Trúc Phương/Người Việt

Trên The Guardian, nhà bình luận David Smith viết “nước Mỹ đã khiến Donald Trump chảy máu mũi” (“America gave Donald Trump a bloody nose”). Vấn đề là sau chiến thắng chấn động ngày 4 Tháng Mười Một, nước Mỹ nói chung và đảng Dân Chủ nói riêng cần làm gì tiếp theo…

Chất xúc tác cho một sự hồi sinh

Đêm bầu cử Thứ Ba 4 Tháng Mười Một, nước Mỹ chứng kiến một cảnh tượng quen thuộc nhưng mang hơi thở của thời khắc mới: cờ xanh tung bay ở New York, Virginia, New Jersey; đám đông hò reo trong những trung tâm hội nghị chật kín người; và những bài phát biểu chiến thắng của các ứng viên Dân Chủ. Sau một năm đầy u ám với những thất bại, hoài nghi và chia rẽ, Đảng Dân chủ dường như đã tìm lại được điều mà chính họ từng đánh mất. Đó là niềm tin chiến thắng.

Ba chiến thắng lớn: Zohran Mamdani giành ghế thị trưởng New York, Mikie Sherrill thắng vị trí thống đốc New Jersey và Abigail Spanberger chiến thắng ghế thống đốc Virginia, không chỉ là kết quả của các chiến dịch khéo léo. Chúng là lời khẳng định rằng Trump không phải là “định mệnh oan nghiệt” của nền chính trị Mỹ và của nền dân chủ Mỹ. Sau gần một năm chứng kiến hàng loạt sự kiện chóng mặt, người Mỹ ngày càng thấm đòn trước loạt chính sách bất cận nhân tình của Trump.

Khi Mamdani, một người gốc Ấn Độ, Hồi giáo, tự nhận là “dân chủ xã hội,” giành ghế thị trưởng New York với hơn 50% số phiếu (con số cao nhất trong hơn nửa thế kỷ) giới quan sát cho rằng điều này vượt xa phạm vi của một cuộc bầu cử thành phố. Nó là một biểu tượng của sự chuyển động, không chỉ đối với nội bộ Dân Chủ mà cả với nước Mỹ.

Ở New Jersey và Virginia, hai nữ thống đốc mới Sherrill và Spanberger – những gương mặt trung dung, thực tế, ít màu sắc ý thức hệ – cũng giành chiến thắng vang dội, với biên độ hai con số.

Các chiến dịch của họ có điểm chung là không thiên về đạo đức hay biểu tượng mà tập trung vào vấn đề cơm áo gạo tiền – “affordability” – khả năng chi trả trong đời sống thường nhật. Họ nói về tiền điện, tiền nhà, giá xăng, chi phí chăm sóc con cái, phúc lợi xã hội dành cho người nghèo… – những điều mà người dân có thể cảm nhận mỗi ngày.

Đó là một sự “tái định hướng” của đảng Dân Chủ, từ những vấn đề đạo đức trừu tượng sang thực tế của chiếc ví. Cả ba người – một dân chủ xã hội ở New York, hai trung dung ở miền Đông – đã tìm ra mẫu số chung hiếm hoi cho một đảng đang rạn nứt, rằng người dân quá nhàm những khẩu hiệu đao to búa lớn, họ cần những gì thực tế hơn, một cuộc sống dễ thở hơn.

Điều trớ trêu là chính Donald Trump đã góp phần làm sống lại đảng đối lập của mình. Sau chiến thắng năm 2024, Trump bước vào nhiệm kỳ hai với loạt hành động độc đoán. Chỉ trong vài tháng, những chính sách mang tính trừng phạt và khoe khoang quyền lực của ông đã khiến nhiều người từng ủng hộ cảm thấy phản bội. Sự phẫn nộ của dân chúng trước các cuộc bắt bớ tàn bạo và thậm chí vô nhân đạo của ICE đã lên đến đỉnh điểm. Thuế quan đẩy giá hàng hóa tăng cao, trong khi Tòa Bạch Ốc háo hức xây phòng khiêu vũ $300 triệu.

