Bài và ảnh: Phạm Ðình
Hệ thống giải nhiệt (Cooling system) làm việc âm thầm, ít khi ra mặt gây ồn ào khó dễ với chủ xe trừ trường hợp bị nóng máy (overheat). Ðúng ra, máy xe cần phải nóng mới chạy được, nhưng nóng quá lại là nguy hiểm, đó mới thực sự gọi là Overheat. Hệ thống giải nhiệt có mặt để giúp cho máy nóng lên tới một mức cố định và không để cho máy nóng quá. Ðể cho đầu máy đi đến chỗ Overheat là một hư hại lớn, khó hồi phục được, xe chỉ còn chạy cầm chừng, cho đến lúc chủ xe có đủ tiền để, một là mua xe mới, hai là phải làm lại (rebuild) đầu máy. Vì thế, xin đừng thấy Cooling System hoạt động âm thầm mà bạn có thể lãng quên nó. Phần sau đây liệt kê những thành phần của hệ thống giải nhiệt, và cách săn sóc chúng.
Nói một cách đơn giản nhất, hệ giải nhiệt giúp đầu máy duy trì được độ nóng cần thiết nhờ một dòng nước (gọi là Coolant) lưu thông qua các bộ phận trong đầu máy để thâu nhiệt, rồi chạy về một bình chứa lớn để “nhả” nhiệt. Thực ra, ở đây nó chẳng “nhả” cái gì hết mà chỉ đơn thuần là sức nóng được làm dịu lại nhờ tiếp xúc với không khí. Cơ chế làm việc trải qua 3 giai đoạn chính: Bơm nước, dẫn nước và điều tiết nhiệt độ, với nhiều công cụ thích hợp được chế ra để thực hiện 3 nhiệm vụ này. Còn nhiệm vụ của chúng ta là săn sóc và bảo trì những công cụ đó.
Nhiệm vụ 1: Bơm nước
Dòng nước Coolant lưu thông là nhờ có máy bơm (water pump). Máy bơm này chạy bằng dây kéo. Nhưng trong nhiều loại xe lại có thêm một máy bơm phụ chạy bằng điện để tăng cường sức bơm và sự hữu dụng của dòng nước.
Máy bơm chạy được là dây kéo Timing Belt (hoặc Timing Chain) trong các xe đời mới. Với xe đời cũ hơn, máy bơm được vận hành bởi dây kéo hình V (V belt hoặc Flat belt).
Thường thì máy bơm sẽ không gây trở ngại gì nếu chúng ta nhớ làm 2 việc sau: Thay nước Coolant và điều chỉnh dây kéo hoặc thay mới dây kéo (Timing Belt). Thay nước Coolant thì sau mỗi 2 năm hoặc 25,000 dặm; Timing Belt dai sức hơn, bạn có thể chạy được tới cả trăm ngàn dặm mới phải thay; nhưng nếu thường thì sau 75,000 dặm đã thấy triệu chứng phải thay rồi.
Nhiệm vụ 2: Dẫn nước
Nhiệm vụ dẫn nước được thực hiện nhờ ống dẫn (hose), két chính chứa nước, bình nước phụ, máy sưởi. Do thường xuyên tiếp cận với nước coolant, các bộ phận này hao mòn vì thời gian hơn là vì sử dụng.
Bảo trì hệ giải nhiệt ở giai đoạn này, chúng ta cần nhớ thay nước coolant đúng định kỳ, chăm sóc và thay thế ống dẫn khi phát giác sự thoái hóa. Kiểm tra ống dẫn ít nhất 2 năm một lần, để xem ống còn co giãn đàn hồi không, phát giác kịp thời các vết nứt, vết rạn, và dấu hiệu rò rỉ… Hệ thống ống dẫn trong xe có thể hoạt động bền bỉ cả chục năm. Nhưng nếu sau 5 năm mà đã phải thay, hoặc phát giác rò rỉ, thì hãy xem chuyện đó như một sự thoái hóa bình thường.
Nhiệm vụ 3: Ðiều tiết nhiệt độ
Như trên đã nói, nước coolant không hẳn làm cho mát máy như chúng ta vẫn hiểu. Nhiệm vụ của nó là giúp máy có đủ độ nóng cần thiết, không lên cao quá và cũng không xuống thấp quá số với mức độ cần thiết. Công việc này gọi là “điều tiết nhiệt độ” (Temperature control).
Nhiệm vụ điều tiết nhiệt độ được thực hiện bởi các bộ phận sau đây:
– Ðiều nhiệt kế (Thermostat), và các bộ phận cảm ứng nhiệt độ (temperature sensors).
– Két nước (Radiator), nắp két nước.
– Quạt gió (Fan).
