Mục này chỉ nhằm giải đáp các thắc mắc về sức khỏe có tính cách tổng quát. Với các vấn đề cụ thể, chi tiết của từng bệnh nhân, xin liên lạc với bác sĩ để được thăm khám trực tiếp. Nhiều thông tin thiết thực và bổ ích khác về sức khỏe cũng được phát trên đài Radio Chuyện Sáng Chủ Nhật ở vùng Orange County, California, vào mỗi sáng Chủ Nhật từ 6 đến 9 giờ, trong chương trình “Câu Chuyện Sức Khỏe Sáng Chủ Nhật.” Nhiều thông tin sức khỏe bổ ích khác cũng có thể tìm thấy trên các website www.nguyentranhoang.com và www.radiochuyensangchunhat.com. Quý vị có thể liên lạc bác sĩ qua email: [email protected] hoặc điện thoại (714) 531-7930.

Bác Sĩ Nguyễn Trần Hoàng

Tóm tắt các kỳ trước:

Suy nghĩ bị méo mó hay rối loạn nhận thức (cognitive distortions) là những mẫu suy nghĩ cường điệu không dựa trên sự thật. Điều này dẫn đến việc ta nhìn nhận những thứ một cách tiêu cực hơn so với thực tế.

Nói cách khác, rối loạn nhận thức là khi tâm trí của ta thuyết phục ta tin vào những điều tiêu cực không hoàn toàn đúng sự thật, về chính ta và thế giới xung quanh ta.

Suy nghĩ của chúng ta ảnh hưởng rất lớn đến cảm xúc và hành vi của chúng ta. Khi cho, (chấp) rằng những suy nghĩ tiêu cực này là sự thật, ta có thể hành xử dựa trên giả định sai lầm.

Sau đây là một số dạng suy nghĩ bị méo mó (cognitive distortions) thường gặp:

Lọc thông tin

Cực đoan hóa

Khái quát hóa quá mức

Giảm giá những điều tích cực

Rút ra kết luận quá sớm

Phóng đại hóa vấn đề

Cá nhân hóa quá mức

Giả định sai lầm về việc kiểm soát

Định kiến về sự công bằng

“Nên phải”

Lý do cảm xúc

Giả định thay đổi

Gán nhãn, “chụp mũ”

“Luôn luôn đúng”

Lọc thông tin (Filtering): tập trung vào chi tiết tiêu cực và bỏ qua tất cả các thông tin tích cực. Giống như nhìn qua cửa sổ dơ bẩn, chỉ cho ta thấy một phần ánh sáng và chặn đi phần (tươi sáng) còn lại. 

Polarization (tư duy định kiến, cực đoan)

Là một dạng tư duy méo mó, khi mà một người chỉ suy nghĩ theo hai phía tuyệt đối, đen hoặc trắng, và không chấp nhận được những giá trị trung gian hay màu xám trong cuộc sống. Điều này dẫn đến cái nhìn sai lệch về thế giới xung quanh và những sự kiện trong cuộc sống, khiến cho người bị ảnh hưởng của tư duy định kiến gặp khó khăn trong việc giữ động lực, giữ lòng tự tin và duy trì mục tiêu dài hạn.

Khái quát hóa quá mức (overgeneralization)

Khái quát hóa quá mức là xây dựng các phổ quát rộng dựa trên bằng chứng hạn chế hoặc một sự kiện duy nhất. Điều này xảy ra khi ta lấy một kinh nghiệm tiêu cực hoặc một thông tin duy nhất và áp dụng nó vào tất cả các tình huống tương tự, liên quan đến người hoặc khía cạnh của cuộc sống của mình.

Khi khái quát hóa quá mức, ta thường bỏ qua những sự khác biệt và biến thể tồn tại trong các tình huống khác nhau. Ta lấy một kết quả tiêu cực hoặc một trường hợp cụ thể và kết luận rằng nó đại diện cho một mẫu luôn xảy ra. Ví dụ, nếu khi trượt môn toán, ta có thể nghĩ, “Tôi rất tệ ở toán. Tôi sẽ không bao giờ giỏi bất kỳ môn học nào.” Trong trường hợp này, ta mở rộng kinh nghiệm tiêu cực của việc trượt môn toán để suy ra rằng ta sẽ thất bại ở tất cả các môn học.

Giảm giá trị những điều tích cực

Giảm giá trị những điều tích cực  (discounting the positive) là một thiên hướng tư duy sai lệch, khi ta có xu hướng coi thường, lờ đi, hoặc đánh giá thấp các trải nghiệm, sự kiện hoặc khía cạnh  tích cực trong cuộc sống của mình. Điều này có nghĩa là ngay cả khi có những điều tốt đẹp xảy ra, ta thường coi nhẹ ý nghĩa của chúng hoặc quy cho chúng là do các yếu tố bên ngoài thay vì nhận ra chúng là những thành tựu hoặc trải nghiệm tích cực.

Cơ bản, việc giảm giá những điều tích cực là việc coi nhẹ hoặc không đặt mức độ quan trọng đúng mức vào các khía cạnh tích cực của cuộc sống trong khi tập trung nhiều hơn vào các khía cạnh hoặc trải nghiệm tiêu cực.