Nếu “No Kings” – phong trào biểu tình rầm rộ phản đối Trump hồi tháng trước – là phát súng cảnh báo thì đêm bầu cử vừa qua là phát súng phản công. Các cử tri không chỉ muốn trừng phạt Trump; họ muốn khôi phục lại cảm giác rằng nền dân chủ Mỹ vẫn có thể tự sửa sai. Nói cách khác, sự trở lại ngoạn mục của đảng Dân chủ ngày 4 Tháng Mười Một chưa hẳn là chiến thắng của Dân chủ mà là chiến bại của cá nhân Trump.

Đảng Dân Chủ học được điều gì?

Ngay trước thềm cuộc bầu cử 2025, đảng Dân Chủ dường như vẫn chìm trong khủng hoảng. Trong mùa bầu cử 2024, họ thất bại trong cả bảy bang chiến trường, mất Thượng Viện và không giành nổi Hạ Viện. Tỷ lệ ủng hộ đảng rơi xuống mức thấp nhất trong 30 năm. Tuy nhiên, đêm Thứ Ba cho thấy uy tín chính trị của đảng tưởng chừng không thể “ngóc đầu lên nổi” vẫn có thể hồi sinh, miễn là họ biết học cách lắng nghe.

“Chúng tôi không còn là đảng của những lời hứa lớn nhưng kế hoạch nhỏ,” phát biểu của một cố vấn chiến dịch của Mikie Sherrill (ứng cử viên thắng cử ghế thống đốc New Jersey). “Chúng tôi học lại cách nói chuyện như những người hàng xóm với nhau.” Chìa khóa thành công không nằm ở những tuyên bố hùng hồn mà ở thái độ chân thành. Các ứng viên Dân Chủ bỏ qua việc công kích những vấn đề liên quan văn hóa hay đạo đức; thay vào đó, họ nói về tiền thuê nhà, giá điện, giá sữa. Đó là thứ “ngôn ngữ sinh tồn” mà nhiều cử tri, từng bỏ phiếu cho Trump, cảm thấy gần gũi.

Cả ba chiến dịch thắng đậm của ba ứng cử viên Dân chủ đều xoay quanh vấn đề “affordability” – khả năng chi trả, một khái niệm tưởng nhỏ nhưng lại mang tính cách mạng. Mamdani cam kết “đóng băng tiền thuê nhà,” “xe buýt nhanh và miễn phí,” “chăm sóc trẻ em cho mọi người.” Sherrill tuyên bố “tình trạng khẩn cấp năng lượng” để hạ giá điện ngay trong ngày đầu nhậm chức. Spanberger tập trung vào giá nhà, giá xăng và chi phí y tế.

Không ai trong số họ hứa hẹn “thay đổi thế giới.” Họ chỉ hứa làm cho cuộc sống dễ chịu hơn. Điều đó mang lại sự tin tưởng đối với cử tri. Trong một thời đại mà những khẩu hiệu về “tự do,” “bản sắc,” hay “đạo đức” trở nên sáo rỗng và xa vời, việc nói về “tiền thuê nhà” nghe có vẻ tầm thường nhưng lại là sự trở về với gốc rễ của chính trị dân chủ. Đó là phục vụ đời sống thực của người dân.

Con đường phía trước

Tuy vậy, âm hưởng chiến thắng từ đêm Thứ Ba, 4 Tháng Mười Một, không nên được “khua chiêng gõ mõ” một cách thái quá. Đảng Dân Chủ hồi sinh nhưng chưa hẳn lấy lại sức mạnh chính trị đủ đạt qua ngưỡng an toàn cho những cuộc bầu cử kế tiếp, đặc biệt cuộc bầu cử giữa kỳ năm 2026. Thắng lợi một cuộc bầu cử không đồng nghĩa với phục hồi hoàn toàn sức mạnh. Như tờ Washington Post-ABC-Ipsos từng ghi nhận, 68% người Mỹ vẫn cho rằng đảng Dân Chủ “xa rời thực tế” – còn cao hơn mức 63% dành cho Trump. Sự hoài nghi ấy chưa biến mất.

