Hậu Cứ Bộ Tư Lệnh Sư Đoàn 9 Bộ Binh, được dời từ Sadec về Vĩnh Long khoảng giữa năm 1972. Đây là doanh trại do quân đội HK chuyển giao lại nên rộng lớn, tuy nhà cửa đa phần là loại tiền chế nhưng so với Sadec thì có phần bề thế hơn vì dù sao thì ít nhất một Bộ Tư Lệnh cấp Sư Đoàn cũng phải như vậy. Còn như ở Sadec thì quá nhỏ hẹp, không đủ chỗ cho các phòng ban chớ đừng nói chi đến các các đơn vị trực thuộc. Sadec lại là tỉnh nhỏ, trước đây chỉ là quận lỵ của tỉnh Kiến Phong, không có vị trí chiến lược quan trọng như Vĩnh Long. Không hiểu sao lúc đầu thành lập Sư Đoàn dời từ miền Trung về, Bộ Tổng Tham Mưu lại chọn Sadec là hậu cứ cho Sư Đoàn mà chỉ có một Trung Đoàn 16 trực thuộc trú đóng tại Long Hồ, Vĩnh Long.

Cũng kể từ thời gian 1972 này, cả bốn Tiểu Đoàn Pháo Binh của Sư Đoàn đều đồn trú tại Vĩnh Long. Ngoài ra, còn có một Thiết Đoàn 2 kỵ Binh, và các Tiểu Đoàn cơ hữu như Quân Y, Tiếp Vận, Truyền Tin, Công Binh… Riêng Trung đoàn 15 vẫn ở tại Sadec, và Trung đoàn 14 BB tại Vĩnh Bình.

Tuy hậu cứ tại Vĩnh Long, nhưng các đơn vị từ cấp Tiểu Đoàn đến Trung Đoàn đều có các tiền cứ là nơi đặt Bộ Chỉ Huy Hành quân ở khắp các nơi khác nhau trên lãnh thổ Miền Tây, tùy theo tình hình hành quân. Riêng Sư Đoàn có Bộ Tư Lệnh Hành Quân, bản doanh tại Biệt Khu 44 cũ, gọi là Trại Quang Trung ngay thị xã Cao Lãnh, Kiến Phong và một Bộ Chỉ Huy nhẹ tại Mộc Hóa, Kiến Tường. Do đó, quân số cơ hữu của BTLSĐ phải chia ra một cảnh ba quê. Tại hậu cứ Vĩnh Long chỉ còn thành phần trừ bị ứng chiến và trực gác. Tại BCH Tiền Phương Cao Lãnh thì đầy đủ các phòng, ban. Tại BCH nhẹ Mộc Hóa chỉ có các sĩ quan đại diện với quân số khiêm nhường, nhưng kể tử cuối năm 1973 và đầu năm 1974 do tình hình chiến trường vùng biên giới sôi động nên BCH nhẹ tại Mộc Hóa lại trở thành chính và ngay cả Tư Lệnh Sư Đoàn là Chuẩn Tướng Huỳnh Văn Lạc cũng ngày đêm hiện diện tại đây.

Chuẩn Tướng Lạc đang là Tham Mưu Trưởng Quân Đoàn IV thì về thay thế Thiếu Tướng Trần Bá Di. Tướng Di về QĐIV phụ trách Tư Lệnh Phó Quân Đoàn. Ngay những thời gian đầu về nhậm chức Tư Lệnh Sư Đoàn 9 BB, Tướng Lạc thường xuyên cho thực tập báo động ban đêm tại hậu cứ Vĩnh Long, BTL/TP Cao Lãnh cũng như tại BCH nhẹ Mộc Hóa. Tại Mộc Hóa ông chỉ thị quân nhân các cấp phải làm hầm trú ẩn xung quanh doanh trại bằng bao cát và thùng đạn pháo binh. Khi có lệnh báo động thì tất cả mọi người đều phải chạy ra hầm trú ẩn sẵn sàng trong tư thế tác chiến. Cũng nên biết, Tướng Lạc năm 1963, từng là Thiếu Tá trong Liên Minh Phòng Vệ Phủ Tổng Thống và ông đã cùng với các sĩ quan và binh sĩ đảm trách phòng thủ Dinh Gia Long trong biến cố ngày 1 Tháng Mười Một năm 1963.

