Hùng Tâm/Người Việt
Nhìn xa hơn Syria, vào đòn phép của tổng thống Nga
Sau bài diễn văn vào tối Thứ Ba mùng 10, nguy cơ bom nổ tại Syria đã tạm lui vào hậu trường, ít ra trong vài tháng. Ðấy là lúc chúng ta nhìn vào hậu trường của đạo diễn Vladimir Putin, người đã vừa gỡ bí cho Tổng Thống Barack Obama, để sẽ lại chiếu bí sau này. “Hồ sơ Người Việt” xin trình bày bối cảnh ly kỳ đó, một mặt rất hư mà thực của trận đấu Mỹ Nga.
Cờ vây tại Syria
Sau khi tuyên bố từ Tháng Ba năm kia, rằng lãnh tụ Bashar al-Assad tại Syria “phải ra đi” khi đàn áp người dân biểu tình, Tổng Thống Obama thấy lời tuyên bố không công hiệu. Ông đã từng khẳng định như vậy về Tổng Thống Hosni Mubarak của Egypt và may quá quân đội Ai Cập đã bắt Mubarak phải ra đi để khởi sự tiến trình dân chủ hóa. Tại Syria, lời nói của tổng thống Mỹ không có trọng lượng, thường dân vô tội vẫn bị sát hại và nội chiến tiếp tục lan rộng.
Ông Obama bèn tìm áp lực khác để tạo ra thay đổi ở Syria mà Hoa Kỳ khỏi cần động binh.
Ngày 20 Tháng Tám năm ngoái, trước khi dân Mỹ đi bầu tổng thống, Obama gây áp lực mà là đòn tháu cáy: chế độ al-Assad mà dùng võ khí hóa học chống thường dân thì sẽ lãnh hậu quả. Ðấy là “lằn ranh đỏ” do tổng thống Hoa Kỳ vạch ra, khi đang có lời đồn về phản ứng gay gắt của Israel và về việc tấn công các căn cứ chế tạo võ khí hạch tâm của Iran.
Muốn làm chế độ al-Assad bị suy yếu, nhưng không tan rã để Syria trở thành một trung tâm bành trướng khủng bố, Tổng Thống Obama chỉ còn ngón võ “nhất dương chỉ”, là vạch tay trên cát.
Nhưng chẳng ngờ là al-Assad không sợ đòn dọa già của tổng thống Mỹ.
Ðúng một năm sau, ngày 21 Tháng Tám, võ khí bằng chất hóa học sarin vẫn được sử dụng tại ngoại thành Damascus khiến hơn 1,400 trăm người chết, trong đó có 400 trẻ em. Khi bị chiếu bí như vậy, Obama mở chiến dịch huy động đồng minh để có biện pháp trừng phạt một tội ác bằng sự can thiệp quân sự. Mục tiêu không hẳn là để lật đổ chế độ al-Assad, hay triệt hạ nơi vừa bắn võ khí hóa học, hoặc thu hồi và kiểm soát những trung tâm sản xuất và sử dụng loại võ khí tàn sát này. Mục tiêu là điều gì đó mơ hồ được treo lên lơ lửng và đáng sợ hơn cho chế độ Assad.
Nào ngờ đòn tháu cáy này cũng vô hiệu. Sau một tuần gây xôn xao về một chiến dịch quân sự tại Syria, ông Obama thấy ra sự thật là Hoa Kỳ thiếu đồng minh và biện pháp quân sự thiếu hậu thuẫn của dân Mỹ chính vì những mục tiêu quá mơ hồ. Ông bèn đảo ngược quyết định là lui về xin phép Quốc Hội. Nếu lưỡng viện cho phép Hành pháp ra quân thì chế độ al-Assad sẽ phải trả giá rất đắt cho việc sát hại thường dân bằng võ khí hóa học.
Nhưng tranh luận tại Thượng Viện rồi Hạ Viện sau khi các dân biểu nghị sĩ trở về thủ đô cho thấy là chưa chắc Hành pháp đã được Lập pháp cho phép tấn công Syria. Chỉ vì giới dân cử cũng thấy ra sự ngần ngại của cử tri. Tổng thống Mỹ lâm thế kẹt vì ra đòn nặng nhẹ thế nào cũng gặp bất lợi. Mà không làm gì thì còn bất lợi hơn vì cho thấy lời hăm của đệ nhất siêu cường là không đáng sợ.
