Trần Bình Nam
Khoản II, điều 1 (Article II, section1) Hiến Pháp Hoa Kỳ xác định cách bầu tổng thống. Không phải theo lối phổ thông đầu phiếu, ai được nhiều phiếu nhất của những cử tri đi bầu thì đắc cử mà theo phiếu của Cử Tri Ðoàn (CTÐ – electoral college).
Ai được nhiều phiếu CTÐ nhất thì đắc cử. Nếu không ai có đa số thì Hạ Nghị Viện, mỗi tiểu bang một phiếu sẽ bầu chọn tổng thống. Nếu lại đồng phiếu thì một ủy ban bầu cử đặc biệt do Hạ Nghị Viện thành lập sẽ quyết định ai đắc cử.
CTÐ gọi là Ðoàn nhưng chỉ là một người đại diện cho nhiều cử tri, được chọn theo một tiêu chuẩn nào đó theo luật từng tiểu bang. Nhưng Hiến Pháp quy định dân biểu, thượng nghị sĩ và viên chức chính quyền liên bang không được chọn làm CTÐ. Hiến Pháp cũng ấn định số CTÐ cho mỗi tiểu bang bằng tổng số dân biểu và thượng nghị sĩ của tiểu bang đó và thủ đô Washington D.C có 3. Theo tiêu chuấn hiến định đó hiện nay tiểu bang California có 55 CTÐ, Alsaka có 3 CTÐ v.v… Tổng số CTÐ toàn quốc là 538 (435 DB, 100 TNS, cộng 3 của quận thủ đô). Với chế độ lưỡng đảng hiện nay ứng cử viên nào đạt được quá bán con số 538 tức 270 CTÐ thì đắc cử tổng thống. Cách phân chia số CTÐ cho các ứng cử viên dựa vào kết quả phiếu của dân trong từng tiểu bang.
Theo bản Hiến Pháp viết năm 1787 do 13 tiểu bang đầu tiên họp tại Philadelphia soạn thảo, được phê chuẩn và trở nên có hiệu lực năm 1788, cách bầu tổng thống theo lối CTÐ khá phức tạp vì có nhiều đảng. Năm 1824 có 3 ứng cử viên tổng thống. Ông Andrew Jackson được nhiều phiếu của dân nhưng không có đa số CTÐ. Hạ Nghị Viện bầu ông John Quincy Adams làm tổng thống. Nhiệm kỳ sau ông Jackson đánh bại ông Adams và trở thành tổng thống thứ 7 của Hoa Kỳ. Vì vụ “chướng mắt” do Hiến Pháp mà ra là được dân bầu với đa số phiếu mà không đắc cử tổng thống nên Hoa Kỳ dần dần tiến đến chế độ lưỡng đảng, đảng Cộng Hòa và đảng Dân Chủ cho đến hôm nay.
Ðể bảo đảm (hy vọng thì đúng hơn) rằng trong chế độ lưỡng đảng ứng cử viên nào được nhiều phiếu của dân cũng sẽ có đa số phiếu CTÐ, một số tiểu bang thông qua luật buộc tất cả CTÐ của tiểu bang phải bỏ phiếu cho ứng cử viên chiếm được đa số phiếu của dân trong tiểu bang (gọi là “winner takes all”). Hiện có 26 tiểu bang (thêm D.C.) theo chế độ “winner takes all.” Các CTÐ trong 24 bang còn lại trên nguyên tắc hoàn toàn tự do. Tuy nhiên các CTÐ này theo truyền thống chiều ý dân họ đều bỏ phiếu cho ứng cử viên thắng trong tiểu bang. Ngày 17 tháng 12 trong năm bầu tổng thống tức sau khi dân đã đi bầu trong ngày Thứ Ba tiếp ngay sau ngày Thứ Hai đầu tiên trong tháng 11, các CTÐ họp nhau tại thủ đô mỗi tiểu bang bỏ phiếu rồi gởi báo cáo kết quả về Thượng Nghị Viện. Ngày 6 tháng 1 năm sau trước lưỡng viện Quốc Hội kết quả được tổng kết và lưỡng viện công bố ai đắc cử tổng thống.
Tuy nhiên, những điều này được làm theo văn bản của Hiến Pháp và để lưu trữ hồ sơ thôi. Trên thực tế, cuối ngày bầu cử (năm nay nhằm ngày 6 tháng 11) khi có kết quả từng tiểu bang, và nhất là khi phiếu CTÐ chênh lệch trông thấy và lượng định rằng dù có vài bất thường đâu đó kết quả phiếu CTÐ cũng sẽ không thay đổi bao nhiều thì ứng cử viên không đủ phiếu CTÐ chấp nhận thua cuộc và chúc mừng người chiến thắng. Kể từ giờ phút đó dân chúng Hoa Kỳ đã biết ai là tổng thống đắc cử (president-elect).
Trong lịch sự bầu tổng thống Hoa Kỳ kể từ khi có chế độ lưỡng đảng (1824) đến nay có 3 lần ứng cử viên thua phiếu dân nhưng đắc cử tổng thống. Năm 1876 ứng cử viên Cộng Hòa Rutherford B. Hayes thua phiếu ứng cử viên Samuel Tildon, nhưng kiện phiếu CTÐ tại 4 tiểu bang và đắc cử tổng thống thứ 19 của Hoa Kỳ. Năm 1888 ứng cử viên Benjamin Harisson thua phiếu dân nhưng thắng phiếu CTÐ đánh bại tổng thống đương nhiệm Grover Cleveland và đắc cử tổng thống thứ 23. Gần đây nhất, năm 2000 Tổng Thống George W. Bush thua ứng cử viên Dân Chủ Al Gore 500,000 phiếu nhưng đắc cử tổng thống do chiếm đa số phiếu CTÐ sau khi lấy được 29 phiếu CTÐ của tiểu bang Florida.