Trong thực tế, Trump không thua và chắc chắn không dễ dàng chấp nhận việc mình bị “lép vế.” Trump chỉ mới bị “chảy máu mũi.” Lịch sử chính trị Mỹ đã nhiều lần chứng kiến việc đảng đối lập thường thắng lớn trong năm đầu của tổng thống đương nhiệm chỉ để rồi thất bại trong những lần bầu cử tiếp theo.

Dù thế nào, đêm bầu cử vừa qua cũng cho thấy ít nhất một phần cơ chế phản kháng của nền dân chủ vẫn đang hoạt động. Đảng Dân Chủ, dù còn rối ren, đã đóng vai trò như đối trọng cần thiết. Bằng việc giành chiến thắng tại ba tiểu bang chiến lược và tái chiếm các cơ quan lập pháp địa phương, họ không chỉ giành lại quyền lực mà còn khôi phục niềm tin cử tri rằng sự thay đổi vẫn có thể đến từ lá phiếu. Trong một đất nước nơi “Trumpism” vẫn là tôn giáo chính trị của hàng triệu người, điều này có ý nghĩa không phải không lớn. Nó là bằng chứng cho thấy nền dân chủ Mỹ chưa “chết trong bóng tối.”

Trước mắt, đảng Dân Chủ vẫn chưa thống nhất được một bản sắc chính trị mạch lạc hoặc một chiến lược bầu cử rõ ràng có thể giành chiến thắng ở cả các tiểu bang dao động. Một cuộc chiến nội bộ tiếp tục nhem nhóm trong đảng Dân Chủ khi họ chuẩn bị cho các cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ khó khăn vào năm 2026 và một cuộc tranh cử sơ bộ tổng thống vào năm 2027 và 2028. Nội bộ họ vẫn chưa đoàn kết.

Đảng Dân Chủ vẫn đầy rẫy những căng thẳng về tuổi tác, hệ tư tưởng, chiến thuật và phong cách. “Giờ đây sẽ có một cuộc chiến trong nội bộ đảng Dân Chủ giữa những người sẽ coi Spanberger và Sherrill là hình mẫu cho các chiến dịch mà chúng ta cần thực hiện, và Mamdani là hình mẫu cho một kiểu chính trị khác,” nhận định của Howard Wolfson, cựu phó thị trưởng thành phố New York và một chiến lược gia của đảng Dân Chủ. “Tất cả đều quy về việc đảng Dân Chủ cần phải tìm ra ai sẽ là người đại diện cho họ vào năm 2026 và 2028.”

Từ nay đến cuộc bầu cử giữa kỳ 2026, Trump chắc chắn “khủng bố” truyền thông theo cách quen thuộc của ông, tiếp tục gieo rắc giận dữ và gây chia rẽ. Đảng Dân chủ sẽ phải lựa chọn giữa việc xây dựng chiến lược dựa trên các vấn đề thực tế, hay quay trở lại với cuộc chiến ý thức hệ giữa cánh tả và trung dung. Nếu họ chọn cách đầu tiên, họ có thể trở thành đảng của sự ổn định trong một thời kỳ hỗn loạn. Nếu chọn cách thứ hai, họ có thể sa vào vết xe đổ – một đảng bị đánh giá “nói thật nhiều, thất hứa thật nhiều,” tự tin rằng mình “đúng” nhưng không ai nghe, với sức thuyết phục rất hạn chế.

Cảnh báo của cựu Bộ Trưởng Giao Thông Pete Buttigieg (thời Joe Biden) là lời nhắc nhở xác đáng: “Bài học bây giờ không nằm ở việc chọn đi theo hướng này hay hướng kia mà là hãy tập trung vào những điều quan trọng nhất với cử tri.” [kn]

Hiếu Chân/Người Việt

Sự kiện ông Zohran Mamdani giành chiến thắng ngoạn mục trong cuộc bầu cử thị trưởng New York City hôm Thứ Ba, 4 Tháng Mười Một là một cơn địa chấn trong đời sống chính trị Mỹ.

