Mục này chỉ nhằm giải đáp các thắc mắc về sức khỏe có tính cách tổng quát. Với các vấn đề cụ thể, chi tiết của từng bệnh nhân, xin liên lạc với bác sĩ để được thăm khám trực tiếp. Nhiều thông tin thiết thực và bổ ích khác về sức khỏe cũng được phát trên đài Radio Chuyện Sáng Chủ Nhật ở vùng Orange County, California, vào mỗi sáng Chủ Nhật từ 6 đến 9 giờ, trong chương trình “Câu Chuyện Sức Khỏe Sáng Chủ Nhật.” Nhiều thông tin sức khỏe bổ ích khác cũng có thể tìm thấy trên các website nguyentranhoang.com và radiochuyensangchunhat.com. Quý vị có thể liên lạc bác sĩ qua email: [email protected] hoặc điện thoại (714) 531-7930.
Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng
Các biến dạng nhận thức, suy nghĩ bị méo mó, hay rối loạn nhận thức (cognitive distortions) là những cách suy nghĩ thiên lệch có thể bóp méo nhận thức về thực tại, thường dẫn đến phản ứng cảm xúc tiêu cực, hành vi không hiệu quả và khó khăn trong việc xử lý các thách thức của cuộc sống. Chúng liên quan chặt chẽ đến các vấn đề sức khỏe tâm thần như trầm cảm, lo âu và căng thẳng, mặc dù bất cứ ai cũng có thể trải qua chúng vào những thời điểm khác nhau.
Nguyên nhân của gán nhãn
Gán nhãn là một dạng rối loạn nhận thức phổ biến, và nó bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Các nguyên nhân này thường liên quan đến cách não bộ xử lý thông tin, cảm xúc, và các yếu tố văn hóa, xã hội. Dưới đây là những nguyên nhân chính dẫn đến hành vi gán nhãn:
1. Tư duy đơn giản hóa
2. Lý luận cảm xúc (Emotional Reasoning)
3. Tư duy trắng đen (Dichotomous Thinking)
4. Tổng quát hóa quá mức (Overgeneralization)
5. Ảnh hưởng của định kiến xã hội
6. Áp lực tự đánh giá cao (Perfectionism)
7.Cảm giác thiếu kiểm soát
Khi cảm thấy không kiểm soát được tình huống, con người thường tìm kiếm các nhãn mác đơn giản để giải thích vấn đề. Điều này giúp họ giảm bớt căng thẳng tạm thời, nhưng lại duy trì các khuôn mẫu suy nghĩ tiêu cực.
Ví dụ: Sau một loạt thất bại, một người có thể nghĩ rằng: “Ta là một kẻ xui xẻo,” thay vì nhận ra rằng thất bại là do các yếu tố khách quan và có thể thay đổi.
“Đêm Nằm Nghe Tiếng Biển”
Anh Nam là một ngư dân sống ở Long Hải. Một đợt bão lớn làm hư thuyền của anh, khiến anh không thể ra khơi suốt hai tuần. Nhìn biển, anh thở dài:
“Chắc cuộc đời mình gắn với nghèo khổ thôi…”
Một tối, anh ngồi tâm sự với người bạn già, ông Bảy nói: “Nam à, biển dù có động, nhưng sóng sẽ yên. Thuyền cũ thì sửa, nếu không sửa được, mình đóng thuyền mới. Con người mình mạnh hơn sóng biển mà.”
Lời khuyên ấy khiến Nam tỉnh ngộ. Anh bắt đầu sửa thuyền bằng những vật liệu còn sót lại và nhận sự giúp đỡ từ những người bạn trong làng chài. Một tháng sau, Nam lại ra khơi, mang về một mẻ cá lớn, nhận ra rằng mọi khó khăn đều có thể vượt qua nếu ta không bỏ cuộc.
8. Trải nghiệm tiêu cực trong quá khứ
Những sự kiện tiêu cực trong quá khứ, đặc biệt là trong thời thơ ấu, có thể khiến một người phát triển các niềm tin cố định về bản thân hoặc người khác. Những niềm tin này trở thành cơ sở cho việc gán nhãn.
Ví dụ: Một đứa trẻ bị cha mẹ gọi là “ngu ngốc” nhiều lần có thể lớn lên với niềm tin rằng mình thật sự kém cỏi.
“Tiếng Vĩ Cầm Dưới Ánh Trăng”
Lan, một cô gái trẻ sống ở Santa Ana, từng bị mẹ mắng thậm tệ vì chơi vĩ cầm không đúng nhịp khi còn nhỏ. Từ đó, cô tin rằng mình không có tài năng âm nhạc và bỏ dở việc học nhạc. Một ngày, cô bạn thân tên Hoa rủ Lan đến một buổi hòa nhạc ngoài trời.
Nghe những giai điệu du dương, Lan bỗng nhớ lại ước mơ ngày xưa. Hoa nhìn Lan và nói:
“Sao Lan không thử lại? Âm nhạc đâu cần phải hoàn hảo, nó là cảm xúc mà.”
Lan quyết định thử tập lại. Lần đầu tiên, khi kéo cây vĩ cầm dưới ánh trăng, cô cảm thấy tự do và hạnh phúc. Dù đôi lúc có nốt không hoàn hảo, Lan nhận ra rằng ước mơ không nên bị bỏ lỡ chỉ vì một trải nghiệm tiêu cực trong quá khứ.
9. Thiếu kỹ năng phân tích và đối mặt
Những người thiếu kỹ năng phân tích hoặc đối mặt với các vấn đề phức tạp thường chọn gán nhãn như một cách giải thích nhanh chóng. Họ không có công cụ để nhìn nhận sự việc dưới góc độ khách quan và toàn diện.
Ví dụ: Thay vì phân tích lý do mình bị từ chối công việc, một người có thể gán nhãn cho bản thân là “kẻ bất tài.”
“Cánh Cửa Khép Hờ”
Tại Anaheim, Tuấn, một chàng trai trẻ, bị từ chối công việc đầu tiên mà anh ứng tuyển. Anh nghĩ:
“Mình chắc chắn là kẻ bất tài, không ai muốn nhận mình làm việc.”
Tuấn kể với cô giáo cũ, cô Mai, người luôn khuyến khích anh khi còn đi học. Cô hỏi:
“Tuấn à, con có biết tại sao họ từ chối không?”
Tuấn lắc đầu. Cô Mai gợi ý: “Sao con không hỏi họ lý do? Có khi con chưa phù hợp với công việc đó, nhưng điều đó không có nghĩa con bất tài.”
Nghe lời cô, Tuấn viết email hỏi lại và nhận được phản hồi rằng vị trí ấy yêu cầu kinh nghiệm mà Tuấn chưa có. Họ khuyên anh ứng tuyển vào các vị trí thấp hơn để học hỏi thêm. Nhờ đó, Tuấn mạnh dạn thử ở một công ty khác và được nhận. Anh nhận ra rằng sự từ chối không phải là kết thúc, mà chỉ là một cánh cửa khép hờ để anh tìm đường khác phù hợp hơn.
Tóm tắt
Gán nhãn bắt nguồn từ sự kết hợp giữa cách suy nghĩ, cảm xúc, và môi trường xã hội. Nhận biết được nguyên nhân của gán nhãn là bước đầu tiên để thay đổi thói quen suy nghĩ tiêu cực này. Việc phát triển tư duy đa chiều, quản lý cảm xúc, và rèn luyện sự đồng cảm sẽ giúp hạn chế và vượt qua gán nhãn, từ đó cải thiện chất lượng cuộc sống và các mối quan hệ.
