Từ Nhân Văn-Giai Phẩm đến Văn Ðoàn Ðộc Lập

Nam Dao

Hội Nhà Văn Việt Nam TP Hồ Chí Minh – chắc được chỉ đạo từ những cấp cao hơn như Ban Tuyên Giáo của Ðảng Cộng Sản Việt Nam (ÐCSVN), rồi Hội Nhà Văn Việt Nam (HNVVN) – mới đây gạch tên 9 hội viên không cho bầu làm đại biểu tham dự Ðại Hội Nhà Văn lần IX sẽ nhóm họp ở Hà Nội vào tháng 7 năm nay.

Những hội viên bị gạch tên (1) đều là thành viên của Ban Vận Ðộng Thành Lập Văn Ðoàn Ðộc Lập (BVÐVÐÐL). Tập hợp này bị thế quyền gán cho là “ám muội,” là “diễn biến,” tự tung tự tác tìm cách thoát trói buộc những định chế chính trị xưa nay vốn là rào cản tự do sáng tác và tự do ngôn luận. Khi được chỉ đạo chỉ nhằm phục vụ chính trị, văn học là thứ văn học minh họa kiểu người tốt việc tốt, lu loa tuyên truyền tô hồng, đẩy người viết vào cách thế nhìn nghiêng với một mắt, thậm chí nhắm tịt cả hai mắt, mô tả cho “phải đạo” một thứ hiện thực xã hội tô vẽ, hoang tưởng, đậm mùi duy ý chí. Loại văn học văn chương có lãnh đạo chính trị này khiến một nhà thơ trẻ vào đầu những năm 80 đau xót kêu:

Tụi nó cưỡi lên lưng anh làm ngựa
khiến mông anh trổ đuôi, còn gáy mọc ra bờm
anh vừa hí vừa vặn mình nôn mửa
một đống lạ lùng nửa áo nửa cơm.
Tụi nó lại treo trước đầu anh một giỏ hoa thơm
có mùi văn chương có hương nghệ thuật
anh nghiến răng nhai một cách cuống cuồng
đến khi ợ mới biết mồm tàn tật…

Nền văn chương minh họa và phải đạo bén rễ sau thời Nhân Văn Giai Phẩm (NVGP) kéo dài hơn hai mươi năm bỗng hóa thân vào thời đầu Ðổi Mới năm 87-89 với những tác phẩm vượt trội. Xin tri ân Tướng Trần Ðộ. Xin cám ơn nhà văn Nguyên Ngọc. Cả hai vị này đã phà dưỡng khí hồi sinh vào thây ma của thứ văn chương vô hồn rập khuôn chính sách văn hóa Liên-Xô đã tạo ra những Quần Ðảo Ngục Tù (goulag) rồi còn lại kẹp thêm tính Mao-nhiều… Mao-ít hậu phong kiến đội tên giả là xã hội chủ nghĩa. Thình lình, chúng ta có hàng loạt tác phẩm đúng nghĩa với những Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh, Phạm Thị Hoài, Dương thu Hương, Nguyễn Quang Lập, Nhật Tuấn… Người đọc nay đua nhau mua báo Văn Nghệ vốn xưa ế ẩm, tìm đọc Tướng Về Hưu, Nỗi Buồn Chiến Tranh, Thiên Sứ, Bên Kia Bờ Ảo Vọng, Những Mảnh Ðời Ðen Trắng, Ði Về Nơi Hoang Dã… Văn chương thời Ðổi Mới không còn hiện thực thô thiển, ngây ngô. Những nhà văn thời này phá rào đi vào tìm hiểu những qui luật nằm dưới tầng hiện tượng, với con người như cứu cánh của văn chương và nghệ thuật. Nhưng ác thay, thời sáng tạo văn học Ðổi Mới quá ngắn. Hai, ba năm sau, kinh hoảng trước cuộc thế đổi thay ở Ðông Âu và sau là Liên Xô, thế quyền Việt Nam liền chuyển từ Ðổi Mới qua thế Nới Cũ, quay đầu thần phục Trung Hoa vĩ đại ở Thành Ðô từ 1/4 thế kỷ cho đến nay. Chính trị thống soái, và văn chương buộc lại khom lưng, boi tro trát trấu. Số tác phẩm có giá trị từ đó chỉ đếm trên đầu ngón tay, với những Bùi Ngọc Tấn, Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn Bình Phương, Tạ Duy Anh, Võ Thị Hảo, Hoàng Minh Tường… Hiện tượng thế quyền chăn nuôi gần 1000 hội viên HNVVN, hơn 800 tờ báo, 300 trang mạng, hàng trăm dư luận viên, biến văn chương nghệ thuật thành chuồng trại sản xuất thịt ôi, nông trại trồng cây không trái, tất cả èo uột và ủ dột một mầu vàng những hoàng hôn sắp tắt. Buồn cười hơn là dưới áp lực kim tiền trọc phú, quan chức “văn hóa” HNVVN tung hô những “tác phẩm” như thơ làm trên đỉnh Yên Tử của Hoàng Trọng Thuật, lăm le đi “nộp đơn” xin ứng thí giải Nobel!