Nhiều nhà bình luận đánh giá tích cực chiến thắng của Mamdani, coi đó là một “mẫu mực” cho đảng Dân Chủ đang chật vật tìm lại vị thế cho cuộc bầu cử giữa kỳ năm 2026 và xa hơn. Thậm chí, ngoài nước Mỹ, các đảng chính trị cánh tả ở châu Âu như đảng Lao Động ở Anh, đảng Dân Chủ Xã Hội (SPD) ở Đức nói rằng chiến thắng của phe cấp tiến Mỹ đang mang lại cơ hội chính trị cho họ.

Bất ngờ nhưng không ngạc nhiên

Chiến thắng của Mamdani quả là bất ngờ. Lần đầu tiên một người da màu sinh ra ở Châu Phi, trẻ tuổi chưa có nhiều kinh nghiệm chính trị… đánh bại Andrew Cuomo, một chính trị gia già dặn, từng là thống đốc tiểu bang New York, được đương kim tổng thống thứ 47 ủng hộ… quả là chuyện khó tin nhưng có thật.

Chuyện khó tin nữa là Mamdani chiến thắng ở New York – thành phố được xem là thủ đô tài chính của thế giới, thành phố giàu nhất hành tinh, là pháo đài bất khả xâm phạm của chủ nghĩa tư bản Mỹ với Wall Street và là nơi sinh sống của 123 tỷ phú mỗi người có tài sản nhiều tỷ đô la.

Bản thân Mamdani không phải là tỷ phú hay triệu phú, không có mạng lưới quan hệ rộng rãi với giới thượng lưu; hơn thế nữa, ông ra tranh cử với đường lối dân chủ xã hội (social democrat) vốn thù địch với giới tài phiệt và nhà giàu nói chung.

Ông Mamdani tự nhận mình là người theo chủ nghĩa xã hội dân chủ (democratic socialist), là thành viên phong trào Dân Chủ Xã Hội Hoa Kỳ (Democratic Socialists of America – DSA) từ năm 2017 và là diễn giả chính của một hội nghị DSA năm 2023.

Chính đường lối “tả khuynh” đó đã khiến ông bị ông Trump và các chính trị gia Cộng Hòa chụp lên đầu cái nón cối “cộng sản,” còn các chính trị gia Dân Chủ lão thành cũng xa lánh ông cho đến phút cuối dù ông được hội nghị sơ bộ (primary) của đảng đề cử…

Nhưng bình tĩnh suy xét, Mamdani chiến thắng ở một “thành trì” của đảng Dân Chủ. Các ứng cử viên tổng thống của đảng Dân Chủ thường chiến thắng ở thành phố này với chênh lệch khoảng 50% số phiếu.

Năm ngoái, bà Kamala Harris thắng ông Donald Trump ở New York với chênh lệch 37 điểm. Nay ông Mamdani thắng ông Cuomo 9 điểm thì đó chưa phải là một thành tích vang dội để đưa tên ông vào danh sách những ngôi sao sáng ở tầm quốc gia.

Nhà báo Jonathan Chait của The Atlantic nhận định, cử tri New York bỏ phiếu cho ông Mamdani không có nghĩa là người Mỹ ủng hộ ông. Nếu ứng cử ở một thành phố khác, nơi đảng Dân Chủ không chiếm ưu thế tuyệt đối như New York, chưa chắc ông Mamdani đã thắng lợi vẻ vang như vậy.

Ba cuộc khảo sát ý kiến toàn quốc do tạp chí The Argument thực hiện gần đây về năm chính trị gia Dân Chủ nổi bật nhất ghi nhận ông Zohran Mamdani có tỷ lệ ủng hộ thấp nhất (21%) so với các ông bà Kamala Harris (42%), Gavin Newsom (36%), Alexandria Ocasio-Cortez (34%) và Chuck Schumer (25%).

Từ đó, các ý kiến đánh giá Mamdani là đại diện một thế hệ mới đang thách thức nền chính trị già nua của nước Mỹ có phần khiên cưỡng. Thượng Nghị Sĩ Bernie Sanders (Độc Lập – Vermont), nhận định, “Khắp đất nước này, người dân đã quá mệt mỏi khi chứng kiến tầng lớp tỷ phú ngày càng giàu có, và họ kiểm soát đáng kể cả hai đảng chính trị. Điều Zohran Mamdani đang chứng minh là một phong trào quần chúng có thể đương đầu và đánh bại họ.” Có lẽ ông Sanders lạc quan quá sớm.

