Mục này chỉ nhằm giải đáp các thắc mắc về sức khỏe có tính cách tổng quát. Với các vấn đề cụ thể, chi tiết của từng bệnh nhân, xin liên lạc với bác sĩ để được thăm khám trực tiếp. Nhiều thông tin thiết thực và bổ ích khác về sức khỏe cũng được phát trên đài Radio Chuyện Sáng Chủ Nhật ở vùng Orange County, California, vào mỗi sáng Chủ Nhật từ 6 đến 9 giờ, trong chương trình “Câu Chuyện Sức Khỏe Sáng Chủ Nhật.” Nhiều thông tin sức khỏe bổ ích khác cũng có thể tìm thấy trên các website www.nguyentranhoang.com và www.radiochuyensangchunhat.com. Quý vị có thể liên lạc bác sĩ qua email: [email protected] hoặc điện thoại (714) 531-7930.
Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng
Một buổi tối cuối tuần ở Orange County, gia đình anh Hùng đang ăn cơm tối. Căn bếp nhỏ ấm áp, giống như bao gia đình Việt khác. Mẹ dọn cơm, cha hỏi chuyện công việc, em gái kể chuyện trường học. Tuấn, con trai lớn của gia đình, vừa đi làm về từ tiệm sửa xe. Cậu hai mươi ba tuổi, khỏe mạnh, chăm chỉ, ít nói nhưng hiền.
Tuấn nói với mẹ rằng hôm nay hơi mệt. Cậu ăn ít rồi xin phép lên phòng nghỉ sớm. Mọi chuyện lúc đó rất bình thường. Không có dấu hiệu gì khiến cha mẹ lo lắng. Không ai trong gia đình nghĩ rằng đó là buổi tối cuối cùng họ nhìn thấy con trai mình còn tỉnh táo. Sáng hôm sau, mẹ Tuấn gọi con dậy đi làm. Không thấy trả lời. Bà gõ cửa phòng. Vẫn im lặng. Khi mở cửa ra, bà thấy Tuấn nằm bất động trên giường. Điện thoại vẫn còn trong tay.
Sau đó, kết luận của bác sĩ pháp y cho biết Tuấn tử vong do fentanyl.
Điều khiến gia đình bàng hoàng nhất là Tuấn không hề nghĩ rằng mình đang dùng một chất nguy hiểm như vậy. Cậu chỉ uống một viên thuốc mua từ bạn bè, nghĩ rằng đó là thuốc giảm đau giống như oxycodone. Nhưng viên thuốc đó không phải thuốc thật. Nó chứa fentanyl.
Những câu chuyện như vậy đang xảy ra ngày càng nhiều tại Hoa Kỳ.
Fentanyl là gì?
Fentanyl là một loại thuốc giảm đau tổng hợp rất mạnh. Trong y học, thuốc này được sử dụng trong những trường hợp đau nặng, chẳng hạn như sau các phẫu thuật lớn hoặc trong điều trị ung thư. Khi được sử dụng trong bệnh viện hoặc theo chỉ định y khoa, fentanyl là một loại thuốc hữu ích và được kiểm soát chặt chẽ.
Vấn đề bắt đầu khi fentanyl được sản xuất và phân phối ngoài hệ thống y tế. Trong những năm gần đây, fentanyl bất hợp pháp được sản xuất trong các phòng thí nghiệm bí mật và được đưa vào thị trường chợ đen. Theo Trung Tâm Kiểm Soát và Phòng Ngừa Dịch Bệnh Hoa Kỳ (Centers for Disease Control and Prevention), phần lớn các ca tử vong liên quan đến opioid tại Hoa Kỳ hiện nay có liên quan đến fentanyl. Điều nguy hiểm là nhiều người không biết rằng họ đang tiếp xúc với chất này.
Sức mạnh của một lượng rất nhỏ
Fentanyl mạnh hơn nhiều loại thuốc giảm đau khác. National Institute on Drug Abuse (NIDA) cảnh báo rằng nó có thể mạnh hơn morphine khoảng 50-100 lần. Điều này có nghĩa là chỉ một lượng rất nhỏ cũng có thể tạo ra tác dụng rất mạnh.
Trong môi trường y tế, liều lượng fentanyl được tính toán chính xác và được theo dõi bởi bác sĩ và y tá. Nhưng khi chất này được sản xuất bất hợp pháp, liều lượng có thể không được kiểm soát. Chỉ cần một sai lệch rất nhỏ cũng có thể tạo ra hậu quả lớn.
Theo National Institute on Drug Abuse, một lượng fentanyl chỉ khoảng 0,25 milligram cũng có thể đủ gây tử vong cho nhiều người.
Thuốc giả – một nguy cơ khó nhận ra
Một trong những lý do khiến fentanyl lan rộng nhanh là vì nó thường xuất hiện trong các viên thuốc giả. Những viên thuốc này được làm để trông giống các loại thuốc quen thuộc như oxycodone (loại thuốc mà Tuấn đã dùng) cũng như nhiều loại thuốc opioid khác.
CNN cảnh báo rằng fentanyl có thể hấp thụ qua da và gây tử vong ngay cả với liều lượng rất nhỏ, chỉ khoảng 0,25 miligam. Các dạng fentanyl theo đơn thuốc bao gồm viên ngậm, viên nén dưới lưỡi, thuốc xịt mũi hoặc miệng, dạng tiêm và miếng dán qua da. Fentanyl bất hợp pháp có thể được sản xuất dưới dạng bột hoặc ép thành viên nén giả mạo các loại thuốc giảm đau opioid khác. Việc sử dụng sai mục đích hoặc lạm dụng chất này cực kỳ nguy hiểm và có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe.