Ðấy là lúc tổng thống Liên bang Nga nhập cuộc để cứu tổng thống Mỹ, nhờ câu nói của ngoại trưởng Hoa Kỳ.
Ngoại Trưởng Kerry được việc
Trong cuộc họp báo hôm Thứ Hai mùng 9 tại London, ông John Kerry nói hớ hai điều trước sự ngẩn ngơ của ngoại trưởng Anh và thuộc cấp trong bộ. Lỡ lời vì nhắm vào hai mục tiêu trái ngược.
Một là để trấn an dư luận hoang mang ở nhà, rằng đòn can thiệp của Mỹ sẽ “nhỏ bé không tưởng tượng được” (“unbelievably small”). Hai là để dọa già đối thủ, rằng nếu muốn tránh sự trừng phạt ấy, al-Assad phải giao nộp cộng đồng quốc tế “mọi mẫu võ khí hóa học của mình” (“every single bit of his chemical weapons”).
Trong khi Bộ Ngoại Giao Mỹ lật đật chữa cháy, rằng đấy chỉ là lối phát biểu có tính tu từ hùng biện (rhetorical) của Ngoại Trưởng Kerry, tại Moscow, Tổng Thống Putin thấy ngay cơ hội nhảy vào và tố ngược. Mọi sự bắt đầu chuyển động vào ngày Thứ Hai, khi Quốc Hội Mỹ tái nhóm ở nhà và một ngày trước khi Tổng Thống Obama nói chuyện với quốc dân về vụ Syria.
Hôm Thứ Hai, sau khi gặp Ngoại Trưởng Syria Wallid al-Moallen, Ngoại Trưởng Sergei Lavrov thông báo là Nga đang làm việc với chính quyền Dasmascus để thỏa thuận về việc bàn giao kho võ khí hóa học cho thanh tra Liên Hiệp Quốc kiểm kê và tiêu hủy. Tức là chỉ một ngày sau khi al-Assad trả lời phỏng vấn trên truyền hình Mỹ, rằng mình không có võ khí hóa học, thì Nga sẽ giúp cộng đồng quốc tế (Liên Hiệp Quốc) thu hồi và phá hủy loại võ khí này, với điều kiện phải đạo là sau khi Syria đồng ý ký Hiệp ước Liên Hiệp Quốc về võ khí hóa học đã có từ năm 1925.
Nghĩa là tiếng binh đao đã có cơ lắng dịu và nhường chỗ cho giải pháp ngoại giao. Trước tiên là chế độ al-Assad thú nhận rằng họ có võ khí tàn sát, sau đó đồng ý chấp hành hiệp ước giải trừ võ khí hóa học của Liên Hiệp Quốc, từ đấy mới có nghị quyết về việc thanh tra và thu hồi…
Riêng về tiết mục sau cùng này, giới an ninh ước lượng Syria có khoảng một ngàn tấn võ khí hóa học được yểm trong 50 căn cứ phân tán trên một lãnh thổ đang có nội chiến. Thanh tra dân sự hay biệt kích nào, của ai, mà đi vào những nơi đó để kiểm tra và tiêu hủy? Việc di chuyển và vô hiệu hóa loại võ khí tàn độc này không là nghiệp vụ đơn giản. Kinh nghiệm của Hoa Kỳ là 10 ngày sau khi đặt chân tại chỗ, với sự bảo vệ của quân đội để thi hành nghiệp vụ, thì trong một ngày, các chuyên viên của Liên Hiệp Quốc chỉ có thể hóa giải từ năm đến 25 tấn mà thôi.
Nếu có một phép lạ là Hội Ðồng Bảo An Liên Hiệp Quốc chấp thuận cho liên quân… Mỹ-Nga-Anh-Pháp-Tầu đi vào Syria để giúp thanh tra Nguyên tử lực cuộc tìm ra, tháo gỡ và vô hiệu hóa ngàn tấn võ khí tàn sát này thì lạc quan lắm cũng mất (1000:25) là 40 ngày! Tại Iraq, trò chơi đó kéo dài tám năm mà không có kết quả. “Hồ sơ Người Việt” hôm 29 Tháng Tám có nói đến kịch bản kiểm soát kho võ khí này, như một mục tiêu nan giải nhất vì đòi hỏi Hoa Kỳ phải thả quân vào trận địa Syria, giữa cuộc nội chiến, và có thể bị bắn sẻ từ nhiều góc.