Thời Nới Cũ cũng là thời tham nhũng cửa quyền vượt ngưỡng tưởng tượng, phân hóa giàu nghèo tăng gấp bội, đạo lý xã hội xuống cấp trầm trọng, biển mất đất mất, kinh tế bị những anh em đồng chí phương Bắc lũng đoạn. Nhưng đau đớn thay, những kẻ tự cho mình là lớp đặc tuyển thì dửng dưng vô cảm. Trong số đó, không ít là những người cầm bút cam tâm nô bộc, đánh đĩ tâm hồn, bán miệng nuôi trôn. Trước tình hình đó, Ban Vận Ðộng Thành Lập Văn Ðoàn Ðộc Lập (VÐÐL) – một tổ chức dân sự hoàn toàn độc lập với mọi hệ thống tổ chức và thiết chế trong và ngoài nước – ra đời vào tháng 3 năm 2014 (2), với mục đích góp phần xây dựng một nền văn học đích thực, tự do, nhân bản, hiện đại…trong sự nghiệp phục hưng văn hóa, phục hưng dân tộc mà lịch sử đang đòi hỏi. Và thật bất ngờ, HNVVN gạch tên 9 hội viên không cho bầu làm đại biểu tham dự Ðại Hội Nhà Văn IX. Sự kiện tùy tiện vô nguyên tắc này đã thành mồi lửa khiến 20 hội viên, đa phần là những người đã thành danh, đồng loạt từ bỏ HNVVN, trong đó có Nguyên Ngọc, một nhà văn niên trưởng đầy uy tín (3). Và là lẽ tất nhiên, những thành viên của Ban Vận Ðộng VÐÐL (BVÐ) tự hỏi họ đang và sẽ đối mặt với những thách thức gì, ngoài chuyện thế quyền từng yêu cầu báo chí lề phải tẩy chay họ, lặng lẽ “bao vây” kinh tế, và đã “dằn mặt” qua vụ việc bắt giam Bọ Lập dẫu nhà văn này đã rút tên khỏi BVÐ.

Nhà văn Võ Thị Hảo cảnh báo, hãy coi chừng một vụ NVGP mới. Từ NVGP đến VÐÐL, thật ra xu thế thời đại đã thay đổi, cục diện chính trị khác hẳn, và hiện trạng xã hội Việt Nam cũng đã có những chuyển biến quan trọng.

Thời Nhân Văn Giai Phẩm

Phong trào NVGP, tạm cho là từ tháng 1, 1956 đến tháng 2, 1957 với sự ra đời của Giai Phẩm và sau là Nhân Văn (4), đặt những đòi hỏi dân chủ đầu tiên cho văn nghệ sĩ trên miền Bắc sau Hiệp Ðịnh Geneve. Tố Hữu buộc tội hai nhà văn quân đội Trần Dần và Tử Phác: “…Họ đòi thực hiện những gì?” Trả quyền lãnh đạo văn nghệ về tay văn nghệ sĩ. Thủ tiêu chế độ chính trị viên trong các đoàn văn công quân đội. Thủ tiêu mọi chế độ quân sự hiện hành trong văn nghệ quân đội. Thành lập trong quân đội một chi hội văn nghệ trực thuộc Hội Văn Nghệ, không qua Cục Tuyên Huấn và Tổng Cục Chính trị. “Tóm lại là thủ tiêu sự lãnh đạo của Ðảng và kỷ luật của quân đội đối với họ.”