DSA là gì?

Trong thực tế, giới trẻ Mỹ quả đang có xu hướng ủng hộ mạnh các ý tưởng dân chủ xã hội, họ tham dự đông đảo các cuộc vận động chính trị của ông Bernie Sanders và nữ Dân Biểu Alexandria Ocasio-Cortez (AOC) – đại diện của nhóm cấp tiến trong đảng Dân Chủ, nhất là sau khi ông Donald Trump tái đắc cử vào năm ngoái.

Thất vọng với tình trạng bất bình đẳng xã hội gay gắt, kinh tế trì trệ, chính trị hỗn loạn, thất nghiệp lan rộng, cuộc sống ngày càng khó khăn và tương lai mờ mịt, giới cử tri trẻ mong muốn thay đổi. Họ muốn xã hội công bằng hơn, quyền sống và nhân phẩm được coi trọng hơn là đồng tiền và quyền lực. Đường lối dân chủ xã hội của phong trào DSA đáp ứng phần nào mong muốn đó.

Phong trào DSA ra đời từ năm 1982 trong lòng đảng Dân Chủ Mỹ, thúc đẩy một nghị trình thiên về hướng xã hội dân chủ theo mô hình các nhà nước phúc lợi ở Bắc Âu, ở Canada và Úc. Phong trào này chống lại chính sách kinh tế “tân tự do” (neoliberal) thời Ronald Reagan và Bill Clinton, chủ trương thu hẹp vai trò của chính phủ, trao quyền tối đa cho “bàn tay vô hình” của thị trường mà hậu quả là bất bình đẳng về thu nhập gia tăng đến mức không chấp nhận nổi, phúc lợi xã hội bị cắt giảm.

Cuộc khủng hoảng tài chính 2008 và cuộc giải cứu (bail-out) hệ thống ngân hàng sau đó thổi bùng lên ngọn lửa bất mãn trong giới cử tri trẻ, các hoạt động Occupy Wall Street và “We are the 99%” – nêu bật sự trái ngược về tài sản và thu nhập giữa 1% những người giàu nhất nước Mỹ với 99% dân số còn lại – bùng phát trong năm 2011 là phản ứng công khai và mạnh mẽ đầu tiên của giới trẻ chống bất công xã hội, đòi chế độ y tế cho mọi người (Medicare for All), miễn phí giáo dục công lập, nhà ở giá phải chăng…

Tuy vậy, người Mỹ dường như chưa sẵn sàng chấp nhận dân chủ xã hội như một xu hướng chính trị căn bản. Ông Bernie Sanders, nhà lãnh đạo DSA, đã hai lần muốn đại diện đảng Dân Chủ ra tranh cử tổng thống năm 2016 và 2020 với chủ trương tăng quyền cho người lao động, giảm quyền của các công ty nhưng đã không qua được bà Hillary Clinton và ông Joe Biden.

Không phải là cộng sản

Theo nhiều tài liệu, hiện DSA là tổ chức dân chủ xã hội lớn nhất nước Mỹ với khoảng 80,000 thành viên, là bộ phận cấp tiến nhất trong đảng Dân Chủ vốn có xu hướng cấp tiến. Lo ngại trước ảnh hưởng lan rộng của DSA, ông Trump và đảng Cộng Hòa thường xuyên dán nhãn “cộng sản” cho các chủ trương bình đẳng xã hội của họ; thậm chí ông Trump còn chụp mũ Zohran Mamdani là “một thằng điên cộng sản 100%” (“a 100% Communist Lunatic”).

Có điều, đảng Dân Chủ, và phong trào DSA hoàn toàn không phải là cộng sản hay xã hội chủ nghĩa. Họ không đòi xóa bỏ quyền tư hữu, thiết lập chế độ “quốc doanh,” giảm hoặc loại bỏ thị trường tự do như đường lối của các đảng cộng sản. Họ không muốn thay đổi bản chất của hệ thống kinh tế tư bản chủ nghĩa mà chỉ cải cách hệ thống hiện tại sao cho công bằng và nhân đạo hơn, thay vì để cho đồng tiền vạn năng thống trị.