Putin không thể không biết điều ấy, nhưng nhân nước cờ hớ hênh của Ngoại Trưởng Kerry mà đánh đòn tháu cáy ngược.
Mục đích là để làm gì?
Mục tiêu của đôi bên
Trong khi đệ nhất siêu cường Hoa Kỳ và các đồng minh Anh, Pháp còn lúng túng thì Putin cho thấy Nga mới có khả năng can thiệp vào Syria để giải quyết hai việc, là tránh được chiến tranh mà vẫn giải trừ được một loại võ khí vô nhân đạo. Ông tung ra cái phao cho tổng thống Mỹ bám lấy và bơi vào bờ.
Obama không thể không biết khó khăn thực tế của giải pháp ngoại giao này, nhưng vẫn kể công là 1) nhờ lời hăm dọa về biện pháp quân sự; 2) nhờ ông tích cực đối thoại với Putin, 3) nên chính quyền Nga cho biết là sẽ cùng cộng đồng quốc tế gây áp lực, để 4) Assad từ bỏ võ khí hóa học. (Nguyên văn: “In part because of the credible threat of U.S. military action, as well as constructive talks that I had with President Putin, the Russian government has indicated a willingness to join with the international community in pushing Assad to give up his chemical weapons. The Assad regime has now admitted that it has these weapons, and even said they’d join the Chemical Weapons Convention, which prohibits their use.”)
Khi Putin tố ngược bằng giải pháp ngoại giao, với nội dung cực kỳ phức tạp về kỹ thuật, Tổng Thống Obama vẫn có thể nhấn tới và chứng minh sự bất lực của khi Hoa Kỳ vẫn dùng biện pháp quân sự – dù là nhỏ xíu theo lối nói của Kerry – nhưng sẽ bị hở lưng ở nhà nếu Quốc Hội bác bỏ việc dụng binh và đòi tiến hành giải pháp ngoại giao. Và còn vất vả hơn nếu hai đồng minh Anh Pháp đều yêu cầu hoãn binh để trắc nghiệm lá bài Liên Hiệp Quốc của Nga.
Vì vậy, tổng thống Mỹ đành nói nước đôi sau những đoạn rất cảm động về số phận của thường dân vô tội. Ông Obama vẫn khẳng định, dọa già, về biện pháp quân sự, nhưng lại chụp lấy cái phao của Putin. Ðôi bên đều đánh đòn trì hoãn chiến.
Giải mã nước cờ Putin
Tổng Thống Vladimir Putin không mạnh như dư luận bên ngoài có thể nghĩ.
Liên Bang Nga đang gặp nhiều vấn đề kinh tế và chính trị bên trong. Sau khi tái đắc cử tổng thống năm ngoái, Putin chưa giải quyết xong nhiều mâu thuẫn nội bộ trên chính trường Nga và ngay trong hệ thống quyền lực của bản thân ông giữa hai phe “siloviki” và “civiliki” (nội dung của một hồ sơ khác).
Nhưng vì những lầm lẫn của Obama từ hai năm nay, Putin có dịp chứng tỏ uy thế của Nga tại Syria và Trung Ðông. Liên Bang Nga mới có giải pháp cho quốc tế.
Trong một môi trường mà cảm quan ấn tượng cũng có tác dụng chính trị, sự lúng túng của Hoa Kỳ và các đồng minh Âu Châu làm Putin ra vẻ như cũng có ảnh hưởng. Nếu chế độ al-Assad sụp đổ, hoặc bị tấn công sau một cuộc không tập có hạn chế của Hoa Kỳ, uy tín thật của Putin sẽ chẳng còn gì, tương tự như khi Hoa Kỳ đã tấn công Kosovo năm 1999 bất chấp lời phản đối của Moscow. Lúc đó, chính Putin mới bị vỗ lưng ở nhà.