Ðòi hỏi trả quyền tự do sáng tác trong văn nghệ quân đội lây lan sang xã hội dân sự. Tiến trình của phong trào này xin được ghi dưới đây như cước chú (5). Chỉ chưa đầy một năm sau khi Giai Phẩm Mùa Xuân ra đời, vào tháng 11 năm 56, cuộc chính biến ở Hungary bắt đầu. Cũng tháng 11, Quỳnh Lưu nổi dậy và ngay sau đó ông Hồ Chí Minh ký sắc lệnh về báo chí, xác định lại những cấm kỵ trên bình diện thông tin, mở đầu cho những năm tháng khóa miệng toàn dân kéo dài nhiều thập niên.

Ðầu 57, hồng quân Liên Xô tràn vào Hung trấn áp cuộc nổi dậy. Ðế quốc Liên Xô hoàn toàn kiềm chế những quốc gia chư hầu Ðông Âu, và thế giới tiếp tục phân chia thành hai khối sau hiệp định Yalta cuối Thế Chiến II. An tâm, những nhà chính trị nắm thế quyền ở miền Bắc Việt Nam không cần tiếp tục ôn hòa với những mầm mống “tư tưởng tư sản tư bản.” Từ 20 đến 28 tháng 2, 1957, Ðại Hội Văn Nghệ II họp tại Hà Nội. Trường Chinh kêu gọi đấu tranh “đập nát bọn NVGP.” Cuối 1957, Mao Trạch Ðông đánh phái hữu. Miền Bắc Việt Nam cử Tố Hữu, Huy Cận và Hà Xuân Trường sang học tập kinh nghiệm, chính sách của Trung Quốc. Khi họ trở về, đảng tổ chức hai lớp đấu tranh “chống bọn phản động NVGP” ở Thái Hà ấp. Ðây là một cuộc đấu tố khá qui mô, nhà văn ném đá vào nhau, không khí trấn áp nặng mùi côn đồ ít thấy trong một tầng lớp được gọi là trí thức. Ðại Hội Văn Nghệ III, họp tại Hà Nội tháng 6 năm 58, hoàn tất “trận chiến đấu chống bọn phá hoại NVGP” với bài tổng kết của Tố Hữu, nghị quyết của hàng trăm văn nghệ sĩ lên án “bọn NVGP,” ra lệnh thi hành biện pháp kỷ luật.

Thất bại của NVGP đánh dấu mốc đầu tiên của nền văn hóa toàn trị in chỉ dấu ý thức Mác-Lênin, vận hành trong mô hình tổ chức Lêninít, được bổ sung bằng những định chế Mao-ít hầu thích nghi với những xã hội nông nghiệp phương Ðông. Có nhiều lý do giải thích sự sẩy thai của cuộc đấu tranh cho dân chủ và tự do tư tưởng, tự do ngôn luận và tự do sáng tạo gầy lên bởi những trí thức kiệt xuất như Nguyễn Mạnh Tường, Trần Ðức Thào, Trương Tửu…và những nhà văn tên tuổi như Phan Khôi, Trần Dần, Hoàng Cầm, Lê Ðạt, Phùng Cung…:

1. Thời NVGP, ý thức hệ Mác-Lênin vẫn còn hấp dẫn, vẽ ra một xã hội CS như xu thể lịch sử tất yếu thay thế xã hội dân chủ tư bản tư sản Âu Tây. Từ cơ sở đó, những dân tộc Á-Phi nằm dưới ách thực dân nuôi hy vọng giải phóng (Cuba, Algeria… chẳng hạn), mặc dù có những chính biến như cuộc nổi dậy ở Ba Lan, ở Hungary.

2, Thời NVGP, thế quyền ở miền Bắc rập khuôn Mao-ít, làm nhiều sai lầm, từ chỉnh đốn tổ chức, chỉnh quân chỉnh huấn, đánh tư sản, và nhất là Cải Cách Ruộng Ðất (CCRÐ). Nhưng sau Hiệp Ðịnh Geneve,Việt Nam bị cắt đôi, ước vọng độc lập và thống nhất đất nước là linh thiêng trong truyền thống dân tộc. Với chiến thắng Ðiện Biên lẫy lừng, người Việt tìm lại được tự hào, quần chúng mũi lỏng trước những giọt nước mắt của Chủ Tịch Hồ Chí Minh và bài diễn văn về 7 sai lầm trong CCRÐ của Ðại Tướng Võ Nguyên Giáp, lại góp công góp sức xây dựng xã hội mới đang thời chập chững. Chập chững, nhưng khắc nghiệt. Sắc lệnh về báo chí do ông Hồ Chí Minh ký bịt miệng toàn dân, và đảng độc quyền in ấn khiến từ đó chỉ có gió một chiều thổi từ những ủy ban nào là tư tưởng, nào là tuyên huấn, tuyên giáo… từ thời đó cho đến ngày nay.

