Mục này chỉ nhằm giải đáp các thắc mắc về sức khỏe có tính cách tổng quát. Với các vấn đề cụ thể, chi tiết của từng bệnh nhân, xin liên lạc với bác sĩ để được thăm khám trực tiếp. Nhiều thông tin thiết thực và bổ ích khác về sức khỏe cũng được phát trên đài Radio Chuyện Sáng Chủ Nhật ở vùng Orange County, California, vào mỗi sáng Chủ Nhật từ 6 đến 9 giờ, trong chương trình “Câu Chuyện Sức Khỏe Sáng Chủ Nhật.” Nhiều thông tin sức khỏe bổ ích khác cũng có thể tìm thấy trên các website nguyentranhoang.com và radiochuyensangchunhat.com. Quý vị có thể liên lạc bác sĩ qua email: [email protected] hoặc điện thoại (714) 531-7930.
Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng
Các biến dạng nhận thức, suy nghĩ bị méo mó, hay rối loạn nhận thức (cognitive distortions) là những cách suy nghĩ thiên lệch có thể bóp méo nhận thức về thực tại, thường dẫn đến phản ứng cảm xúc tiêu cực, hành vi không hiệu quả và khó khăn trong việc xử lý các thách thức của cuộc sống. Chúng liên quan chặt chẽ đến các vấn đề sức khỏe tâm thần như trầm cảm, lo âu và căng thẳng, mặc dù bất cứ ai cũng có thể trải qua chúng vào những thời điểm khác nhau.
Lý thuyết về các biến dạng nhận thức bắt nguồn từ liệu pháp nhận thức hành vi (CBT), do nhà tâm lý học Aaron T. Beck sáng lập vào những năm 1960. CBT nhấn mạnh vai trò quan trọng của các kiểu suy nghĩ trong việc hình thành cảm xúc và hành vi, và nó giúp mọi người nhận ra và thách thức những biến dạng này để thúc đẩy những cách suy nghĩ và phản ứng lành mạnh hơn.
Suy luận dựa trên cảm xúc (Emotional Reasoning):
Suy luận dựa trên cảm xúc là một quá trình nhận thức trong đó cá nhân diễn giải trạng thái cảm xúc của mình như bằng chứng của thực tế bên ngoài. Nói cách khác, nếu họ cảm thấy một điều gì đó, họ tin rằng cảm giác đó phản ánh sự thật của tình huống. Ví dụ, nếu ai đó cảm thấy lo lắng, họ có thể kết luận rằng điều gì đó xấu sắp xảy ra, bất kể bằng chứng thực tế. Suy luận dựa trên cảm xúc thường dẫn đến những nhận thức bị méo mó và có thể nuôi dưỡng các mô hình suy nghĩ tiêu cực, đặc biệt trong bối cảnh lo âu hoặc trầm cảm.
Sau đây là một số câu chuyện minh họa một số trường hợp các nhân vật bị ảnh hưởng bởi suy luận cảm xúc.
Câu chuyện 1: “Khu vườn của người hàng xóm”
Vân đứng bên cửa sổ nhà bếp, nhìn qua sân sang khu vườn của bà Lan. Ánh nắng buổi sáng rọi xuống, tỏa sáng trên những luống rau được chăm sóc cẩn thận và những khóm hoa hồng xinh xắn. Khu vườn của Vân, ngược lại, là một mớ lộn xộn của cỏ dại và lá khô, không được đụng đến suốt mấy tuần. Cô nắm chặt tay trên quầy bếp, một cảm giác xấu hổ dâng trào trong lồng ngực.
Cô cảm thấy ánh mắt của bà Lan đang nhìn cô, đầy phán xét. “Chắc bà ấy nghĩ mình lười biếng,” Vân nghĩ. “Chắc ai cũng nghĩ vậy.” Cỏ dại dường như đang chế nhạo cô; những bông hồng bên kia hàng rào đứng như những quan tòa lặng lẽ. Tim cô đập nhanh hơn, và bỗng dưng cô cảm thấy gánh nặng của cả cuộc đời – đống đồ giặt chưa giặt, những cuộc gọi từ chị gái bị bỏ lỡ, công việc mà cô thậm chí chưa nộp đơn.
Chồng cô, Nam, bước vào nhà bếp. “Em ổn không?” anh hỏi, rót cà phê vào ly. Cô không quay lại nhìn anh. “Bà ấy chắc ghét em,” Vân nói khẽ.
Nam nhíu mày. “Ai?”
“Bà Lan. Bà ấy thấy hết mọi thứ,” Vân lẩm bẩm, nói với chính mình nhiều hơn là với anh. “Bà ấy biết em rất lười biếng.”
Nam bước tới cửa sổ, nhìn ra ngoài với vẻ mặt ngạc nhiên. “Em à, bà ấy chỉ đang trồng hoa thôi mà,” anh nói, lắc đầu. “Chắc bà ấy thậm chí chưa để ý đến sân nhà mình đâu.”
Nhưng cơn thắt trong bụng Vân càng chặt hơn. “Nếu em cảm thấy mình thất bại, chắc chắn em là người thất bại,” cô nghĩ. Cảm giác đó là không thể phủ nhận, nên nó phải là sự thật, bất chấp lời Nam nói.