Mộc Hóa là tỉnh lỵ của tỉnh Kiến Tường, nằm sâu trong vùng sát biên giới xứ Chùa Tháp nên Cộng quân luôn quấy nhiễu. Tỉnh Kiến Tường được lập ra dưới thời đệ nhất cộng hòa và quy tụ nhiều người Bắc di cư. Tỉnh có nguồn lợi không nhiều nhưng vị trí chiến lược thì thật là quan trọng. Thông thương bằng đường bộ duy nhất là con lộ nối liền Mộc Hóa – Cai lậy trên quốc lộ 4. Cũng chính vì vậy nên CQ luôn tìm cách phá rối con lộ này bằng những hình thức đắp mô, gài mìn xe đò, đặt chất nổ giật sập cầu cống… Cũng con lộ này chạy qua một vùng có tên Ấp Bắc mà trong những năm tháng lao tù của CS, chúng tôi đã nhiều lần phải bị “lên lớp” nghe rêu rao về cái gọi là “chiến thắng Ấp Bắc” của chúng. Từ ngày có BTL nhẹ của SĐ9BB tại Mộc Hóa thì Sư Đoàn đã cho nhiều đơn vị trấn giữ tại những địa điểm quan trọng trên trục lộ giao thông này nên tình hình an ninh có phần tương đối hơn trước. Dù vậy không vận vẫn là phương tiện quan trọng nhất trong việc chuyển quân và tiếp tế cho tỉnh lỵ Mộc Hóa. Miền Tây trong dân gian thường có câu truyền miệng “nhất Kiến nhì Chương.” Kiến đây là Kiến Hòa, Kiến Phong, Kiến Tường và Chương là Chương Thiện, ngụ ý là những tỉnh có tình hình an ninh kém và Quân Đội Quốc Gia phải mất công khó khăn mới bình định, gìn giữ an ninh được. Riêng tỉnh Kiến Tường những năm 1973-1974 phải nói là tỉnh địa đầu tuyến lửa miền tây. Tỉnh lỵ Mộc Hóa thường xuyên bị uy hiếp quấy rối bằng pháo kích. Nếu đem so sánh thì Mộc Hóa về diện tích chắc cũng chỉ tương đương với An Lộc mà thôi. Còn những vùng xa thì địch quân chuyển quân và vũ khí ngày đêm. Lực lượng Sư Đoàn 9BB đã nhiều lần khám phá những hầm chôn dấu vũ khí khỗng lồ trong vùng Tháp Mười thuộc hai tỉnh Kiến Phong và Kiến Tường. Theo CT Lạc cho biết tại Long Khốt, Kiến Tường, không ảnh chụp được những xác chiến xa của chúng. Tin này được báo về Bộ Tổng Tham Mưu. Chả vậy mà có lần những hảng thông tấn của Mỹ ở Sài Gòn đã mò xuống đây và đòi đi chụp hình những chiến xa bị phá hủy ấy cho được. Dĩ nhiên là yêu cầu của họ không thể thỏa mãn vì tình hình an ninh của vùng đang giao tranh nên không thể đưa họ vào tận nơi. Hơn nữa, thành phần báo chí này đa số không phải phe diều hâu, nên có khi họ tuyên truyền ngược lại rất bất lợi cho Quân Đội Quốc Gia.

Dù tình hình như vậy, tháng ngày Mộc Hóa đối với tôi vẫn êm đềm bình thường trôi qua lặng lẽ. Ngoài những đêm trực Trung Tâm Hành Quân hay dẫn anh em đi nằm tiền đồn ra thì vẫn không có gì đáng kể, ngoại trừ một vài lần pháo kích ban đêm, đạn réo qua mái nhà chẳng gây thiệt hại nào. Nói là đi tiền đồn cho oai chớ thật ra là mỗi chiều tối dẫn trung đội ứng chiến đi ngủ đêm ngoài doanh trại, thường là trường học nhằm khi hữu sự thì dễ bề hành động. Toán ngoài vũ khí cá nhân cũng có một cây đại liên M60, một máy truyền tin. Cây đại liên thì đặt trên cao ốc. Sau khi HSQ thường vụ phân chia canh gác xong thì mạnh ai nấy ngủ. Sáng ra kiểm điểm quân số rồi về lại BTL. Phải nói CT Lạc là một vị chỉ huy rất tinh tế cũng như hiểu biết và dự đoán trước được những sự kiện sẽ xảy ra. Bởi vậy khi về giữ chức Tư Lệnh SĐ9BB, ông luôn luôn bắt các SQ,HSQ và Binh Sĩ thuộc Phòng Ban Tham Mưu phải sẵn sàng luôn ứng biến với mọi tình thế bất ngờ có thể xảy ra. Sĩ Quan Tham Mưu, ngoài làm việc ban ngày, ban dêm phải luân phiên trực Trung Tâm Hành Quân và dẫn toán ứng chiến. Quân nhân các cấp, hàng tuần hàng tháng đều phải đi thực tập tác xạ ở Trung Tâm Huấn Luyện SĐ. Có lần trực TTHQ một mình bên máy truyền tin rè rè êm ái, mà tình hình cũng yên tĩnh vô sự và mặc dù đèn điện sáng trưng nhưng mệt và buồn ngủ nên tôi đã chợp mắt không biết bao lâu. Khi giật mình mở mắt ra đã thấy Tướng Lạc đứng bên cạnh bao giờ. Chắc ông biết tôi ngủ gục nhưng ông đã không trách phạt một lời nào.