Thời Văn Ðoàn Ðộc Lập

Sau thời NVGP, miền Bắc lao vào đại cuộc mang tên chống Mỹ cứu nước, tâm lực dồn hết vào chiến tranh, những vấn nạn dân sự thời bình bị quên lãng trong một thời gian dài cho đến năm 1975. Rồi 40 năm vụt qua, đến nay là thời VÐÐL. So với thời NVGP, có nhiều yếu tố khác biệt khá quan trọng. Xin kể:

1. Về mặt ý thức, phải chờ đến thập niên 60-70 mới xuất hiện những Zinoviev, Sakharov, Solzhenitsyn… ở Liên Xô, nêu lên nhiều mặt trái của xã hội XHCN. Trí thức Tây Âu vỡ mộng, rụt rẻ đề nghị một xã hội CS với khuôn mặt nhân bản. Tổ chức xã hội kiểu Lêninít phi nhân tạo ra một tầng lớp quyền lực mới (nomenklatura), ý thức hệ Mác-Lê thành một ảo ảnh tan như băng dưới ánh mặt trời. Ngày nay, hệ thống của cái gọi là XHCN hoàn toàn phá sản, và nếu còn thì chỉ có Trung Quốc, Bắc Hàn, Việt Nam và Cuba là những quốc gia mang cái tên gọi nhưng thực chất thì chẳng còn gì để tung hô Mác-Lê. Vô sản thế giới, nay hết thời, chẳng còn ai kêu gọi hãy đoàn kết lại!

2. Từ 1976, đất nước thống nhất nhưng lòng người thì không. Thế quyền rải trên 3 miền đất nước những trại học tập cải tạo nhốt hàng trăm ngàn người, ra chính sách “bán chính thức” thu vàng đuổi người, đẩy con em ra khơi vượt biển. Số thuyền nhân chết chìm đếm ra đến vài trăm ngàn, và những người tha hương lên đến ba, bốn triệu. Ðất không lành, chim bay được thì bay, đậu lại chỉ mang cái kiếp “cột đèn” không đi được. Thế quyền độc trị đánh mất chính danh, nay thấp thỏm mong thời gian xóa mờ tội trạng.

3. Mặt khác, từ 40 năm nay, hứa hẹn xây dựng một xã hội vững mạnh với một nền kinh tế hiện đại và lành mạnh nay là những lời hứa suông. Dư luận nay đều rõ: kinh tế Việt Nam đang trên đà tiêu vong, chuyên bán nguyên vật liệu và gia công giá rẻ, bị Trung Quốc lũng đoạn gần như toàn bộ, ngân sách thâm thủng, nhập siêu, nợ nần còn hơn Chúa Chổm. Người Việt nay sưu cao thuế nặng, công ăn việc làm bấp bênh, đa số vất vưởng với một nền giáo dục và y tế không đáp ứng được những nhu cầu tối thiểu. Tệ nạn xã hội, đặc biệt đạo lý xuống cấp, là hệ quả của một nền độc trị thiểu năng, chỉ biết phục tùng người anh em phương Bắc, và thẳng tay áp bức con dân mình.

4. Không thể không nói đến sự kiện Trung Quốc xâm lăng Việt Nam trên biển và ở những vùng đất biên giới. Thế quyền phản ứng e dè, nhượng bộ, và tránh né khiến những vấn đề chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ nổi cộm. Ðã có những ví von những kẻ đương quyền với những Lê Chiêu Thống, Trần Ích Tắc. Lá cờ độc lập và giải phóng dân tộc đang có cơ vuột tay họ. Hơn nữa, rập khuôn mô hình xã hội Trung Quốc với những con mèo trắng cũng như đen, lá cờ XHCN cũng thành những lá phướn vô hồn trong một chuyến xe tang mang ra nghĩa địa chôn những nắm chữ không còn nghĩa. Không có gì… Phải, không có gì quí hơn Lợi Ích Nhóm, không có gì ngoài phồn vinh giả tạo xây lên từ những công trình rút ruột đến 40% để làm giầu cho những đại gia xuất thân con ông cháu cha, không có gì ngoài chuyện cướp đất, phá rừng mang cho Trung Quốc thuê những vùng địa lý có tính chiến lược quốc phòng. Không có gì…, không có gì khác hơn là sử dụng côn đồ của xã hội đen đánh đập lương dân, bịt miệng những nhóm xã hội dân sự đòi công lý. Không có gì…Không có gì quý hơn độc lập tự do. Nhưng nay không Ðộc Lập, cũng chẳng Tự Do thì những kẻ kế thừa ông Hồ Chí Minh làm sao giữ được chính danh.