Câu chuyện 2: “Bức thư chưa được trả lời”
Dì chưa nghe tin từ con trai trong ba tuần qua. Nó đã hứa sẽ gọi sau khi dọn vào căn nhà mới ở thành phố, nhưng điện thoại của dì vẫn im lặng. Mỗi ngày, dì đi loanh quanh nhà, từ phòng này sang phòng khác với cảm giác bị bỏ rơi. “Nó không cần mình nữa,” dì tự nhủ, đặt tay lên ngực để dỗ cơn đau.
Thư buổi chiều đến, và dì kéo một lá thư từ chồng thư ra, tim đập nhanh khi nhìn thấy tên của Khang. Nhưng đó không phải là thư từ Khang – chỉ là một tài liệu bảo hiểm cũ có tên của nó. Một làn sóng buồn bã trào lên khi dì ném nó sang một bên. “Nó quên mình rồi,” dì nghĩ, ngồi sụp xuống chiếc ghế bành bên cửa sổ. Dì cố nuốt nghẹn trong cổ họng, nhưng nó không chịu biến mất.
Những ngày sau đó, tâm trí của dì quay cuồng trong vòng lặp nghi ngờ. “Nếu mình cảm thấy bị bỏ rơi như thế này, chắc chắn nó thực sự đã bỏ rơi mình.” Sự chắc chắn về cô đơn của dì càng lớn dần với mỗi buổi chiều im lặng. Dì không có bằng chứng nào cho thấy điều gì sai, không có trận cãi vã, không có lời nói đau đớn nào, nhưng trái tim dì nói lớn hơn lý trí.
Rồi vào một chiều Thứ Năm mưa, điện thoại reo. “Mẹ à! Xin lỗi vì không liên lạc. Công việc dạo này bận quá,” Khang nói, giọng nói nhẹ nhàng và vui vẻ.
Cơn nặng trong lồng ngực dì tan biến ngay lập tức, nhưng dì không thể gạt bỏ sự xấu hổ. “Sao mình lại để cảm xúc bóp méo sự thật như vậy?”
Câu chuyện 3: “Hành lang bệnh viện”
Hà ngồi trên chiếc ghế nhựa cứng bên ngoài phòng bệnh, mắt dán chặt vào sàn nhà trắng xóa. Mẹ cô vừa được đưa vào phòng mổ cách đây nhiều giờ, nhưng vẫn chưa có tin tức gì từ bác sĩ. Mỗi phút trôi qua, tâm trí cô càng lún sâu vào nỗi sợ hãi. “Chắc chắn có gì đó không ổn,” cô thì thầm với chính mình. Nỗi lo âu thắt chặt trong bụng cô.
Anh trai cô, Minh, đi đi lại lại trong hành lang gần đó, thỉnh thoảng nhìn đồng hồ nhưng vẫn giữ được bình tĩnh. “Hơi lâu nhưng mổ là vậy mà,” anh nói.
Nhưng Hà không thể rũ bỏ cảm giác rằng tai họa đang rình rập. “Nếu mình cảm thấy sợ hãi như thế này, chắc chắn có chuyện kinh khủng đang xảy ra,” cô nghĩ. Cảm giác lo lắng bủa vây cô, và cô càng tin chắc hơn vào điều đó. Cô có thể hình dung ra cảnh các bác sĩ đi xuống hành lang, lắc đầu buồn bã. Cổ họng cô thắt lại, và nước mắt bắt đầu trào ra.
Minh ngừng bước và ngồi xuống bên cạnh cô. “Mẹ sẽ ổn thôi mà, Hà,” anh nói. “Đây chỉ là phẫu thuật thông thường. Em biết điều đó mà, đúng không?”
Hà gật đầu, nhưng trong lòng, niềm tin vào nỗi sợ hãi của cô vẫn lớn hơn sự trấn an của anh trai. “Anh ấy không hiểu,” cô nghĩ. “Nếu mình lo lắng như thế này, nó phải có nghĩa là có chuyện gì đó tồi tệ.”
Nhiều giờ sau, một y tá xuất hiện, mỉm cười khi đến gần họ. “Ca phẫu thuật của mẹ cháu thành công. Cháu có thể vào thăm bà ấy ngay bây giờ,” cô nói. Những lời này lẽ ra đã mang lại sự nhẹ nhõm, nhưng tâm trí của Hà vẫn còn bị ám ảnh bởi những giờ đồng hồ chìm trong lo lắng. “Sao mình có thể chắc chắn rằng có chuyện gì đó sai trong khi thực tế mọi thứ đều ổn?” cô tự hỏi, cảm giác bối rối vì lý luận cảm xúc vẫn lơ lửng ngay cả khi cuộc khủng hoảng đã qua đi.
***
Mỗi câu chuyện trên minh họa cho sự méo mó do suy luận cảm xúc gây ra. Vân nghĩ rằng hàng xóm đánh giá cô chỉ vì cô cảm thấy mình kém cỏi. Dì tin rằng con trai mình đã bỏ rơi mình chỉ vì dì cảm thấy cô đơn. Hà thì bị nỗi lo lắng thuyết phục rằng ca phẫu thuật của mẹ mình đang gặp nguy hiểm, dù không có bằng chứng nào ủng hộ điều đó. Suy luận cảm xúc khiến họ hiểu sai tình huống, tạo ra nỗi đau khổ chỉ dựa trên cảm xúc của họ.
