Hùng Tâm/Người Việt
Khi các nước muốn biểu dương khí thế
Hoa Kỳ cần trấn an các nước đồng minh, từ Trung Ðông tới Ðông Á, rằng mình là siêu cường khả tín – có thể tin cậy được. Liên Bang Nga thì cần chứng minh là dù kinh tế sa sút thì cường quốc này vẫn đáng tin vì dám ra quân bảo vệ chế độ Bashar al-Assad mà Hoa Kỳ đòi khai tử tại Syria. Phần mình, Trung Quốc cũng muốn tự chứng minh là cường quốc Á Châu, có chủ quyền và thẩm quyền bảo vệ các đảo nhân tạo họ chiếm đóng trong vùng quần đảo Trường Sa và sẽ chuyển hướng kinh tế thành công để đem lại thịnh vượng cho các nước khác…
Thế giới đang có cuộc thi đua biểu dương khí thế ở nhiều nơi. Khi biểu dương thì cũng minh chứng ngược: đối thủ không đáng tin hay chẳng đáng sợ. Thế giới ngày nay đáng ngại chính là vì chuyện thi đua rất đáng nghi như vậy.
Hồ sơ Người Việt sẽ tổng hợp vài dữ kiện làm bối cảnh giải thích thời sự.
Liên Bang Nga của Vladimir Putin
Truyền thông Hoa Kỳ (hệ thống CNN là thí dụ) đã lý luận nhảm, rằng Hoa Kỳ và Liên Bang Nga cùng Iran sẽ chung sức giải quyết vụ khủng hoảng tại Syria. Sở dĩ lý luận sai vì căn cứ trên hình ảnh (không là thực chất) của cuộc họp tay đôi hôm 28 Tháng Chín giữa hai tổng thống Barack Obama và Vladimir Putin bên lề phiên họp của Ðại Hội Ðồng Liên Hiệp Quốc năm nay. Báo chí Việt Nam máy móc dịch lại bài bình luận ấy nên đưa ra ấn tượng sai lạc.
Sau khi tấn công Ukraine và chiếm đóng bán đảo Crimea vào năm ngoái, với ba đợt “ngưng bắn” bấp bênh, Liên Bang Nga bị các nước Tây phương trừng phạt qua biện pháp phong tỏa kinh tế. Lệnh cấm vận và nạn dầu thô sụt giá đã gây thiệt hại cho kinh tế Nga và ảnh hưởng đến uy tín của chính lãnh tụ Putin ở bên trong. Vì vậy, Putin cố gây chia rẽ khối Tây phương, giữa Hoa Kỳ và các nước Âu Châu, bằng mồi nhử là năng lượng rẻ cho Âu Châu. Chuyện ấy xảy ra cả năm rồi và nay đang có yếu tố mới là vụ khủng hoảng vì nạn dân tràn vào Âu Châu, một vụ khủng hoảng làm niềm tin của người dân Âu Châu vào lãnh đạo cũng lung lay.
Putin đã tìm ra cơ hội khi thấy chính quyền Obama bất định tại Syria giữa hai mục tiêu là 1) chặn đà bành trướng của tổ chức “Nhà Nước Hồi Giáo” ISIL và 2) thay đổi chế độ al-Assad tại Syria, với hai giới hạn là a. không thả quân vào trận địa mà chỉ không tập, và b. không thể huấn luyện các lực lượng võ trang chống là ISIL lẫn al-Assad.
Putin đưa quân vào Syria, liên kết với chính quyền Iraq tại Baghdad, với Iran và tổ chức Hezbollah do Iran yểm trợ, nhằm 1) bành trướng thế lực tại sân sau của mình ở Trung Ðông, 2) tạo thế mạnh để thương thảo với các nước về một giải pháp chính trị – có hay không có al-Assad – tại Syria, và 3) mặc cả với Mỹ về chuyện tháo gỡ cấm vận vì vụ Ukraine.