5. Cuối cùng. khác với thời NVGP, ngày nay thông tin mạng trở thành phổ cập. Rất khó chận bắt tin tức như những người thợ săn. Ðối phó, thế quyền có hàng trăm tờ báo in, hàng trăm trang mạng lề phải và vô số dư luận viên, đúng kiểu biện chứng biến lượng thành phẩm, cả vú lấp miệng, gõ thùng rỗng mong thấu đến trời cao.

Thời VÐÐL như vậy hẳn khác xa với thời NVGP. Xu thế của thời đại nay là con đường tiến tới dân chủ, tự do và tôn trọng nhân quyền trên toàn thế giới. Việt Nam thì cứ tách riêng như một ốc đảo lạc loài. Quan trọng, là thế quyền ở đó hầu như mất gần trọn gói tính chính danh. Phía trái của cái cạp quần quyền lực là sự suy sụp xã hội và kinh tế Việt Nam. Bên phải, kiếp nạn mất biển mất đảo mất cả đất liền mà vẫn ngậm đắng nuốt cay “bốn tốt” và “16 chữ vàng.” Nói cách nói của nhà văn quá cố Trần Dần thời NVGP, hãy nắm lấy cạp quần mà vật xuống. Quần tuột, vua cởi truồng, và tồng ngồng lông lá thì ai cũng như ai, con người cả mà!

Việc gạch tên 9 nhà văn không cho bầu làm đại biểu tham dự Ðại Hội 9 của HNVVN là một cú đánh lén dưới thắt lưng, chứng tỏ tính ấu trĩ của một cơ quan có tầm quan trọng được thế quyền chỉ đạo và điều hành. Thái độ xởi lởi của ông Hữu Thỉnh với nhà văn Trần Kỳ Trung (6), một động thái chính trị rẻ tiền, chỉ hùng hồn nói lên được cái tính vô liêm hèn hạ. Vì sao? Vì họ đã mất chính danh rồi! Hiểu như thế, chắc hẳn chẳng mấy ai chui vào cái bẫy tự gạch tên mình ra khỏi BVÐVÐÐL

Nhưng VÐÐL phải làm gì ở thời điểm này?

Tuyên xưng mục đích góp tay xây dựng một nền văn học đích thực, dân chủ, tự do và nhân bản… cần, nhưng HNVVN cũng có thể phát ngôn cùng một tôn chỉ. Khác là VÐÐL đứng ngoài mọi hệ thống tổ chức và thiết chế trong cũng như ngoài nước, không hoạt động dưới sự chỉ đạo và vòng kim cô quản lý của ÐCSVN. Cái khác cơ bản này mới tạo hy vọng có thể xây dựng một nền văn chương thôi “phải đạo,” không “minh họa” bôi hồng trát son như từ xưa.

