Trúc Phương/Người Việt
Tâm lý thích dùng “hàng Mỹ chính gốc” không chỉ phổ biến với người tiêu dùng ở các nước đang phát triển mà với cả người Mỹ. Một sản phẩm dán nhãn “Made in USA” gần như luôn là bảo chứng cho chất lượng. Hàng Mỹ là xịn rồi, khỏi phải lo. Tuy nhiên, làm thế nào để biết đó là “hàng Mỹ thật” không là điều dễ dàng, khi mà những người bán hàng, là dân Mỹ, trong trường hợp này là Amazon và Walmart, lại cố tình lập lờ…
Coi chừng “bé cái lầm”
Với người Mỹ, việc mua hàng Mỹ không chỉ là vấn đề niềm tin. Nó là câu chuyện liên quan tinh thần ái quốc, kiểu “người Mỹ phải xài hàng Mỹ.” Có đến 71% người Mỹ cho biết họ cố ý chọn mua các sản phẩm do Mỹ sản xuất; 65% sẵn sàng trả mức giá cao hơn từ 10% trở lên cho các sản phẩm mang nhãn “Made in USA”; 55% người mua sắm tại Mỹ coi trọng việc mua sản phẩm “Made in USA” là giúp đóng góp nền kinh tế quốc gia; và 71% người mua sắm tại Mỹ coi trọng việc mua các sản phẩm “Made in USA” là nhằm hỗ trợ việc làm và người lao động Mỹ.
Việc thúc đẩy ngành sản xuất tại Mỹ và hỗ trợ gia tăng sản lượng sản phẩm “Made in USA” là mục tiêu chính sách được sự ủng hộ của cả hai đảng. Chính quyền Biden đã thực hiện các chương trình nhằm thúc đẩy khoảng $1 ngàn tỷ vốn đầu tư tư nhân vào lĩnh vực sản xuất trên đất Mỹ. Đến thời Trump, ông mở rộng thêm một số chương trình liên quan, đồng thời ban hành sắc lệnh hành pháp yêu cầu Ủy Ban Thương Mại Liên Bang (FTC) ưu tiên thực thi các quy định liên quan các tuyên bố về xuất xứ “Made in USA.”
Với sự bùng nổ thương mại trực tuyến thời ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI), nhiều nhà bán lẻ, đặc biệt Amazon và Walmart, đã đưa “trợ lý AI” vào website để giúp người mua tìm hiểu thêm nhiều thông tin trước khi bấm nút đưa sản phẩm vào giỏ hàng. Một báo cáo gần đây ước tính có đến 43% nhà bán lẻ đang thử nghiệm chatbot AI hỗ trợ mua sắm. Báo cáo dự báo thị trường dành cho các tác nhân ảo giúp tư vấn mua sắm (AI agents) có thể đạt quy mô $1.7 ngàn tỷ vào năm 2030.
Walmart và Amazon – hai công ty bán lẻ lớn nhất thế giới – đều ra mắt chatbot AI cách đây không lâu. Với Amazon, nhân viên tư vấn ảo của họ là “Alexa for Shopping” (ra mắt Tháng Năm, 2026). Với Walmart, công cụ AI của họ là “Sparky.” Ra mắt vào Tháng Sáu, 2025, Sparky giúp khách hàng tìm kiếm sản phẩm, tổng hợp các đánh giá và đưa ra gợi ý.
Desiree Gosby, phó chủ tịch cấp cao phụ trách chiến lược công nghệ của Walmart, mô tả Sparky là “tương lai của mua sắm” và là yếu tố “tạo ra cuộc cách mạng trong ngành bán lẻ.” Trong các cuộc họp báo cáo tài chính hàng quý, ban lãnh đạo Walmart cho biết giá trị đơn hàng trung bình của những người sử dụng Sparky cao hơn 35%; trong khi Amazon cho biết doanh số họ tăng thêm $12 tỷ vào năm 2025 nhờ hình thức mua sắm có sự hỗ trợ AI Alexa.