Nổi bật nhất là vai trò của điều nhiệt kế, có thể ví như một cái chốt chặn có “anh cảnh sát cầm ba-toong” kiểm tra nhiệt độ của dòng nước coolant chảy qua đó. Viên cảnh sát này làm việc rất mẫn cán trong tinh thần hoàn toàn vô tư, không thiên vị, nghĩa là nước đủ nóng rồi thì mở cổng cho qua để vào két, nước chưa đủ nóng thì chặn lại, đẩy trở về đầu máy để tiếp tục làm việc. Khi nào không làm được như vậy nữa, cũng như “cây ba-toong” bị xụi lơ, chốt kiểm tra không còn đóng mở theo yêu cầu nữa, hoặc đóng chặt không mở ra (gọi là kẹt đóng) hoặc mở toác không đóng vào (kẹt mở) thì sự lưu thông của nước Coolant trở nên hỗn loạn, gây ra mất trật tự, cụ thể là dẫn đến nóng máy.
Nếu phát giác được trục trặc là do điều nhiệt kế bị kẹt (kẹt đóng hoặc kẹt mở), chúng ta chỉ cần thay điều nhiệt kế (không tốn kém bao nhiêu) là xong.
Sau điều nhiệt kế là cái nắp két nước: Không phải chỉ để đậy bình mà thôi, nắp két nước còn là một bộ phận để duy trì sức nén đúng mức cho hệ thống coolant. Nếu không duy trì được sức nén đúng qui định, sự lưu thông của dòng nước coolant cũng trở nên hỗn loạn. Vì thế, cái nắp két nước nếu bị mất, bị vỡ hoặc hư hại cách nào, chúng ta cần phải thay bằng một cái nắp y hệt. Một cái nắp không tương tự chỉ có thể dùng tạm thời, trong trường hợp khẩn cấp mà thôi. Sau nữa, nắp cần phải xoáy chặt sau mỗi lần mở ra để kiểm tra nước coolant.
Quạt (fan) được sử dụng để đưa gió thổi vào qua két nước hầu làm dịu lại nhiệt độ của luồng nước bên trong. Quạt có 2 loại, thứ nhất là quạt hoạt động qua dây kéo có một cái “bụng” gọi là Fan Clutch điều khiển vận tốc cánh quạt, nhanh chậm tùy theo vận tốc đầu máy. Ngoài ra còn có quạt điện, có thể hoạt động độc lập hoặc hỗ trợ quạt dây kéo.
Ðiều tiết nhiệt độ là một nhiệm vụ quan trọng, liên quan tới những bộ phận mà người sử dụng xe bình dân không thể kiểm tra nổi nếu không có thiết bị thích hợp. Chúng ta không thể làm sao săn sóc các bộ phận này được, ngoài việc giữ cho chúng sạch sẽ bên trong bằng cách thay nước Coolant thường xuyên, sạch sẽ bên ngoài bằng cách giữ sạch lốc máy.
Săn sóc hệ giải nhiệt: Những việc cụ thể
Ðối với giới tài xế, những người sử dụng xe, chúng ta không cần sắm sửa nhiều dụng cụ phức tạp để đối phó với những trục trặc của hệ thống giải nhiệt. Tốt hơn, nên thường xuyên để ý những việc sau đây:
1. Giữ sạch: Lốc máy, phòng máy, két nước và các “vi cá” trên két nước.
2. Sử dụng đúng loại coolant cho xe mình, và thay thế đúng thời hạn. Cần cho “xả gió” tức là rút hết không khí trong coolant khi thay coolant mới, và trước khi đóng nắp bình.
3. Thay các ống dẫn trong hệ thống Coolant, bao gồm ống thượng (upper hose), ống hạ (lower hose), và các ống khác (như bypass hose, manifold coolant hose…) khi phát giác rạn nứt. Và để chắc ăn, cứ 5 năm một lần.
4. Ðiều nhiệt kế: Thay điều nhiệt kế đúng loại và đúng với setting nguyên thủy về nhiệt độ.
5. Thay két nước và nắp két nước đúng với kiểu xe đời xe, để có được setting nguyên thủy về nhiệt độ.
6. Thay dây kéo cho máy bơm theo định kỳ.
7. Thay máy bơm đúng loại nguyên thủy khi có trục trặc hoặc mỗi khi thay dây kéo Timing Belt và điều chỉnh độ căng (tensioner).
Chiếc xe hơi là một tổng hòa phức tạp, kết hợp nhiều hệ thống khác biệt mà hệ thống nào cũng quan trọng. Giải nhiệt là một trong nhiều hệ thống đó. Cũng may, người sử dụng xe không cần phải hiểu biết nhiều điều phức tạp. Quan trọng nhất là kiểm tra nước coolant, thay nước định kỳ, và theo dõi những triệu chứng liệt kê trên đây để sửa chữa kịp thời.