Ngày 9 Tháng Ba năm 1975, trong một chuyến công tác cùng phòng Tổng Thanh Tra SĐ, có cả Đại Tá Chánh Thanh Tra đi cùng, chúng tôi chừng mười sĩ quan từ Mộc Hóa theo tỉnh lộ Mộc Hóa – Cai Lậy thanh tra các đơn vị nằm dọc trên trục lộ này. Buổi chiều, sau khi đoàn xe rời một căn cứ hỏa lực của pháo binh thì được căn cứ này bắn yểm trợ dọc theo hai bên đường. Đạn đại liên nổ dòn dã với những tia lửa vút nhanh trông thật đẹp mắt như đưa tiễn và cũng hổ trợ tinh thần đoàn xe. Tám giờ tối thì chúng tôi đến quân lỵ Ấp Bắc, hay còn gọi là Bình Thạnh Thôn. Vì đã liên lạc báo trước với chi khu nên đoàn được thiếu tá quận trưởng cho nghỉ đêm tại đây. Bảy giờ sáng thức dậy, tôi một mình xuống sông gần đó rửa mặt đánh răng. Bờ sông ngay dưới chân cầu nước trong và mát. Xong đâu đấy, khi tôi vừa quay lưng bước lên bờ được chừng chục bước thì bỗng một tiếng “Ầm” lớn rung chuyển mặt dất sau lưng. Có tiếng la lớn “pháo kích.” Tôi quay nhìn lại thì cây cầu sắt cao bắc ngang sông đã biến mất. Không gian im lặng không một tiếng nổ thứ hai. Thì ra đó là CQ đã cho đặt chất nổ phá sập cây cầu này. Chúng tôi vào chi khu, từ giã và cám ơn Thiếu Tá quận trưởng. Ra ngoài chuẩn bị lên đường đi tiếp, thấy dưới sông chỗ chiếc cầu sập xuất hiện nhiều chiếc xuồng nhỏ hối hả qua lại. Chả là dân chúng đổ xô ra bắt cá đang nổi lềnh bềnh vì sức ép của chất nổ. Trên không đang lượn qua lượn lại một chiếc trực thãng, có phù hiệu số 9. Chuẩn Tướng Tư Lệnh SĐ9BB đã bay đến thị sát kịp thời. Phố quận vẫn sinh hoạt bình thường như không có gì xảy ra. Bà vợ Th Tá quận trưởng đang ngồi xe Jeep có tài xế lái, mặc áo dài trên đường đến nhà thờ làm lễ. Hôm đó đúng là ngày Chủ Nhật, 9 Tháng Ba. Buổi trưa chúng tôi phải ngừng lại tại một xã nhỏ cũng có khu phố chợ với một số hàng quán vì được tin quãng đường gần Cai Lậy bị đắp mô, đang chờ Công binh phá mô mở đường. Vì quá trưa, chợ nhóm sớm nên hàng quán cũng vắng vẻ gần như đóng cửa. Chúng tôi phải vào một nhà dân gần chợ nhờ nấu cơm cho ăn và xin trả tiền. Chủ nhà vui vẻ nấu cơm với hột vịt chiên mà thôi. Như vậy cũng quá tốt rồi. Cơm nước xong, tiếp tục lên đường. Khi gần đến chỗ đắp mô thì xe phải ngừng lại không đi tiếp được. Viên Thiếu Úy Sĩ Quan Địa Phương Quân chỉ huy đơn vị an ninh gần đấy, đề nghị chỉ còn cách bỏ xe và tài xế ở đây. Khi đường thông thương sẽ đi sau. Còn chúng tôi được viên Thiếu Úy dẫn đi tắt vòng xuống dưới bờ ruộng qua khỏi khúc này sang bên kia sẽ có xe đò ra ra Cai Lậy. Chúng tôi đành phải chấp nhận giải pháp này. Đi lòng vòng cũng gần tiếng dồng hồ vừa gần tới được phía bên kia thì “Vút Vù,” một trái đạn bay qua đầu nổ tung trong lùm cây xa xa. Trên đường lộ, có vài chiếc quân xa của Công Binh đang tới lui sửa đường thì lại một tiếng “Rầm” lớn khô khóc. Một trái đạn khác từ bờ kinh bên kia vút qua trúng vào thành xe, nhưng xe và người không hề hấn gì. Có tiếng la lớn “VC.” Tôi nhìn qua bờ kinh trước mặt chưa tới 100 thước, có nấy bóng người mặc quần áo đen, ôm súng đạn đang lủi vào bụi cây khuất dạng. Tôi rút khẩu Colt 45 ra cầm tay, bắn vu vơ theo dù biết chẳng đâu vào đâu cùng lúc với vài tràng M16 của toán Công Binh phụ họa.