Cái mũ “cộng sản” dường như luôn sẵn sàng chụp lên đầu những ai có tư tưởng phản kháng nhà giàu, phản kháng sự câu kết giữa tài phiệt và giới chính trị bất lương, đòi hỏi dân chủ và công bằng xã hội. Cái mũ đó giúp các chính trị gia thu hút lá phiếu của những người Mỹ vốn lo sợ bóng ma của Liên Xô, Trung Quốc, của những cộng đồng người Mỹ tị nạn cộng sản đang tập trung đông đảo ở California, Texas và Florida.

Nhưng với lớp cử tri trẻ, lớn lên sau thời Chiến Tranh Lạnh, cách chụp mũ đó dường như đã không còn hiệu quả nữa mà chiến thắng của Mamdani là một minh chứng.

Từ khát vọng tới thực tế: Thách thức khó vượt qua

Trở lại với chiến thắng của Zohran Mamdani ở New York. Ông đã thành công trong việc tổ chức và truyền cảm hứng cho giới trẻ nhưng thực hiện các cam kết tranh cử là một thách thức lớn.

Báo chí đã tường thuật rất nhiều về những chính sách mà ông Mamdani sẽ thực thi ở New York, xin phép không nhắc lại. Những chính sách đó, nghe rất hấp dẫn, chẳng hạn như “đóng băng tiền thuê nhà,” “chăm sóc trẻ em miễn phí,” “tăng lương tối thiểu lên $30/giờ vào năm 2030,” “xe bus miễn phí”… Để làm được những chuyện này cần có tiền, giải pháp của ông là tăng thuế lên các doanh nghiệp và người giàu thu nhập hằng năm từ $1 triệu trở lên.

Ai cũng biết, cộng đồng doanh nghiệp và người giàu có vai trò rất lớn trong việc đóng thuế vào ngân sách địa phương và tuyển dụng hàng ngàn lao động. Chỉ cần một số doanh nghiệp và người giàu đó rời khỏi New York chuyển đến Florida chẳng hạn – nơi tiểu bang không thu thuế thu nhập cá nhân – thì ngân sách của New York sẽ bị thủng lớn, các chương trình xã hội của ông Mamdani có nguy cơ chỉ tồn tại trên giấy.

Ngay cả bà Kathy Hochul, thống đốc tiểu bang New York, thuộc đảng Dân Chủ nhưng ôn hoà hơn – cũng phản đối ý định tăng thuế đánh vào thu nhập của người giàu mà ông Mamdani hứa hẹn.

Dù ông Mamdani giành được khá nhiều phiếu của người Mỹ gốc Do Thái, nhưng niềm tin tôn giáo của ông (Hồi Giáo) và những lời lẽ hùng biện chống Israel – chẳng hạn ông đòi bắt giữ Thủ Tướng Benjamin Netanyahu nếu ông này đặt chân đến New York – đang làm cho cộng đồng Do Thái hoài nghi, thậm chí xa lánh. Nên để ý New York là nơi có đông người gốc Do Thái nhất nước Mỹ và đây cũng là cộng đồng có ảnh hưởng chính trị và kinh tế mạnh nhất; không có sự ủng hộ của cộng đồng này thì các chính trị gia cầm chắc thất bại.

Ông Mamdani không ngại gây sự cả với ông Trump trong bài diễn văn mừng chiến thắng. Nhưng với quyền lực của tổng thống, ông Trump có vô số cách thức hợp pháp để gây khó khăn cho New York, cho cá nhân ông thị trưởng Mamdani, biến những cam kết của ông tân thị trưởng thành lời hứa sáo rỗng.

Trẻ và có khát vọng như ông Mamdani là tốt nhưng việc cai trị một thành phố năng động và phức tạp như New York đòi hỏi nhà lãnh đạo không chỉ giỏi ăn nói, giỏi mị dân mà còn phải biết khiêm tốn và thỏa hiệp khi cần thiết để hoàn thành tâm nguyện, không chỉ vì mình mà còn vì hàng chục triệu dân. [kn]