Ama Tây Nguyên
Tết Đoan Ngọ, diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 Âm lịch (năm nay là ngày 2 tháng Sáu-TS), người miền Bắc Việt Nam thường gọi là tết diệt trừ sâu bọ, vì trong giai đoạn chuyển mùa, chuyển tiết, dịch bệnh dễ phát sinh.
Người ta quan niệm, trong ngày này, các loài sâu bọ đều hoảng hốt, trốn chạy vì nhà ai cũng có bữa ăn ‘giết sâu bọ’ vào buổi sáng, với hoa quả đầu mùa.
Sáng sớm mọi người ăn trái đào, trái mận đủ mùi chua ngọt hoặc chuối, dứa dưa, dưa hồng, dưa hấu…, và đương nhiên không thể thiếu món rượu ‘Ba trăng’ (rượu làm bằng cơm nếp vo tròn như ngón tay cái ủ men đúng 100 ngày, bằng 3 mùa trăng). Bởi người ta quan niệm cơm rượu làm cho sâu bọ (vi trùng) trong người bị say, phải ngoi lên, trái cây là kết tinh của cây, cũng là các vị thuốc làm tiệt trừ mọi sâu bọ. Sau đó thì làm đồ cúng chuẩn bị cho cúng đúng giữa giờ Ngọ (12 giờ trưa), một tiếng sau mới dọn xuống ăn uống.
Ăn rượu nếp và các loại quả có vị chua, chát để cho bệnh tật tiêu trừ, trùng độc, sâu bọ sẽ chết…Hình minh hoạ. Nguồn: phongthuy365.com
Người miền Trung và miền Nam hơi khác một chút, sáng sớm ngày mồng 5, người ta cho trẻ ăn trứng luộc, bánh tráng nướng, uống nước dừa… chứ không cho trẻ ăn đồ chua, sau đó trẻ còn nhỏ được bôi hồng hoàng vào thóp đầu, vào ngực, vào rốn để giết sâu bọ; trẻ đã biết đi rồi thì hòa tam thần đơn hoặc bôi phẩm hồng vào ngực, vào rốn để trừ trùng.
Nhiều sách viết rằng tết Đoan Ngọ có nguồn gốc từ cái chết của Khuất Nguyên, một vị quan nước Sở bên Trung Quốc do chán chường vì khuyên can vua Sở không nên tin vào nước Tần không thành và bị đầy đi xa xứ, ông đã ôm đá nhảy xuống sông Mịch La (một nhánh sông Tương ở Hồ Nam, Trung Quốc) tự vẫn vào ngày mùng 5 tháng 5. Đời các vua sau tiếc thương nên làm đồ cúng tế đúng ngày này.
Thế nhưng ông nội tôi kể rằng mùng 5 tháng 5 là ngày giỗ quốc mẫu Âu Cơ, bởi dân Nam có câu “Tháng năm là tết Đoan Dương/ Nhớ ngày Giỗ mẹ Việt thường Văn Lang”. Chữ ‘’Đoan Dương’’ ông nội tôi giải thích rằng khởi đầu lúc khí dương đang thịnh, giữa trưa sắp mâm cơm cúng mẹ Âu Cơ và làm lễ tạ cầu trời đất cho mưa thuận gió hòa để làm mùa vụ được thắng lợi. Như vậy, có thể nói ngày này là ngày đặc trưng của nền văn hóa lúa nước của miền Tây Nam bộ.
Theo quan niệm của người Nam bộ ngày 5 tháng 5 giỗ quốc mẫu Âu Cơ thì người Việt hoàn toàn có thể tự tin rằng tết Đoan Ngọ (hay Đoan Dương) hoàn toàn là tết truyền thống của dân tộc Việt mình bởi tết có từ trước thời Khuất Nguyên cả nghìn năm chứ không phải dân Việt ăn tết Đoan Ngọ là theo Trung Quốc, thêm nữa việc tự tử của một cá nhân không thể trở thành lễ hội của một quốc gia được.
Có lẽ bắt nguồn từ hiện thực tết Đoan Ngọ sản sinh từ trí tuệ của truyền thống nông nghiệp phương Nam, về sau tại nhiều địa phương khác nhau lại gắn vào nhiều điển tích khác nhau. Như ở tỉnh Bến tre người ta coi tết Đoan Ngọ là ngày tết cúng Thần làng (vị thần cai quản trong làng thường được thờ ở lối vào làng, ấp) nên họ tổ chức cúng tập thể ở các miếu làng.
Ở tỉnh Đăk Lăk nhiều dân tộc thiểu số cũng cúng tết mùng 5 tháng 5 gọi là tết cúng đa thần mà gọi chung là Thần linh, tết này tất cả mọi hộ gia đình nghỉ làm ngay từ hôm trước để gói các loại bánh để ăn vào sáng mùng 5 và đến trưa thì đem cơm dẻo, thịt, rượu cần ra những cây to nhất trong làng mà họ cho rằng có Thần linh trú ngụ để cúng rồi đem về sân nhà Rông ăn uống tập thể.