Sau lần ấy, tôi về hậu cứ Vĩnh Long được ba tuần. Trong ba tuần định mạng này, bao nhiêu tin tức dồn dập bất lợi cho VNCH: 12 tháng 3 mất Ban Mê Thuột. 17 tháng 3 Kontum. 19 tháng 3 đến lượt Pleiku, Phú Bổn, Quảng Trị. 20-3 Bình Long. 24-3 Quảng Ngãi. 26-3 Huế. 27-3 Quảng Nam, Quảng Đức. 28-3 Lâm Đồng. 29-3 Đà Nẵng.

Ngày 1 Tháng Tư, tôi trở lên Mộc Hóa lại bằng trực thăng từ Cao lãnh. Đường thủy tắc ráng Cao Lãnh Mỹ An kẹt, mất an ninh. Vợ tôi không vào nhiệm sở dạy học được. Sau khi tôi đi rồi vợ tôi lại về Sadec ở với Má. Ngày 2 Tháng Tư được tin mất Nha Trang là nơi tôi trưởng thành cùng với Thầy Mẹ và các em tôi. Không tin tức gia đình. Ngày 4 Tháng Tư mất Đà Lạt. Tôi được phép của Tr Tá TMP về Cao Lãnh để đi Sài Gòn cùng vợ tôi đang mang bầu đứa con đầu lòng dò hỏi tin tức gia đình. Chủ Nhật 6 Tháng Tư, đang trên đường Lê Lợi Sài Gòn, thì Lê Văn Chính, anh bạn ngày trước học chung trường Võ Tánh, Nha Trang, ở đâu chạy chiếc Honda dame trờ tới. Mừng quá, tưởng có tin tức Nha Trang, nhưng anh vừa từ Lâm Đồng chạy xuống sau khi mất tỉnh này. Anh đang là Sĩ Quan của chi khu Lạc Dương trên đó. Anh đang là Sĩ Quan của chi khu Lạc Dương trên đó. Thất vọng, vợ chồng tôi lại trở về Sadec và qua hôm sau tôi lên lại Mộc Hóa. Chiều Chủ Nhật, 13 Tháng Tư, tôi mang một cuốn film truyền hình âm bản mới quay xong về Cần Thơ cũng bằng trực thăng, để ban truyền hình Quân Đoàn rửa trước khi đem chiếu trên đài Truyền Hình Cần Thơ. Xong xuôi, tôi vào Hội Quán Sĩ Quan trình Sự Vụ Lệnh xin ngủ trọ. Tắm rửa xong, lên giường nghỉ ngơi chưa kịp ngủ, chợt có tiếng chân người chạy xôn xao rầm rập, rồi tiếng đạn nổ lung tung đâu đó trong thành phố. Ngoài đường phố xe hụ còi chạy inh ỏi không biết chuyện gì xảy ra cùng với tiếng người la “VC về.” Tôi nhỏm dậy, mặc quần áo đi giày, không quên dắt theo khẩu Colt 45. Cùng vài người nữa, chúng tôi leo lên đài quan sát và cũng là vọng gác của hội quán nhìn về phía bến cầu bac Cần Thơ theo dõi mấy chiếc trực thăng gunship của Không Quân đang nhào lên nhào xuống xả hàng loạt đạn xẹt lửa sáng rực bầu trời trong ánh hỏa châu. Chừng tiếng đồng hồ sau thì tình hình trở lại yên tĩnh. Chúng tôi xuống vọng gác về phòng ngủ lại. Sáng hôm sau, tôi liên lạc TTHQ Sư Đoàn xem có chuyến trực thăng về Mộc Hóa nhưng không có. Đường bộ thì bac Cần Thơ không chạy vì đêm qua, CQ đặt pháo từ nơi nào đó thuộc quân Bình Minh gần cầu bac pháo vào thành phố Cần Thơ. Do đó tôi phải dùng xe đò đi đường Cần Thơ-Lấp Vò để về lại Sadec. Từ đây, qua ngày hôm sau, tôi mới lên Cao Lãnh và bay vào Mộc Hóa. Cuốn phim ấy có được rửa và có được phát hình không thì không rõ vì không còn thời gian để hỏi.