Phe “siloviki” coi trọng an ninh và thế lực Nga sẽ đòi nhiều quyền hành hơn, về cả năng lượng lẫn quân sự. Ông trùm Igor Seshin sẽ lên làm thủ tướng, nhờ hậu thuẫn của quân đội. Ngược lại, phe “civiliki” có chủ trương hiện đại hóa kinh tế bằng hợp tác với Tây phương để có tư bản và kỹ thuật, sẽ tổng phản công. Có khi cựu Tổng Trưởng Tài Chánh Alkexei sẽ từ St. Petersburg về ngồi vào ghế của Thủ Tướng Dmitri Medvedev thay vì đứng biểu tình ở cửa trước như đã từng thấy.
Và phiến quân Hồi Giáo sẽ tung hoành để đòi thêm quyền tự trị…
Vì Obama tháu cáy và hù dọa chế độ al-Assad mà không công hiệu, Putin khai thác cơ hội đẩy Hoa Kỳ cùng các đồng minh vào thế khó xử. Putin chọn Syria làm trận địa của mình.
Còn lại, Obama sẽ gỡ bí ra sao?
Barack Obama không thể đóng vai giả điên như lãnh đạo Bắc Hàn hay Iran. Ông ta cũng chẳng thể đội mũ cao bồi của George W. Bush để ra vẻ ngang ngược. Thế giới không ưa gì những kẻ hung hăng như vậy, nhưng biết sợ. Obama chứng tỏ là mình không đáng sợ.
Nhưng Hoa Kỳ là một siêu cường trường vốn và nếu có hồn thiêng sông núi, lẫn tiếng nói khác từ quần chúng, Chính quyền Obama vẫn có thể đi tiền và bước vào canh bạc tháu cáy của Putin. Dù không thắng lớn thì cũng chẳng thua đậm.
Tại Geneva vào ngày Thứ Năm, Ngoại Trưởng Kerry có thể yêu cầu vị tương nhiệm của Moscow là Lavrov trình bày chi tiết của giải pháp ngoại giao và nêu ra những điểm bất khả, với sự gật gù của Anh và Pháp. Tiến trình đàm phán ấy sẽ dây dưa kéo dài nhiều tháng. Trong khi đó, quân lực Hoa Kỳ vẫn được lệnh nghiên cứu và khai triển nhiều kế hoạch can thiệp khác nhau. Và hớ hênh tiết lộ ra ngoài.
Ðầy vẻ xót xa với một thuộc địa cũ của mình, Pháp có thể tận dụng sở trường pháp lý rất hợp với đạo lý nhân loại, là nhân khi chế độ al-Assad thú nhận có võ khí hóa học thì đòi truy tố Assad trước Tòa án Hình sự Quốc tế ở The Hague về tội ác chống nhân loại. Al-Assad hết đất lùi thì càng chơi bạo và càng làm sáng chính nghĩa can thiệp của Mỹ-Pháp.
Trong khi đó, các nước đồng minh Hồi Giáo của Mỹ, như Jordan, Saudi Arabia và Turkey, đều bận rộn tri hô là võ khí hóa học của Syria đã lọt vào tay quân khủng bố. Lời tri hô này rất có cơ sở khi báo chí Iran đã đỡ đòn cho Syria mà loan tin tuần qua rằng chính quân khủng bố al-Qaeda đã sử dụng võ khí này!
Với dư luận ở nhà, Obama có thể xua ra tiếng gáy diều hâu của các bậc nữ lưu hiền hòa khả ái: Trưởng khối thiểu số Dân Chủ tại Hạ Viện là Nancy Pelosi, cựu Ngoại Trưởng Hillary Clinton, Cố vấn An ninh Quốc gia Suzan Rice, và Ðại sứ Hoa Kỳ tại Liên Hiệp Quốc Samantha Power.
Mấy bà đầm này mà ồn ào lên tiếng thì khó ai nói rằng đảng Dân Chủ hiếu chiến hoặc nước Mỹ cứ đòi làm “sen đầm quốc tế.”
Kết luận ở đây là gì?
Hoa Kỳ đang bị thất thế và Vladimir vừa thắng một keo. Nhưng mọi sự không dừng tại đó. Trong nhiều tuần nhiều tháng tới, Hoa Kỳ vẫn còn cách xoay.
Và thời sự sẽ còn làm chúng ta chóng mặt.