Cũng chính nhờ hai công cụ Sparky và Alexa, hai nhà nghiên cứu Erie Meyer và Zachary Harris thuộc Trung Tâm Luật và Kinh Tế thuộc trường luật Columbia Law School phát hiện rằng Amazon và Walmart đều chơi trò lập lờ nguồn gốc xuất xứ “Made in USA.” Báo cáo “Made in America, Hidden by AI – AI Shopping Chatbots Reveal How Amazon and Walmart Hurt American Manufacturers and Deceive Shoppers, JULY 2026” dài 46 trang, có thể truy cập dễ dàng, cho thấy tình trạng cái gọi là “mù có chọn lọc.” Có nghĩa, Sparky và Alexa được thiết kế để giấu thông tin liên quan nguồn gốc “Made in USA.”
Cuộc điều tra Erie Meyer và Zachary Harris cho thấy Amazon và Walmart đều không cung cấp đầy đủ tính năng lọc kết quả tìm kiếm theo quốc gia xuất xứ. Cụ thể, khi thấy một món hàng ghi “Made in USA,” hai nhà nghiên cứu truy vấn hai “trợ lý thông minh” Sparky và Alexa một cách cặn kẽ và nhiều chi tiết hơn, chẳng hạn thành phần nào trong sản phẩm được sản xuất ở nơi nào tại Mỹ, thì cả hai “trợ lý” đều… ấp úng.
Trong khi đó, với sản phẩm nguồn gốc Trung Quốc, hai “trợ lý” đều cung cấp đủ thứ thông tin liên quan. Điều đó có nghĩa dữ liệu gốc về quốc gia xuất xứ sản phẩm có thể nằm sẵn trong hệ thống của các nền tảng này nhưng vấn đề là “nó” có “đồng ý” hoặc “được phép” nói cho bạn biết hay không.
Việc xảy ra tình trạng “khoảng trống dữ liệu,” đối với trường hợp sản phẩm ghi nhãn “Made in USA,” thực chất là một lựa chọn có chủ đích trong thiết kế hệ thống. Một cách dễ hiểu, Amazon và Walmart lươn lẹo trong việc dùng nhãn “Made in USA” để tăng mức độ uy tín cho sản phẩm, trong khi không cung cấp chính xác thông tin cho thấy sản phẩm đó thật ra không hoàn toàn được sản xuất ở Mỹ, hoặc được sản xuất ở Mỹ nhưng tỷ lệ thành phần tạo nên sản phẩm là rất thấp, không đủ tiêu chuẩn để dán nhãn “Made in USA.”
Như nói ở trên, khi được hỏi sâu về sản phẩm “Made in USA,” chatbot Amazon thường chặn truy vấn hoặc hạn chế câu trả lời; ngược lại, với cùng câu hỏi đó nhưng dành cho hàng “Made in China,” hệ thống lại đưa ra phản hồi chi tiết.
Khi được cật vấn về tiêu chuẩn kép như vậy, chính “trợ lý mua sắm” của Amazon thẳng thừng giải thích rằng sự hạn chế đó phản ánh chính sách của công ty “nhằm bảo vệ doanh số cho các nhà bán hàng nước ngoài.” Cả hai chatbot Sparky và Alexa đều thừa nhận việc im lặng trước những tuyên bố sai lệch về nguồn gốc xuất xứ bắt nguồn từ các quyết định kinh doanh chứ không phải do lỗi phần mềm. Nói cách khác, đó là một kiểu “minh bạch có chọn lọc.”
Như thế nào là “hàng Mỹ xịn”?
Tất cả cho thấy Amazon và Walmart dường như, nếu không nói là chắc chắn, biết rõ sản phẩm chưa đáp ứng được tiêu chuẩn “Made in USA” mà Ủy Ban Thương Mại Liên Bang quy định. Ủy ban này nói rõ, một sản phẩm “Made in USA” phải được sản xuất trong nước ở mức “toàn bộ hoặc gần như toàn bộ,” từ khâu lắp ráp cuối cùng đến các công đoạn gia công quan trọng; và đặc biệt, tỷ lệ thành phần ngoại quốc không đáng kể.
Walmart từng gặp rắc rối với quy định này. Tổ Chức Giám Sát Truth In Advertising (TINA) từng phát hiện hàng trăm sản phẩm trên trang Walmart.com dán nhãn “Made in USA” nhưng thật ra có xuất xứ ngoại quốc. Cuộc điều tra FTC sau đó buộc Walmart phải gỡ bỏ nhãn “Made in USA” và cam kết công bố thông tin nguồn gốc sản phẩm rõ ràng hơn. Năm 2021, TINA lại phát hiện vấn đề tương tự trên trang “American-Made Products” của Walmart.