Ở Mộc Hóa chưa được mấy ngày thì lại được lệnh về Vĩnh Long. Đồng thời toàn bộ Bộ chỉ huy tiền phương tại Mộc Hóa cùng với Tư Lệnh Sư Đoàn đều đã di chuyển về Mỹ Tho. Ngày 21 Tháng Tư, tôi đi Mỹ Tho lên trình diện BTL/SĐ. Ngày Thứ Ba 22 Tháng Tư, TT Thiệu từ chức, tôi có thu toàn bài diễn văn từ chức của Ông và ra Ty Thông Tin Mỹ Tho mượn thêm một cuốn nữa tính làm tài liệu. (Khuya 30 Tháng Tư, người HSQ mang máy ghi âm và băng nhựa về đến cầu bac Mỹ Thuận thì bị tụi VC chận đường tịch thu cả máy lẫn băng casset). Ngày 26 Tháng Tư, tôi đi cùng Trung Tá TMP về Vĩnh Long bằng xe jeep do ông lái, tôi ngồi kế bên. Người HSQ tài xế thủ cây M16 ngồi băng sau. Ra đến Ngã Ba Trung Lương, tôi thấy tay Tùy Viên Mỹ của cơ quan DAO, trong bộ thường phục cũng tự tay lái một chiếc jeep dân sự, có lẽ đang trên dường về Sài Gòn. Tôi có linh cảm người Mỹ đã bỏ đi nhưng không nói ra. Quốc lộ 4, xe cộ vẫn xuôi ngược bình thường không có vẻ gì là chiến tranh đang đến cả. Truung Tá TMP kể với tôi về việc Trung Tướng Nguyễn Vĩnh Nghi bị bắt ngoài Phan Rang và lên đài phát thanh VC kêu gọi binh lính VNCH đầu hàng. Lúc bấy giờ tôi vẫn nghĩ rằng VNCH không thể nào mất được. Ngay cả khi Tổng Thống Trần Văn Hương đọc diễn văn trong uất nghẹn bàn giao cho Dương Văn Minh, tôi cũng vẫn nghĩ như vậy. Nào ai ngờ chưa đầy hai mươi bốn giờ đồng sau, tình hình đã xoay chuyển nhanh quá sức tưởng tượng. Tối 28 VC pháo kích vào phi trường Vĩnh Long, hậu cứ BTL, nhưng không thiệt hại nào vì bị pháo binh SĐ9 trả đũa tức thì. Tôi cầm chiếc radio nhỏ ra ngồi ngoài trời theo dõi tình hình. Sài Gòn xôn xao thay đổi tổng tham mưu trưởng liên tục. Sáng 30 Tháng Tư, Dương Văn Minh ra lệnh buông súng. Nguyên ngày cấm trại trăm phần trăm. Không có lệnh lạc gì từ BTL SĐ ở Mỹ Tho cũng như Quân Đoàn. Một vài chiếc trực thăng lượn trên bầu trời thật thấp. Phi hành đoàn dơ tay vẫy vẫy nhưng không đáp xuống. Các Phòng Ban đang thủ tiêu giấy tờ tài liệu. Đêm 30 Tháng Tư không ngủ. Sáng sớm 1 Tháng Năm, dân chúng đổ xô vào hôi của. Cổng BTL tự động bỏ ngỏ từ lúc nào không lính gác. Tôi thay đồ dân sự, bỏ lại vũ khí súng đạn trên bàn cùng với mọi người, trong đó có cả phi hành đoàn của chiếc Xich-Na vừa đáp xuống hôm qua khi bay từ Sóc Trăng lên. Vì hết nhiên liệu nên phải hạ cánh ở đây. Tôi chạy chiếc xe gắn máy Honda ra đường trước cổng BTLSĐ. Trong bóng mờ của một ngày chưa kịp sáng rõ, tôi thấy ĐT chánh thanh tra SĐ cũng trong bộ đồ dân sự, tay xách môt chiếc cặp táp đang đi bộ cùng vài người về phía thành phố Vĩnh Long. Về tới Sadec, mới vào nhà, vợ tôi mừng mừng tủi tủi thấy tôi về bình an, thì vợ Đại Úy Thu ở cùng xóm đến hỏi có biết tin tức gì chồng chị không. Tôi trả lời tôi rời Mộc Hóa từ mấy hôm trước nên không biết tin tức gì về anh Thu cả. Khi BTL/TP SĐ dời về Mỹ Tho thì Đại Úy Thu là trưởng toán TTHQ vẫn ở lại Mộc Hóa. Mắt chị đỏ hoe. Xa rồi những tháng ngày ngắn ngủi Mộc Hóa nhưng vẫn mong có một ngày trở lại.