Làm gì để xây dựng? Trang mạng Văn Việt của BVÐVÐÐL (http://vanviet.info/) đã thực hiện nhiều đề mục quan trọng trong phần Nghiên Cứu-Phê Bình. Mục Văn Học Miền Nam 54-75 trả lại công bằng và danh dự cho những nhà văn nhà thơ miền Nam dưới thời Việt Nam Cộng Hòa. Mục Thảo Luận với những bài về Viện Khổng Tử và Việc Dạy-Học Ngữ Văn rất bổ ích. Về văn và thơ, đề nghị thêm một diễn đàn riêng cho những người viết trẻ, trẻ không ở nghĩa tuổi tác mà rộng hơn, trẻ ở cái mới trong khai phá và sáng tạo. Và để đốc thúc sáng tạo ở khâu này, tại sao văn Việt không tổ chức những bàn tròn hội thảo trên những tác phẩm cũng như phương cách tiếp cận văn chương hiện đại ở trong cũng như ở ngoài nước. Tại sao VÐÐL không tạo ra những giải thưởng tương tự như Giải Phan Châu Trinh mà nay được xã hội đánh giá như một mốc đo phẩm tính của những người làm công việc văn hóa. Nhắm đến lớp trẻ trong số những người viết-người đọc rất quan trọng. Cũng hệt như NVGP xưa kia, VÐÐL ngày nay giới hạn vào lớp trí thức ưu tú thành thị, đặc biệt là ở những thành phố lớn. Lớp này phần đông đứng tuổi, và hiển nhiên, lớp trẻ hơn hẳn tự thân có nhiều xung lực dấn thân cần thiết cho những bước đường dài.

Làm gì để VÐÐL có vị thế tách bạch với HNVVN? Vụ Nhã Thuyên về vấn đề tự do học thuật là một thí dụ điển hình cho thấy VÐÐL có quan điểm rõ rệt chứ không ngậm miệng ăn tiền. Trong trường hợp những nhà văn bị chính quyền sách nhiễu, bắt bớ… HNVVN thường không lên tiếng bảo vệ hội viên. VÐÐL đã có hành xử khác. thí dụ như lên tiếng bênh vực nhà văn Phạm Ðình Trọng, nhà thơ Ðỗ Trung Quân, và kêu gọi hỗ trợ Bọ Lập khi nhà văn này bị bắt giam. Việc VÐÐL cất tiếng nói mỗi khi tự do tư tưởng và tự do ngôn luận bị chà đạp là tất yếu.

Làm gì để VÐÐL không bị đánh đồng với một hội ái hữu con con của HNVVN? Gạch tên 9 nhà thơ, nhà văn là xúc phạm họ, và đồng thời làm tổn thương đến uy tín của BVÐVÐÐL. Ðộng thái thiếu trưởng thành này cần được xử lý rạch ròi về mặt luật pháp. VÐÐL nên tường trình sự vụ lên ông Ðinh Thế Huynh, trường ban Tuyên Giáo TW, đòi ông Hữu Thỉnh giải trình một cách chính thức, và nếu không thỏa đáng thì khởi tố trên cơ sở pháp quyền dân sự.

Mặt khác, có thể thời điểm này là lúc VÐÐL nên chính thức ra đời với cương lĩnh và nội qui như từng thông báo (và hứa hẹn). Ðó là một bước dậy lên phong trào cho một nền văn học đích thực, tự do và nhân bản với những nhà văn trong và ngoài nước thiết tha thực hiện tiêu chí cao đẹp này. Ðã có 22 tổ chức dân sự độc lập ở Việt Nam, và đối lại, lực cản với cái cáo buộc “diễn biến” lúc nào mà chẳng có. Nhưng co mình trong thế thủ mãi thì khó mà đánh động được những nhà văn đồng tâm huyết, đồng tâm ý, nhưng còn nhiều “tâm tư” đang mong chờ những sự kiện rõ ràng thôi thúc họ dấn thân. Mở lối lót đường tiến tới tương lai cần trí tuệ. Hiển nhiên, dũng khí là điều kiện đủ.

(19 tháng 5, 2015)

(1) ttp://www.bbc.co.uk/vietnamese/vietnam/2015/05/150505_hoi_nhavan_van_doan_doc_lap

(2) http://vanviet.info/van-de-hom-nay/tuyen-bo-van-dong-thanh-lap-van-doan-doc-lap-viet-nam/

(3) http://vanviet.info/van-de-hom-nay/tuyen-bo-tu-bo-hoi-nha-van-viet-nam/

(4) Biên khảo NVGP và Vấn đề Nguyễn Ái Quốc của nhà nghiên cứu Thụy Khuê là một tài liệu công phu (http://nhanvangiaipham.free.fr/) tôi sử dụng. Ðể có cái nhìn trực tiếp của một nhân chứng và nạn nhân, tôi dựa thêm trên tập ghi 1954-1960 của Trần Dần, do nhà văn Phạm Thị Hoài biên tập và hiệu đính, xuất bản bởi td mémoire, Paris, 2001

(6) http://vanviet.info/van-de-hom-nay/nhung-tieng-vo-tay-cam-dong/