Những viên thuốc giả này thường có màu sắc giống nhau, kích thước giống nhau, thậm chí ký hiệu trên viên thuốc cũng giống. Nhưng bên trong lại hoàn toàn khác. Người mua nhìn bên ngoài không thể phân biệt được.
Vì vậy, nhiều người không hề biết rằng họ đang dùng một chất mạnh hơn nhiều so với những gì họ nghĩ.
Theo Cơ Quan Phòng Chống Ma Túy Hoa Kỳ (Drug Enforcement Administration), trong số các viên thuốc giả bị thu giữ tại Mỹ, một tỷ lệ đáng kể có chứa fentanyl. Điều này làm cho nguy cơ tăng lên đáng kể.
Một vấn đề của thời đại
Trong quá khứ, nhiều người nghĩ rằng những nguy cơ liên quan đến ma túy thường gắn với những hình ảnh rất rõ ràng: kim tiêm, bột trắng, hoặc những cảnh tượng quen thuộc trên phim ảnh.
Nhưng thực tế ngày nay đã khác. Một viên thuốc nhỏ trông giống thuốc thật có thể mang theo nguy cơ lớn. Vì vậy, nhiều người trẻ không biết rằng họ đang đối mặt với điều gì nguy hiểm. Đối với họ, đó chỉ là một viên thuốc. Nhưng trong một số trường hợp, viên thuốc đó không phải là thứ họ nghĩ.
Những điều cộng đồng cần biết
Trong bối cảnh này, hiểu biết là một trong những công cụ phòng ngừa quan trọng nhất.
Trước hết, thuốc giảm đau mạnh chỉ nên được sử dụng khi có đơn của bác sĩ và được lấy từ nhà thuốc hợp pháp. Không nên dùng thuốc mua từ bạn bè, người quen, hoặc từ các nguồn trên mạng mà không có sự kiểm soát y khoa.
Thứ hai, cần hiểu rằng thuốc giả hiện nay có thể được sản xuất với hình dạng rất giống thuốc thật. Chỉ nhìn bằng mắt thường thì không thể phân biệt được.
Thứ ba, cha mẹ nên nói chuyện cởi mở với con em về nguy cơ của các loại thuốc không rõ nguồn gốc. Những cuộc trò chuyện như vậy không cần phải bắt đầu bằng sự sợ hãi hay trách móc. Đôi khi chỉ cần chia sẻ thông tin và lắng nghe cũng đã giúp người trẻ hiểu rõ hơn về những lựa chọn của mình.
Cuối cùng, nếu một người có dấu hiệu bất thường sau khi dùng thuốc, chẳng hạn như buồn ngủ quá mức, thở chậm hoặc khó đánh thức, người thân cần tìm sự giúp đỡ y tế ngay lập tức. Phản ứng nhanh có thể cứu sống một mạng người.
Một buổi chiều sau đó
Vài tuần sau khi xảy ra chuyện với Tuấn, căn nhà của gia đình vẫn im lặng hơn trước. Mọi sinh hoạt vẫn tiếp tục, nhưng có những khoảng trống không dễ gì lấp đầy. Bữa cơm tối vẫn được dọn ra mỗi ngày. Nhưng chiếc ghế nơi Tuấn thường ngồi vẫn để trống. Mẹ của Tuấn nói rằng nhiều đêm bà nằm nghĩ lại buổi tối hôm đó. Mọi thứ khi ấy đều rất bình thường. Con trai bà chỉ nói rằng hơi mệt và muốn nghỉ sớm.
Bà nói rằng nếu lúc đó bà biết rằng một viên thuốc nhỏ có thể nguy hiểm đến như vậy, có lẽ bà đã hỏi con thêm vài câu, gõ cửa phòng con trước khi đi ngủ, và ngồi nói chuyện với con thêm một chút.
Cha của Tuấn thì trầm ngâm hơn. Ông chỉ nói một câu rất đơn giản: “Tôi không biết một viên thuốc nhỏ lại có thể mạnh đến vậy.”
Nhiều gia đình cũng nghĩ như vậy. Nhiều người tin rằng những chuyện như vậy chỉ xảy ra ở đâu đó xa xôi. Nhưng thực tế là những nguy cơ này có thể xuất hiện ngay trong cộng đồng của chúng ta.
Hiểu biết không thể thay đổi những điều đã xảy ra. Nhưng hiểu biết có thể giúp bảo vệ những người khác. Đôi khi, chỉ một cuộc trò chuyện đúng lúc cũng có thể giúp một người trẻ suy nghĩ lại trước khi đưa ra một quyết định. Và đôi khi, chính những câu chuyện đau lòng lại trở thành lời nhắc nhở mạnh mẽ nhất rằng sự hiểu biết và sự quan tâm của gia đình có thể tạo ra khác biệt.
Trong kỳ tới, chúng ta sẽ nói về một tình huống khẩn cấp mà bất kỳ ai cũng nên biết cách nhận ra: quá liều. Chúng ta sẽ tìm hiểu những dấu hiệu cảnh báo sớm và những bước có thể giúp cứu sống một mạng người trong những phút nguy hiểm đầu tiên. [t.n.]