(Hoa Kỳ, Tháng Tư, 2017) 

“Sĩ nông công thương bốn nghề
 Chỉ nghề thương mại mới xuê cửa nhà”
(Ca dao tục ngữ)

Từ xưa, người ta đã nhận ra giá trị của nghề buôn bán. Buôn bán hay mua bán là một trong những hình thái sinh hoạt văn minh tiến bộ đầu tiên của nhân loại. Nó biểu thị mối quan hệ giữa người với người trong xã hội. Nó bắt đầu giai đoạn loài người thoát khỏi lối sống bó hẹp tự túc tự cấp, để bước sang giai đoạn trao đổi, giao lưu số phẩm vật kiếm được dôi ra, dùng không hết. Nó cũng thúc đẩy sự gia tăng nhu cầu của cuộc sống, làm cho cuộc sống trở nên phong phú hơn, tốt đẹp hơn. Đó là một trong bốn ngành sinh hoạt cơ bản của xã hội: sản xuất nông nghiệp, sản xuất công nghiệp (bao gồm cả tiểu , thủ công nghiệp), nghề làm quan (và đi lính), và nghề buôn bán.

Buôn bán là cái cầu nối các ngành nghề kia. Sản phẩm tạo ra trong xã hội được luân chuyển, phân phối từ nơi này đến nơi khác, giữa khu vực sản xuất này với khu vực sản xuất khác. Nó điều hòa mức cung cầu giữa các khu vực. Buôn bán, như vậy, tự nó không phải là một cái gì xấu xa. Người buôn bán có góp công đáp ứng nhu cầu của xã hội, nên họ được trả công bằng lợi nhuận do món hàng luân chuyển mang lại.

Nhưng dần dần những kẻ buôn bán lợi dụng sự chênh lệch trong nhu cầu giữa nơi này với nơi khác để thi hành những thủ đoạn bất chính nhằm thu lời nhiều hơn những gì họ đáng được hưởng. Từ đó nẩy sinh các kiểu “buôn gian bán lận,” đầu cơ tích trữ, tạo tình trạng khan hiếm giả tạo, đẩy giá cả lên để kiếm thêm lời. Lợi dụng sự thiếu thông tin để bắt chẹt lường gạt người tiêu dùng. Tất cả những thủ đoạn gian trá nhằm kiếm nhiều tiền làm giàu nhanh hơn khiến lâu dần nghề buôn bán hay doanh thương trở thành một nghề bị mang tiếng là bất lương trong một số thể chế xã hội, như xã hội Cộng Sản. Nếu người ta chỉ “buôn chín, bán mười,” ăn lời một phân thì có gì đáng nói. Nhưng nhiều kẻ buôn năm bán mười. Thậm chí buôn một bán mười, “nhất bản vạn lợi.” Nên mới tạo ra hình ảnh xấu trong nghề buôn. Người buôn bán mới bị miệt thị là một thứ “con,” con buôn.

Trong chế độ tư bản, tự do kinh doanh, vấn đề giá cả được ấn định bởi luật cung cầu. Nhưng nhà buôn vẫn có xu hướng tu tập lại trong từng khu vực để dễ bề kiểm soát giá cả, sự lên xuống của thị trường. Nên “buôn có bạn, bán có phường.” Rõ rệt nhất là khi xưa, tại Hà Nội có 36 phố phường, mỗi phố chuyên bán một thứ mặt hàng, như phố hàng cót chuyên bán cót và những sản phẩm cùng loại. Phố hàng bún, hàng buồm, hàng bông, v.v…

Trong Nam, ở Sài Gòn cũng có tình trạng tương tự: những cửa hàng sản xuất và mua bán giày dép tập trung nhiều trên đường Lê Thánh Tôn, muốn mua một chiếc xe gắn máy thì đến đường Gia Long (nay đổi thành Lý Tự Trọng) mà lựa. Hàng kim khí điện máy thì ra Huỳnh Thức Kháng. Mỗi phố “chuyên trị” một mặt hàng. Ai muốn mua những thứ ấy cứ đến đó mà mua. Giá cả trong các cửa hàng chênh lệch nhau tương đối ít, tùy theo mẫu mã, phẩm chất hay thương hiệu của nhà sản xuất, chứ không chênh lệch nhiều. Điều này tiện cho người mua, ít sợ mua lầm, mua hớ. Ngay cả mặt hàng “buôn hương bán phấn” của giới “chị em ta” cũng thường gom vào một khu vực. Như ở Hà Nội xưa có phố Khâm Thiên. Sài Gòn có Khu Vườn Lài, xóm Bình Khang. Các khu vực ngã năm, ngã ba, v.v… Chứ không tràn lan như bây giờ.