Tại sao cách thức bầu tổng thống Hoa Kỳ phức tạp như vậy? Nguyên do phát xuất từ hoàn cảnh xã hội Hoa Kỳ vào thời lập quốc. Khi đại diện 13 tiểu bang trong ủy ban soạn thảo Hiến Pháp họp Philadelphia thì diện địa quá rộng và thực tế vật chất cho thấy không thể tổ chức phổ thông đầu phiếu được. Ngoài ra nếu phổ thông đầu phiếu các tiểu bang nhiều dân sẽ chiếm ưu thế và nắm quyền lãnh đạo. Phải có một thể thức bầu tổng thống thế nào cho các tiểu bang nhỏ ít dân có thể có tiếng nói. Thoạt tiên các đại biểu nghĩ đến phương pháp để Quốc Hội bầu tổng thống. Nhưng nếu vậy thì Quốc Hội đẻ ra hành pháp và vi phạm nguyên tắc lập pháp, hành pháp, tư pháp kiểm soát lẫn nhau (checks and balances). Do đó nảy ra sáng kiến phổ thông đầu phiếu kết hợp với hệ thống CTÐ. Qua hệ thống CTÐ một ứng cử viên từ một tiểu bang ít dân vẫn có thể đắc cử tổng thống.
Từ vụ Tổng Thống George W. Bush thắng Al Gore, vấn đề bầu theo CTÐ bị nhiều nhà nghiên cứu Hiến Pháp công kích, cho là không dân chủ vì được đa số dân bầu mà không đắc cử. Nhưng những người bênh vực hệ thống CTÐ cho rằng tổng thống Hoa Kỳ không phải là người đại diện cho đa số dân mà là người đại diện cho quyền lợi các tiểu bang, lớn cũng như nhỏ, đại diện cho các khuynh hướng chính trị, đại diện cho các nhóm thế lực và các nhóm quyền lợi và đại diện cho thành phần thiểu số. Trong tình trạng hiện nay số người thiểu số gia tăng và bắt đầu chiếm đa số dân thì hệ thống CTÐ trở nên ăn khách hơn vì nó giúp người Mỹ gốc da trắng bảo vệ quyền lợi chính đáng của họ. Trước đây bà Hillary Clinton chủ trương tu chính Hiến Pháp đổi cách bầu tổng thống, nhưng có thể nghĩ lại bà sẽ không bao giờ nhắc đến việc này nữa.
Năm nay cuộc chạy đua giữa ông Mitt Romney và ông Barack Obama vào tòa Bạch Ốc sẽ diễn tiến như thế nào? Ai sẽ chiếm được 270 CTÐ trở lên để đắc cử?
Ðến lúc này ông Romney và ông Obama sẽ thắng ở tiểu bang nào thì đã rõ. Ông Obama nắm chắc 201 và ông Romney nắm chắc 191 CTÐ. Còn lại 146 phiếu CTÐ trong 11 tiểu bang chưa biết chắc bao nhiêu lọt về tay ai. Gồm theo thứ tự quan trọng: Florida (29 phiếu), Pennsylvania (20 phiếu), Ohio (18 phiếu), Michigan (16 phiếu), North Carolina (15 phiếu), Virginia (13 phiếu), Wisconsin (10 phiếu), Colorado (9 phiếu), Nevada (6 phiếu), Iowa (6 phiếu) và New Hampshire (4 phiếu). Trong 11 tiểu bang đó hai tiểu bang nặng cân thì Florida nghiêng Cộng Hòa, Ohio nghiêng Dân Chủ. Còn lại ngang ngửa.
Bảng CTÐ ở trên cho thấy cuộc bầu cử sẽ được quyết định bởi 11 tiểu bang nói trên, trong đó Florida tối quan trọng cho Cộng Hòa và Ohio tối quan trọng cho Dân Chủ. Nếu Cộng Hòa mất Florida thì cơ may đắc cử của ông Romney trở nên mong manh. Ngược lại nếu Dân Chủ mất Ohio thì ông Obama có thể là tổng thống một nhiệm kỳ. Tuy nhiên sự thắng bại các tiểu bang nặng ký như Pennsylvania, Michigan, North Carolina, Virginia cũng đóng phần quan trọng không kém.
Vào những ngày cuối cùng của cuộc tranh cử, thăm dò dư luận cho thấy phiếu dân của hai ứng cử viên mấp mé 49-49 nên rất khó đoán ai thắng ai thua tại 11 tiểu bang quyết định.
Vào khuya ngày 6 tháng 11 tới có hai việc có thể xẩy ra. Thứ nhất, kết quả phiếu CTÐ chênh lệch trông thấy, và một trong hai ông Romney hay Obama gọi điện thoại chúc mừng ông kia theo truyền thống dân chủ của Hoa Kỳ và hứa hợp tác xây dựng đất nước. Thứ hai là phiếu CTÐ của hai ông quá sít sao, và một trong hai ông sẽ kiện xin đếm phiếu lại tại một hay tại nhiều tiểu bang có trục trặc kỹ thuật trong tiến trình bầu cử để giành phiếu CTÐ cho đủ con số 270.
Chỉ còn 10 ngày nữa. Hãy cầu nguyện và ráng chờ!
Trần Bình Nam
27 tháng 10, 2012
Tài liệu tham khảo:
1. Founders’choice: Electoral college by Joshua Spivak – Los Angeles Times 25 Oct. 2012
2. Time Almanac 2010
3. Google