Việc chỉ trích người khác hoặc những điều ngay như chúng là dễ dàng vô tận so với việc đánh giá và trân trọng con người hoặc những điều một cách đúng như chúng đang tồn tại. Là con người, chúng ta có xu hướng tìm lỗi và thất vọng trong cả những dịp hạnh phúc nhất. Ví dụ, hãy tưởng tượng bạn có bữa tối tại một nhà hàng đẹp với người thân yêu. Ngay cả khi đồ ăn hoàn hảo, bạn vẫn có thể nghĩ rằng nó mất quá lâu để nấu hoặc nhân viên phục vụ không chăm sóc đủ tốt. Ở công việc hoặc trong các mối quan hệ của bạn, dễ dàng nhớ về những khuyết điểm của mình hơn là suy nghĩ về những phẩm chất tích cực của mình.

Jumping to Conclusions (Đưa Ra Kết Luận Vội)

“Đưa ra kết luận vội” là một cụm từ mà chúng ta sử dụng để mô tả tình huống mà một người đưa ra quyết định hoặc giả định về một điều gì đó mà không có tất cả các sự kiện. Họ “nhảy” đến một kết luận – hoặc đưa ra một phán đoán hoặc quyết định – quá nhanh, mà không dành thời gian để xem xét tất cả các bằng chứng hoặc suy nghĩ qua tất cả các khả năng.

Có hai loại chính của “đưa ra kết luận vội”:

Đọc suy nghĩ: Đây là khi ta giả sử mình biết người khác đang nghĩ hoặc cảm thấy gì. Ví dụ, nếu bạn bè của ta không trả lời tin nhắn của ta ngay lập tức, ta có thể nghĩ, “Cô ấy phải đang giận tôi” hoặc “cô ấy không muốn nói chuyện với tôi,” mà không xem xét các khả năng khác như cô ấy có thể bận rộn, pin điện thoại của cô ấy hết, hoặc cô ấy đơn giản là quên mất.

Bói toán: Đây là khi ta dự đoán rằng mọi thứ sẽ trở nên tồi tệ, mặc dù mình thực sự không biết điều gì sẽ xảy ra trong tương lai. Ví dụ, nếu có một bài thuyết trình lớn tại nơi làm việc, ta có thể nghĩ, “Tôi sẽ làm hỏng mọi thứ và mọi người sẽ cười vào mặt tôi.” Dự đoán này có thể làm ta cảm thấy lo lắng mặc dù chưa có bằng chứng nào cho thấy nó sẽ trở thành sự thật.

Trong cả hai loại “đưa ra kết luận vội,” suy nghĩ của ta có thể khiến ta cảm thấy tồi tệ, ngay cả khi những suy nghĩ đó có thể không dựa trên thực tế. Đó giống như ta đang nhìn mọi thứ thông qua một ống kính chỉ cho mình thấy mặt tiêu cực của mọi thứ, và đó không phải là cách nhìn công bằng hoặc chính xác về thế giới.

Dưới đây là một số ví dụ về “đọc suy nghĩ”:

Tại một bữa tiệc: Ta nhận thấy một người cười ở phía bên kia phòng trong khi nhìn về phía mình, và ta ngay lập tức nghĩ, “Họ chắc chắn đang cười vào tôi.”

Trong một cuộc họp tại nơi làm việc: Sếp của ta có vẻ nghiêm túc trong khi ta đang trình bày, và ta giả định, “Cô ấy chắc chắn nghĩ rằng ý tưởng của tôi rất tệ.”

Sau một buổi hẹn hò: Người ta hẹn hò của ta không nhắn tin cho ta ngay sau khi chia tay, và ta  kết luận, “Họ chắc chắn không quan tâm đến tôi.”

Trong cuộc trò chuyện với một người bạn: Người bạn của ta dường như bị phân tâm, và ta nghĩ, “Họ chắc chắn nghĩ rằng tôi là một người rất đáng chán.”

Trong lớp học: Ta trả lời sai một câu hỏi và tin rằng, “Mọi người chắc chắn nghĩ tôi ngu ngốc.”

Ở nhà: Người bạn đời của ta về nhà sau một ngày làm việc với tâm trạng xấu, và bạn nghĩ, “Người ấy chắc chắn đang giận tôi.”

Trong tình huống nói trước công chúng: Ta chú ý thấy người trong khán giả đang thì thầm với nhau trong khi ta đang phát biểu, và ta nghĩ, “Họ chắc chắn đang chỉ trích màn trình diễn của tôi.”

Trong khi lái xe: Một tài xế khác bấm còi, và ta ngay lập tức nghĩ, “Họ chắc chắn nghĩ tôi lái xe rất tệ.”

Trong một cuộc phỏng vấn xin việc: Người phỏng vấn không mỉm cười nhiều trong cuộc trò chuyện, và ta giả định, “Họ chắc chắn nghĩ tôi không đủ điều kiện cho công việc này.”

Trong mỗi tình huống này, người đó giả định rằng họ biết người khác đang nghĩ gì dựa trên thông tin rất hạn chế. Những giả định này thường nghiêng về phía tiêu cực, gây ra lo lắng hoặc stress không cần thiết. Việc nhớ rằng chúng ta không thể đọc được suy nghĩ của người khác sẽ hữu ích hơn.

Và thường thì việc giao tiếp và yêu cầu giải thích khi chúng ta không chắc chắn về những gì người khác đang nghĩ lại hữu ích hơn.