Việc buôn bán có đủ quy mô từ nhỏ đến lớn. Nhỏ thì có thành phần “Buôn gánh bán bưng,” “buôn thúng bán mẹt.” Thời chiến tranh đất nước chia hai, ngoài Bắc, do chủ trương loại bỏ buôn bán của nhà cầm quyền Cộng Sản, nên hoạt động “buôn thúng, bán mẹt” rất thịnh hành. Nó là hình thái “chiến tranh du kích” trong buôn bán. Kẻ bán chỉ cần lèo tèo vài ba mặt hàng trên một cái mẹt là đủ điều hành cả một “cửa hàng” phía sau, cung cấp từ cây kim sợi chỉ, cục pin cho đến gói mì chính (bột ngọt). Thậm chí có khi cả một cái đầu máy may. Mặc dầu bị chính quyền lên án gắt gao. Nhưng ở chỗ kín đáo, các hoạt động mua bán như vậy vẫn nhộn nhịp diễn ra. Vì nó thỏa mãn nhu cầu của xã hội, trong khi hệ thống phân phối “chính quy” của nhà nước thông qua các cửa hàng quốc doanh không thỏa mãn được, vì nặng tính quan liêu áp đặt, không đáp ứng đúng và đủ nhu cầu người dân.

Xã hội miền Bắc trong giai đoạn đó, không có hoạt động buôn bán (ít ra cũng trên danh nghĩa chính thức), mà chỉ có danh từ “thu mua” (do nhà nước chủ động). Tiếng là mua, nhưng thực chất nhà nước thu gom các sản phẩm do các tổ chức làm ra, để “phân phối” hay “cung cấp” trở lại cho dân, cũng thông qua các tổ chức như hợp tác xã tiêu thụ, cửa hàng cung cấp, hay cung ứng. Giá cả các thứ đều hoàn toàn do nhà nước quy định. Thực tế, trong xã hội miền Bắc vẫn tồn tại hình thái sinh hoạt buôn bán, bất chấp bị răn đe, cấm đoán. Vẫn có chợ búa, dưới hình thức các “chợ chui” “chợ chạy,” “chợ chồm hổm.” Những người hoạt động trong các loại chợ như vậy bị gán cho cái tên là “con phe,” bọn “phe phẩy.”

Trên nguyên tắc, bọn phe phẩy, con phe bị chính quyền đặt ra ngoài vòng pháp luật, bị xã hội khinh rẻ. Họ bị coi như thành phần bất hảo, loại ký sinh trùng ăn bám xã hội. Nhưng phải nhìn nhận, chính những “con phe” góp phần không nhỏ vào việc duy trì ổn định xã hội bằng các hoạt động luân chuyển hàng hóa. Nó giải quyết một phần nhu cầu tiêu dùng của xã hội bằng sự nhanh nhạy của các con phe. Chẳng hạn, một gia đình định tổ chức đám cưới, đám hỏi cho con, cần khoảng nửa ký lô mì chính (bột ngọt), vài ký măng khô, mươi ký thịt heo, dăm bảy con gà nếu cứ trông chờ vào thủ tục làm đơn, xin duyệt để được “nhượng” theo tiêu chuẩn thì không biết đến đời nào mới có. Mà có có cũng chưa chắc đã được thứ ngon lành như ý muốn. Nhưng hệ thống chợ chui, chợ đen sẽ sẵn sàng cung cấp đủ mọi thứ đúng ngày ấn định. Và toàn những thứ đạt “chất lượng” tùy theo số tiền bỏ ra. Tóm lại, “tiền nào của nấy” đúng theo tiêu chí của thị trường tự do. Đối với nhà nước, đó vẫn là một hình thức vi phạm luật lệ xã hội, trắng trợn nhổ toẹt vào hệ thống phân phối nhà nước. Nhưng ngoài những thành phần cốt cán cai trị ra, quần chúng nhân dân mặc nhiên chấp nhận, và tiếp tay.

Không ai muốn tố cáo những hoạt động “tiêu cực” đó. Vì biết sẽ có những lúc chính mình cần đến những hoạt động như vậy để giải quyết cấp thời nhanh gọn, êm ái những nhu cầu của mình. Sau năm 75, khi tìm hiểu những sinh hoạt tại miền Bắc, người ta khám phá ra, nhiều bà mẹ nhờ giỏi giang trong hoạt động buôn bán phe phẩy mà giữ vững được gia đình, có tiền lo lót, để con trai khỏi thi hành nghĩa vụ quân sự, đi B (vô Nam) chết mất xác. Hoạt động buôn chui, bán chạy tồn tại được nhờ sự tin cậy của quần chúng vào uy tín làm ăn của các con phe. Giới phe phẩy phải tuyệt đối giữ chữ tín mới sống còn được. Trong khi chính trong hệ thống phân phối, cung cấp của cửa hàng quốc doanh lại đầy dẫy những tiêu cực, phe đảng, quen biết thần thế để giành cái tốt cái rẻ về cho gia đình họ hàng của nhân viên cán bộ điều hành. Còn các sản phẩm xấu, kém chất lượng, hư thì đùn ra cho “nhân dân”

