nghĩa trang Behesht-e Sakineh. Khuôn mặt Sam bị biến dạng đến mức không thể nhận ra. Người mẹ chỉ nhận diện được con nhờ hình xăm chữ “Mẹ” trên ngực.
Chuyện chưa hết. Những kẻ quản lý nhà xác thuộc IRGC nhục mạ bà là gái mại dâm và nói rằng con bà là kẻ khủng bố. Tiếp đó, họ đưa bà tờ đơn yêu cầu ký xác nhận rằng Sam là thành viên lực lượng dân quân Basij. Nhà nước muốn đưa Sam vào danh sách “những người tử vì đạo” bị sát hại bởi đám biểu tình bạo lực. Họ dọa nếu bà từ chối ký, họ sẽ không giao thi thể để gia đình an táng.
Họ còn yêu cầu bà phải trả số tiền tương đương $1,400; nếu không, Sam sẽ bị chôn trong mộ tập thể, như hàng trăm nạn nhân khác được đưa về Behesht-e Sakineh. $1,400 trong trường hợp gia đình Sam là còn ít. Có người phải hối lộ đến $7,000 để mang xác người thân về – như tường trình của Mai Sato, báo cáo viên đặc biệt của Liên Hiệp Quốc về nhân quyền tại Iran… Đó là tóm tắt những gì được thuật trong bài viết trên The Atlantic ngày 16 Tháng Sáu.
Phải nói là chế độ Tehran rất tàn độc. Hàng chục ngàn người Iran đã bị giết trước khi Mỹ-Israel mở chiến dịch quân sự (ngày 28 Tháng Hai) và họ tiếp tục bị giết ngay cả khi chiến sự đang diễn ra. Tổ chức nhân quyền Iran HRANA cho biết, kể từ ngày 18 Tháng Ba, Tehran đã hành quyết tù nhân chính trị với tần suất trung bình hai ngày một vụ. Hầu hết là thanh niên. Nhiều người trong số đó bị bắt trong các cuộc biểu tình vào Tháng Giêng, 2026. Cho đến thời điểm này, Iran là quốc gia có tỷ lệ hành quyết trên đầu người cao nhất thế giới, nếu không kể Trung Quốc. Tổ Chức Ân Xá Quốc Tế ước tính Iran đã hành quyết 2,159 người vào năm 2025.
Chiến dịch thanh trừng càng dữ dội và gay gắt khi Iran giao chiến với Mỹ. Ngày 5 Tháng Ba, Salar Abnoush – phó chỉ huy lực lượng dân quân Basij – nói trên truyền hình: “Hỡi các bậc phụ huynh, nếu con cái quý vị không nghe lời thì đó không phải là lỗi chúng tôi. Bất kỳ ai ở Iran ngày nay có tiếng nói đồng điệu với kẻ thù, thì mặt đất dưới chân họ là Tel Aviv và đầu của họ là Netanyahu. Lệnh hành quyết họ đã được ban hành. Trước giờ chưa ai từng nói với quý vị điều này một cách rõ ràng như vậy. Chúng tôi không muốn con cái quý vị bị giết…”
Những ngày sắp tới, dù “hòa bình” đến bằng hình thức nào, cuối cùng, người dân Iran vẫn sống với chế độ tàn độ như vậy. Ở một góc độ, có thể nói họ đã bị phản bội. Khó có thể trách tại sao tự thân họ không đứng dậy. Trong thực tế, như đã biết, họ – tay không tấc sắt – đã đứng lên nhiều lần với tinh thần dũng cảm đáng nể.
Gút lại, nhiều chi tiết của thỏa thuận sơ bộ giữa Mỹ và Iran còn rất mập mờ – một dấu hiệu cho thấy tất cả dường như được phác thảo vội vàng để Tổng Thống Trump có thể rút chân khỏi Trung Đông sớm chừng nào hay chừng đó. Chính quyền Trump hẳn đã công bố rầm rộ và đầy đủ chi tiết, nếu đó là một thỏa thuận mạnh và Mỹ ở thế trên cơ. Dù thế nào, cũng có thể thấy ông Trump phản bội lời hứa với người dân Iran. Ông cũng phản bội Israel – đồng minh chủ chốt của Mỹ trong cuộc chiến – khi gây sức ép buộc Jerusalem phải dừng chiến dịch tiêu diệt Hezbollah ở Lebanon. Tuy nhiên, sự phản bội tồi tệ nhất là nhằm vào người Mỹ, đặc biệt tín đồ MAGA, những người từng ủng hộ cuộc chiến.
Điều đáng nói là cho đến giờ vẫn còn nhiều người chưa tin họ đang “nuốt” cái “bánh vẽ” khổng lồ của ông Trump. [dt]