Tháng Tám, 2021, FTC hoàn thiện “Quy tắc ghi nhãn Made in USA” được quy định tại mục 16 C.F.R – Phần 323 (16 C.F.R. Part 323). Một khi dán nhãn “Made in USA;” “Our products are American-made;” “Manufactured in USA;” “Built in USA;” hoặc thậm chí chỉ ghi “USA” thì nhà sản xuất hoặc đơn vị tiếp thị phải có “cơ sở hợp lý” vững chắc để chứng minh cho cái gọi là “Tuyên bố sản xuất tại Mỹ” (từ trong ngành gọi là “Made in USA Statement”). Điều này có nghĩa nhà sản xuất hoặc đơn vị tiếp thị cần có bằng chứng xác thực và đáng tin cậy để khẳng định sản phẩm được sản xuất “toàn bộ hoặc gần như toàn bộ” tại một trong 50 tiểu bang và Washington DC.
FTC xem xét yếu tố nào để xác định liệu một sản phẩm được sản xuất “toàn bộ hoặc gần như toàn bộ” tại Mỹ? Thứ nhất, công đoạn lắp ráp hoặc gia công cuối cùng của sản phẩm phải diễn ra tại Mỹ. Sau đó, FTC sẽ xem xét các yếu tố khác, trong đó có tỷ trọng chi phí sản xuất liên quan linh kiện và công đoạn gia công tại Mỹ; quy trình sản xuất giữa thành phần nước ngoài và sản phẩm hoàn thiện lắp ráp tại Mỹ; tầm quan trọng của thành phần nước ngoài đối với hình dáng hoặc chức năng sản phẩm…
Ví dụ, một nhà máy sản xuất đồng hồ tại Nevada sử dụng chủ yếu linh kiện và nhân công Mỹ. Tuy nhiên, phần quan trọng nhất là bộ máy (movement – bộ phận giúp đồng hồ vận hành và hiển thị thời gian) lại được nhập từ hàng giá rẻ sản xuất ở Thụy Sĩ. Dù bộ máy chiếm một tỷ trọng nhỏ trong tổng chi phí sản xuất đồng hồ, nhưng nếu thiếu bộ phận này, đồng hồ không thể hoạt động. Do vậy, việc dán nhãn “Made in USA” trong trường hợp trên là không chính xác và xem như phạm luật. Tương tự, một chiếc nhẫn, dù được sản xuất hoàn toàn ở Mỹ, từ thiết kế, chế tác đến giai đoạn hoàn thiện cuối cùng, vẫn không được phép dán nhãn “Made in USA” nếu toàn bộ vật liệu chính, chẳng hạn vàng, được nhập từ nước ngoài.
Quy định FTC không những nêu rõ doanh nghiệp chỉ được tuyên bố sản phẩm “Made in USA” khi sản phẩm đó được sản xuất “toàn bộ hoặc gần như toàn bộ” tại Mỹ mà họ còn cảnh báo người kinh doanh phải “giám sát, xác định và thực hiện các biện pháp giải quyết đối với những người bán hàng bên thứ ba khi họ đưa ra các tuyên bố sai lệch hoặc gây hiểu lầm về nhãn ‘Made in USA.’”
Năm 2025, FTC chọn Tháng Bảy là tháng “Made in USA” nhằm nhấn mạnh tầm quan trọng của các tuyên bố trung thực về “Made in USA.” Dịp này, FTC cũng gửi thư nhắc nhở Walmart và Amazon. Tất cả cho thấy vấn đề thật ra đã được chú ý nhưng chẳng ai phạt vạ ai và cũng không có biện pháp cứng rắn nào để chặn đứng vụ việc. Cuối cùng, không chỉ người tiêu dùng “thông minh” tiếp tục bị những công cụ “thông minh” lừa một cách gián tiếp mà ở đây còn là chuyện công ty Mỹ gạt người Mỹ mua “hàng Mỹ.” [dt]