Từ nay đến cuối năm, Putin cần ly gián khối Âu-Mỹ để Âu Châu khỏi tái tục đạo luật cấm vận vào Tháng Giêng. Ba quốc gia được Putin chiêu dụ là Ðức, Pháp và Ý nhằm trung hòa hay vô hiệu hóa chủ trương triệt để chống Nga của Ba Lan và ba nước Cộng Hòa vùng Baltic, là Estonia, Latvia, Lithuania. Dư luận Hoa Kỳ quá tập trung vào vụ Syria nên ít nhìn ra khía cạnh Âu Châu trong cuộc thi đua khí thế của Putin tại Syria.
Bị chìm trong làn sóng thời sự đang sôi động tại Trung Ðông là tình hình bất ổn tại Ukraine khi dân chúng sẽ đi bầu vào ngày 25 này. Số phận và kinh tế Ukraine tùy thuộc vào hiệp ước ngưng bắn rất mong manh với Nga và vào việc Putin đòi Chính quyền Kyiv ba tỷ đô la sẽ đáo hạn vào Tháng Mười Hai. Ngoài các đợt tấn công lực lượng võ trang thân Tây phương mà chống al-Assad tại Syria, Putin đang đẩy Ukraine vào cảnh vỡ nợ để phá rối kế hoạch cấp cứu tài chánh của Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế IMF.
Riêng tại Trung Ðông, đòn tấn công của Putin còn gây khó cho Minh Ước NATO, đang yểm trợ Ukraine và các nước Baltic mà lại bị chia trí khi một thành viên Hồi giáo ở miền Nam là Turkey bị uy hiếp. Bằng một đòn Syria, Putin gây lúng túng nhiều mặt cho chính quyền Obama. Cho nên không hề hoặc chưa thể nào có một kế hoạch Mỹ-Nga hỗn hợp nhằm giải quyết hồ sơ Syria.
Trong cuộc đấu trí, Putin còn muốn chứng minh rằng Obama có bộ não xốp, “having mush for brain,” như ông nói thẳng trong kỳ họp hôm Thứ Ba 13 với doanh gia và giới đầu tư: Putin mới khả tín chứ Obama không đáng tin!
Trung Quốc của Tập Cận Bình, ngoài cứng trong mềm
Trong mấy tháng tới, Trung Quốc được thời sự quốc tế nhắc tới vì nỗ lực bành trướng quân sự trên vùng biển Ðông Nam Á, với việc xây dựng và củng cố các đảo nhân tạo trên quần đảo Trường Sa. Giới bình luận đã nói đến sự xuất hiện của một “hàng không mẫu hạm” cố định của Bắc Kinh, có diện tích là ba ngàn acres (một ngàn hai trăm hectares). Sự hiện diện nguy hiểm ấy đe dọa luồng vận chuyển của một lượng hàng hóa trị giá cả ngàn tỷ đô la vẫn phải đưa qua các eo biển Ðông Nam Á và là vấn đề kinh tế lẫn an ninh cho Hoa Kỳ.
Từ mươi ngày qua, phía Hoa Kỳ đã bắn tiếng, nhưng mới chỉ bắn tiếng thôi, là sẽ đưa chiến hạm vào giới hạn 12 hải lý của các đảo nhân tạo này, để chứng minh quyết tâm bảo vệ quyền tự do hàng hải trong khu vực. Ðấy là một cuộc thi đua ý chí giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ, giữa Tập Cận Bình và Barack Obama. Mục tiêu vẫn là chứng minh.
Nhưng trên thế mạnh về đối ngoại như vậy, Tập Cận Bình thật ra lại có nhiều mối lo về kinh tế. Chưa thấy chiến hạm Hoa Kỳ xuất hiện thì Bắc Kinh đã thấy xuất cảng giảm sút và nhập cảng còn giảm mạnh hơn nữa. Ðấy là chỉ dấu suy trầm kinh tế vì nhập ít là vì ít nhu cầu về sản xuất.
