GARDEN GROVE, California (NV) – Trong những ngày qua, cộng đồng người Việt tại Little Saigon và khu vực Địa Hạt CA-45 xôn xao về vụ rò rỉ hóa chất độc hại tại nhà máy GKN Aerospace ở thành phố Garden Grove. Biến cố nghiêm trọng này buộc khoảng 50,000 cư dân phải di tản ban đầu và phải sống trong tình cảnh bất an.
Chính quyền sở tại và cư dân địa phương đều thở phào nhẹ nhõm và hân hoan trước việc Tổng Thống Donald Trump nhanh chóng ký phê duyệt Tuyên bố Tình Trạng Khẩn Cấp Liên Bang (Federal Emergency Declaration), vào ngày Thứ Hai, 25 Tháng Năm, mang lại nguồn lực cứu trợ tối cần thiết.
Tuy nhiên, câu hỏi cần đưa ra là nhờ ai mà tiến trình tuyên bố tình trạng khẩn cấp liên bang được mau chóng ban hành? Phải chăng nhờ một giới chức địa phương cấp tiểu bang, quận hạt, hay thành phố gửi thư trực tiếp đến Tòa Bạch Ốc?
Để trả lời câu hỏi này và xác định ai mới là người thúc đẩy tiến trình trợ giúp liên bang đến với Garden Grove hỏa tốc như thế, phải tìm hiểu luật pháp nước Mỹ quy định tiến trình tuyên bố tình trạng khẩn cấp liên bang.
Theo luật liên bang, tiến trình này phải đi qua một đường dây pháp lý rõ ràng là trước tiên địa phương phải ứng phó, rồi tiểu bang đánh giá và huy động nguồn lực, kế đến thống đốc chính thức yêu cầu, FEMA xem xét, rồi trình tổng thống, người có quyền phê chuẩn.
Tại sao cần tuyên bố tình trạng khẩn cấp liên bang?
Tuyên Bố Khẩn Cấp hoặc Tuyên Bố Đại Thảm Họa của tổng thống là một yêu cầu tuyệt đối, một điều kiện pháp định bắt buộc, để mở khóa phần lớn các chương trình tài chính và hậu cần của FEMA.
Nếu không có chữ ký chính thức của hành pháp theo Đạo Luật Stafford, FEMA không có thẩm quyền pháp lý để triển khai các phương tiện chuyên môn hoặc giải ngân ngân quỹ liên bang nhằm trang trải chi phí thảm họa của địa phương.
Tuy nhiên, một khi tuyên bố được ký sẽ kích hoạt nguồn hỗ trợ lớn của liên bang, thường bao gồm việc chính phủ liên bang chi trả 75% tất cả chi phí ứng phó khẩn cấp đủ điều kiện.
Thống đốc là nơi bắt đầu yêu cầu lên liên bang
Theo tài liệu hướng dẫn của FEMA về tiến trình tuyên bố thảm họa, Đạo Luật Robert T. Stafford Disaster Relief and Emergency Assistance Act quy định rằng mọi yêu cầu để tổng thống tuyên bố một “thảm họa” (major disaster) phải do thống đốc của tiểu bang bị ảnh hưởng đưa ra.
Luật liên bang tại Điều Khoản 42 U.S.C. §5170 ghi rõ lời yêu cầu phải do thống đốc đưa ra, dựa trên kết luận rằng thảm họa vượt quá khả năng ứng phó của tiểu bang và chính quyền địa phương, và cần sự trợ giúp của liên bang.
Tiến trình tuyên bố tình trạng khẩn cấp liên bang đi qua một chuỗi thẩm quyền nghiêm ngặt từ dưới lên trên, theo trình tự.
– Kích hoạt kế hoạch của tiểu bang: Quy trình bắt đầu ngay lập tức ở cấp tiểu bang. Trước khi bất kỳ sự can thiệp nào của liên bang có thể được yêu cầu, thống đốc của tiểu bang bị ảnh hưởng phải thực hiện kế hoạch khẩn cấp của tiểu bang và huy động tất cả nguồn lực điều hành sẵn có của tiểu bang và địa phương.
– Đánh Giá Thiệt Hại Sơ Bộ (PDA): Giới chức địa phương, tiểu bang và liên bang phải cùng thực hiện một cuộc Đánh Giá Thiệt Hại Sơ Bộ. Cuộc đánh giá này ước tính mức độ thiệt hại tài chính và vật chất của thảm họa. FEMA nhấn mạnh rằng bước này là một yêu cầu tuyệt đối, vì dữ liệu thu thập được phải được đính kèm với yêu cầu chính thức để chứng minh rằng cuộc khủng hoảng có mức độ nghiêm trọng và quy mô lớn đến mức việc ứng phó hiệu quả đã vượt quá khả năng của tiểu bang và các chính quyền địa phương bị ảnh hưởng.
– Yêu cầu chính thức của thống đốc tiểu bang: Theo Điều 401 của Đạo Luật Stafford, yêu cầu tuyên bố chính thức chỉ có thể được đưa ra từ thống đốc của tiểu bang bị ảnh hưởng. Yêu cầu này được chính thức chuyển qua văn phòng khu vực của FEMA. Cùng với dữ liệu PDA, thống đốc phải xác nhận rằng tiểu bang sẽ tuân thủ tất cả yêu cầu chia sẻ chi phí liên bang hiện hành.
Quyết định của Tổng Thống: Quyết định sau cùng chỉ thuộc về tổng thống. Sau khi xem xét hồ sơ do thống đốc chuyển qua FEMA, tổng thống đưa ra quyết định cuối cùng về việc ký Tuyên Bố Khẩn Cấp Liên Bang.
