Tô Văn Trường
Công luận vừa qua, xôn xao chuyện Đà Nẵng dọa kiện Bộ Tài Nguyên & Môi trường (TN&MT) về quy trình vận hành liên hồ chứa A Vương, Đắk Mi 4 và sông Tranh 2 trên lưu vực sông Vu Gia- Thu Bồn, đặc biệt là vấn đề xả nước của thủy điện Đắk Mi 4.
Chia sẻ, cảm thông với Đà Nẵng vì nếu không có ý kiến sớm, người ta ký rồi thì thành ra “mất bò mới lo làm chuồng”. Nhưng đây mới chỉ là dự thảo mà Bộ TN&MT là cơ quan tham mưu và nếu có kiện thì phải chờ kiện người ký quyết định ban hành là Thủ tướng.
Trong cuộc sống hàng ngày, chúng ta thường gặp cụm từ ‘theo quy trình’. Bản thân cụm từ này đã hàm chứa bao quy định thành văn và bất thành văn, thậm chí chỉ là chỉ đạo của một vài ‘yếu nhân’ nào đó. Xã hội cần một sự minh bạch và công khai giải trình trách nhiệm với những ‘theo đúng quy trình’ này.
Đã hội nhập thì hãy theo những quy trình mà thế giới văn minh đang tuân thủ nghiêm túc, và hãy bỏ dần những quy trình mang đậm nét ‘lệ làng’ đi. Xét cho cùng, thì cái mà chúng ta thiếu chính là yếu tố thể chế hay ‘quy trình xây dựng và thực hiện các quy trình’ là một dạng tiêu chuẩn ISO xã hội.
Đối với lĩnh vực kỹ thuật, việc xây dựng quy trình vận hành liên hồ chứa liên quan đến bài toán lũ lụt và hạn hán để tránh hậu quả ‘nhân tai’ chồng lên thiên tai thì cũng phải tuân theo yêu cầu nói trên.
Khi tiến hành xây dựng các công trình thủy điện, Bộ Công thương dựa trên quy hoạch và trên cơ sở đã tham vấn xin ý kiến các bộ ngành và địa phương liên quan. Thực hiện việc xây dựng ‘Quy trình vận hành liên hồ chứa trên các lưu vực sông’ của Chính phủ, Bộ TN&MT đã xây dựng ‘Quy trình vận hành liên hồ chứa các hồ A Vương, Đắk Mi 4 và Sông Tranh 2’ trong mùa lũ hàng năm, và Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quy trình này theo quyết định ký ngày 13 tháng 10 năm 2010. Sau đó, Bộ TN&MT cũng đã biên tập thành dự thảo Quy trình vận hành liên hồ chứa các hồ A Vương, Đắk Mi 4 và Sông Tranh 2 (bao gồm cả mùa lũ và mùa cạn) trên lưu vực sông Vu Gia – Thu Bồn.
Công trình thuỷ điện Đăk Mi 4 ở Quảng Nam. Nguồn hình: thesaigontimes.vn
Bộ TN&MT dựa trên phân tích tài liệu về tổng lượng dòng chảy mùa cạn thuộc lưu vực Vu Gia – Thu Bồn từ năm 1978 – 2011, khi tiến hành lập quy trình vận hành đã nghiên cứu, phân tích các đặc điểm cụ thể của lưu vực, cân nhắc ưu tiên nhiệm vụ bảo đảm cấp nước cho hạ du trên nhiệm vụ phát điện. Tổng lượng nước trên sông Vu Gia đến Ái Nghĩa không chỉ có hồ Đắk Mi 4 mà còn có hồ A Vương, sông Côn 2 và trong tương lai còn có hồ Sông Bung 4, 5, 6 trên dòng sông Bung. Trong khi tổng lượng nước đến hồ Đắk Mi 4 chỉ chiếm khoảng 26,5 % so với tổng lượng nước sông Vu Gia đến Ái Nghĩa.
Theo đề xuất trong quy trình vận hành mực nước thấp nhất cần được duy trì thường xuyên tại Trạm Thủy văn Ái Nghĩa là 2,53 m, và với mực nước khống chế này thì thủy điện Đắk Mi 4 bị thiệt hại do xả nước về sông Vu Gia trong mùa cạn dao động từ khoảng 55 triệu KWh (chiếm 6,6% so với tổng sản lượng điện hằng năm) đến tối đa khoảng 144,6 triệu KWh (chiếm 17,3%), tương ứng khoảng 55 tỉ đến 145 tỉ đồng vv…
Đà Nẵng là nơi nằm ở hạ du, chịu nhiều tác động của các công trình thủy điện phía thượng lưu nên phản ứng của Đà Nẵng là điều dễ hiểu. Sự bực tức của Đà Nẵng là chính đáng nhưng có thể chưa được đầu tư nghiên cứu sâu nên những lập luận, lý lẽ đưa ra vẫn còn nhiều hạn chế.
Đoạn sông từ Nhà máy Thủy Điện Đắk Mi 4 đến Bến Giằng cạn kiệt, trở thành dòng sông “chết” từ khi có thủy điện. Nguồn hình: Báo Người Lao Động
Bộ TN&MT có chức năng quản lý tài nguyên nước, nhưng Bộ này thiếu nguồn nhân lực chuyên sâu, do hầu hết vẫn ở ngành thủy lợi thuộc Bộ Nông nghiệp & PTNT, nên công tác quy hoạch lưu vực sông luôn đi sau quy hoạch các ngành dùng nước. Đó là hậu quả của “bài toán ngược” trong công tác tổ chức.
Khi con người tác động vào tự nhiên bao giờ cũng có được và mất, do đó phải làm sao cho cái được là lớn nhất, cái mất là ít nhất và có chính sách, cơ chế và biện pháp bù lỗ cho những nơi bị thiệt hại. Bộ TN&MT cần cập nhật các tài liệu cơ bản mới về kinh tế xã hội kể cả vận hành trạm bơm An Trạch, xác định rủi ro hạ du bao gồm cả lũ lụt và hạn hán, trên cơ sở đó, mới xem xét lợi ích tổng hợp để lựa chọn mức độ rủi ro chấp nhận được. Từ đó, mới xây dựng chế độ vận hành các hồ chứa, trong đó không chỉ quy định các quy trình vận hành cơ bản mà còn là các ứng xử trong các hoàn cảnh cụ thể của cả hệ thống công trình.
Trong cuộc họp báo ngày 24/2, thứ trưởng Bộ TN&MT Trần Hồng Hà khẳng định sẽ làm tốt nhất để không bao giờ có kiện cáo, nhưng lại ‘đẩy bóng’, khi cho rằng “Thủ tướng là người quyết định chứ không phải Bộ Tài nguyên và Môi trường”!?
Quy trình vận hành liên hồ chứa mới ở dạng dự thảo, cần phải lắng nghe, thảo luận ý kiến trái chiều của các bên liên quan. Nếu không có tiếng nói chung, Đà Nẵng có quyền báo cáo thẳng lên Thủ tướng, hay gọi là “phản kháng” cũng được. Còn nếu Đà Nẵng muốn kiện thì phải chờ kiện người sẽ phê duyệt quyết định, tức là kiện Thủ tướng!