Sau ba tháng chật vật đối phó với các thị trường chứng khoán rồi hối đoái, và bị nhiều tốn kém, lãnh đạo Bắc Kinh cần chứng tỏ khả năng quản lý kinh tế để có tốc độ tăng trưởng thấp hơn mà phẩm chất cao hơn nhờ tiêu thụ nội địa gia tăng. Chính là trong giai đoạn chuyển hướng đầy bất trắc ấy mà các thị trường lại càng dễ biến động, khiến công quỹ càng phải bơm tiền để giữ giá và chuộc nợ cho nhiều doanh nghiệp có thể sụp đổ.
Ngoài nhu cầu ổn định kinh tế, Tập Cận Bình còn phải hoàn tất kế hoạch diệt trừ tham nhũng nay đang đi tới giai đoạn ba và xây dựng nền móng cho kế hoạch ngũ niên sắp tới từ 2016 đến 2020. Kích thước chính trị của bài toàn đã thành rõ rệt, khi Tập Cận Bình còn chuẩn bị nhân sự cho Ðại hội đảng Khóa 19 vào năm 2017 này. Trong số bảy ủy viên ở cấp lãnh đạo là Thường vụ Bộ Chính Trị, sẽ có năm người phải về hưu vì cao tuổi, trừ Tập Cận Bình và Lý Khắc Cường. Ai sẽ được cất nhắc vào đó, thuộc vây cánh nào?
Những khó khăn kinh tế cho thấy đặc tính “ngoài cứng trong mềm” của Trung Quốc, nhưng cũng báo trước nhiều sóng gió mà Tập Cận Bình phải đối phó.
Thanh trừng tham nhũng hoặc cải cách doanh nghiệp nhà nước là tạo ra thay đổi nhân sự và rất dễ mua thù chuốc oán. Trong một hệ thống kinh tế chính trị độc tài thì ai ai cũng tham nhũng, diệt ai mà tha ai là một bài toán chính trị. Khi có 26 doanh nghiệp nhà nước bị điều tra về tham nhũng – nhất là trong ngành chiến lược là năng lượng và dầu khí – thì ta hiểu rằng có cả trăm đảng viên cao cấp có thể bị kỷ luật trong những ngày tới. Họ không dễ gì ngồi yên và những lãnh tụ ở trên được họ chia chác bổng lộc cũng vậy.
Giữa khung cảnh ấy, tin tức thị trường cứ nhắc nhở rằng kinh tế thế giới có thể bị suy trầm vì hiệu ứng Trung Quốc. Bắc Kinh có thể dựng lên hai ngọn hải đăng trên đảo nhân tạo ở Trường Sa, lãnh đạo của họ mới bị thị trường rọi đèn!
Và các nước Ðông Á đang có cơ hội cân nhắc về quyền lợi kinh tế lẫn an toàn quân sự. Trung Quốc và Hoa Kỳ, xứ nào đáng tin hơn về an ninh và kinh tế? TPP hay AIIB, cái nào có lợi?… Chiến hạm Mỹ và Trung Quốc, loại nào mới đáng sợ? Washington và Bắc Kinh, ai đáng tin hơn?
Kết luận ở đây là gì?
Nét chung của thời sự quốc tế ngày nay là sự đáng nghi. Người ta nghi ngờ cả thực tâm lẫn khả năng của lãnh đạo. Vì vậy, các lãnh tụ càng ra sức chứng minh và lại càng dễ gây ra chuyện đáng ngại.
Còn Tổng Thống Barack Obama? Trong cuộc phỏng vấn của chương trình “60 Minutes” phát hình hôm Chủ Nhật 11, ông coi thường động thái của Putin và tuyên bố rằng lãnh đạo thật là người giải quyết bài toán nhiệt hóa địa cầu. Ưu tiên của ông nằm ở trên đó.