Vụ rò rỉ hóa chất ở Garden Grove và hành động của Dân Biểu Derek Trần
Vào rạng ngày Thứ Sáu, 22 Tháng Năm, khi bồn chứa 34,000 gallon chất methyl methacrylate (MMA) tại GKN Aerospace ở West Garden Grove bị quá nhiệt lên tới 92 độ F, đe dọa gây ra một vụ nổ hoá nhiệt, Vì một thành viên Quốc Hội không thể trực tiếp ký tuyên bố khẩn cấp, Dân Biểu Derek Trần (Dân Chủ-California), Địa Hạt CA-45, sử dụng một cách có hệ thống mọi công cụ hành chính sẵn có để mở đường cho sự phê chuẩn của Tòa Bạch Ốc. Ông Derek Trần lập tức thực hiện một chiến lược điều phối và gây áp lực hành chính một cách bài bản, đúng quy trình lập pháp liên bang.
– Kết nối địa phương ngay từ đầu: Ngay khi sự việc xảy ra, văn phòng Dân Biểu Derek Trần liên tục cập nhật tình hình từ Cơ Quan Cứu Hỏa Orange County (OCFA) và cảnh sát địa phương. Song song đó, ông chủ động liên lạc lập tức với các cơ quan chuyên trách liên bang là FEMA và Cơ Quan Bảo Vệ Môi Trường (EPA) để đặt các cơ quan này vào trạng thái sẵn sàng ứng phó kỹ thuật (như chuẩn bị thiết bị mô hình hóa đám mây chất thải độc hại hay đập ngăn dòng tràn underflow dams).
– Tác động đúng kênh hành pháp tiểu bang: Biết rõ chỉ có Thống Đốc Gavin Newsom mới có quyền ký đơn yêu cầu gửi lên Tổng Thống Donald Trump, Dân Biểu Derek Trần ngày 23 Tháng Năm đưa ra các yêu cầu khẩn thiết đến chính quyền tiểu bang California, thúc giục ông Newsom nhanh chóng hoàn tất các thủ tục PDA để nộp hồ sơ lên liên bang.
– Liên minh với giới lập pháp cấp cao tác động Toà Bạch Ốc: Khi hồ sơ từ phía tiểu bang bắt đầu chuyển động, Dân Biểu Derek Trần thực hiện bước đi chính trị chiến lược là liên kết với hai thượng nghị sĩ liên bang, thuộc đảng Dân Chủ, đại diện cho California là ông Alex Padilla và Adam Schiff để đồng ký tên vào một bức thư, đề ngày 24 Tháng Năm, khẩn cấp gửi thẳng đến Tổng Thống Trump, thúc giục Tòa Bạch Ốc phê duyệt ngay lập tức khi đơn yêu cầu của California được đệ trình.
Nhìn dưới góc độ quản lý hành chính công và luật pháp liên bang, toàn bộ hành động của Dân Biểu Derek Trần trong vụ khủng hoảng nguy hiểm tại Garden Grove là hợp lý, đúng quy trình và rất hiệu quả.
Dân Biểu Derek Trần không đi chệch khỏi Hiến Pháp và Đạo Luật Stafford. Ông không cố gắng tự mình thay thế vai trò của thống đốc, thay vào đó, ông thực hiện đúng vai trò của một dân biểu liên bang: Làm đòn bẩy chính trị cấp cao (legislative catalyst).
Việc ông tập hợp được sự hỗ trợ từ hai thượng nghị sĩ đầy quyền lực là Padilla và Schiff để gửi thư chung đến Toà Bạch Ốc cho thấy năng lực lãnh đạo và khả năng kết nối nghị trường sắc bén. Sự kết hợp giữa áp lực từ các nhà lập pháp liên bang tối cao của tiểu bang California đối với một vị tổng thống thuộc đảng đối lập giúp gạt bỏ mọi rào cản quan liêu, đặt sự an toàn của người dân lên trên chính trị phe phái.
Việc Tổng thống Trump nhanh chóng ký chấp thuận thảm họa thảm khốc chính là câu trả lời cho thấy nỗ lực thúc giục của Dân Biểu Derek Trần có sức nặng chính trị hiệu quả.
Trên mạng xã hội và các phương tiện truyền thông hiện xuất hiện nhiều thông tin cho rằng nhờ những lá thư gửi thẳng cho Tổng Thống Trump từ các giới chức địa phương khác nhau nên Toà Bạch Ốc mới ban hành tình trạng khẩn cấp.” Xét theo luật pháp liên bang và quy trình cấu trúc của FEMA, một nghị viên thành phố, một giám sát viên quận hạt, hay ngay cả một dân biểu cấp tiểu bang (State Legislator) hoàn toàn không có tư cách pháp lý (no statutory standing) để yêu cầu tổng thống tuyên bố tình trạng khẩn cấp liên bang.
Tòa Bạch Ốc không bao giờ phê duyệt một tuyên bố khẩn cấp dựa trên một lá thư trực tiếp từ cấp quận hạt hay thành phố, vì ở vị trí đó không có quyền hạn pháp lý để ràng buộc ngân sách của tiểu bang trong thỏa thuận chia sẻ chi phí bắt buộc với FEMA.
Mọi thông tin trên mạng nói về “nhờ lá thư trực tiếp của giới chức cấp địa phương mà tổng thống ký khẩn cấp” hoàn toàn là những thông tin sai lệch về mặt thủ tục hành chính, mang nặng tính đánh bóng chính trị hơn là tìm hiểu luật pháp. (MPL) [kn]