Sau khi thống nhất đất nước bằng bạo lực. Mặc dù trên danh nghĩa, miền Bắc xã hội chủ nghĩa đã giải phóng miền Nam. Nhưng trên thực tế, đó mới chính là khởi đầu của công cuộc giải phóng khác mà miền Nam sẽ từng bước khiến cho người dân miền Bắc mở mắt ra. Từ tất cả các mặt của xã hội, miền Nam đã dần dần giải phóng miền Bắc khỏi sự u mê, tù hãm. Từ cách ăn ở lịch sự, tiếp xử trong xã hội, đến các sinh hoạt văn hóa, văn nghệ. Riêng về hoạt động kinh tế, mặc cho nhà nước đe nẹt, kềm hãm, miền Nam vẫn âm ỉ, nhưng kiên trì dũng mãnh, giải phóng miền Bắc khỏi bộ máy quốc doanh đang xiết chặt mọi hoạt động kinh tế, từ sản xuất sang phân phối đến tiêu thụ.

Hoạt động “phe phẩy” (thực chất là tư doanh) chẳng những không bị tiêu diệt, mà như cá từ ao nhỏ sang hồ lớn, phát triển mạnh mẽ. Chỉ chưa đầy mười năm kể từ khi “giải phóng,” toàn bộ đất nước bùng lên cơn sốt kinh doanh. Người người buôn bán, nhà nhà buôn bán. Bán chui bán chạy phát triển trên hè phố. Công an tràn ra phố “đánh dẹp” người buôn bán khắp nơi. Nhưng dân buôn bán như Phạm Nhan, chặt cái đầu này nó mọc ra cái đầu khác. Riết rồi công an cũng đành bó tay chịu thua. Chợ búa mở ra khắp nơi. Ở Sàigon, nhiều quãng đường ngay trong các khu dân cư bị chặn hai đầu để mở chợ. Điển hình là khu chợ phụ tùng xe đạp Tân Thành ở Chợ lớn. Các chợ đã có sẵn, người ta xây thêm, mở rộng. Tất cả những nhà mặt tiền của các con đường dù lớn hay nhỏ cũng đều trở thành những cửa hàng buôn bán. “Nhà mặt tiền” là một trong những tiêu chuẩn để cho một căn nhà trở nên có giá. Đến nỗi nhiều khi người ta có cảm tưởng “người bán nhiều hơn người mua.”

Các hoạt động như “buôn đầu chợ, bán cuối chợ,” “buôn gian bán lận,” “bán nước bọt” được gom chung vào một tên gọi “Chạy mánh.”

Hệ thống kinh doanh của nhà nước cũng tiến được một bước. Không còn các “cửa hàng cung cấp” nữa. Mà trở thành những “hợp tác xã tiêu thụ.” Nhưng hệ thống kinh doanh nhà nước càng ngày càng teo lại, do cung cách điều hành quan liêu, khệnh khạng, cửa quyền của cán bộ. Hệ thống quốc doanh chỉ còn bắt nạt được khu vực nông nghiệp, với lối “mua như ăn cướp, bán như cho.” Trên thực tế, nhà nước “ăn cướp” thì nhiều, “cho” rất ít. Các cơ quan quốc doanh “buôn tranh, bán cướp,” nhưng vẫn không lại thị trường tư doanh. Bởi cán bộ quốc doanh lười biếng, thiếu tinh thần trách nhiệm, cha chung không ai khóc. Nhưng lại tham lam nhũng lạm ăn bớt ăn xén, ăn cắp của công làm của riêng, khiến buôn bán chỉ có lỗ, ít khi lời. Tệ nạn tham ô phát triển đục ruỗng các cơ chế kinh doanh nhà nước.

Ba mươi năm sau khi chiếm được miền Nam, và hai mươi năm gọi là mở cửa đối mới, người Cộng Sản hiện nay đưa đất nước lâm vào tình trạng hầu như tất cả mọi mối quan hệ trong xã hội đều dựa trên quan hệ buôn bán. Cán bộ các cấp, các ngành đều trở thành con buôn.

Trước hết là “buôn quan bán tước.” Người ta buôn bán từ cấp quan to, đến quan nhỏ. Muốn nắm một cục, một sở, người ta có thể bỏ ra từ dăm bảy chục ngàn đô la, cho đến vài ba trăm ngàn đô la để mua chức vụ đó. Các chức vụ cỡ trưởng ty, trưởng phòng trong các cơ quan cũng đều phải mua bằng “cây.” Việc bổ nhiệm các chức vụ nhà nước dựa trên nguyên tắc “Nhất thân, nhì tiền.” Trước hết, các chức vụ béo bở giành cho con cháu trong nhà, họ hàng đã. Sau đó mới “bán” ra ngoài. Một bác sĩ tốt nghiệp ra trường muốn phục vụ tại một bệnh viện lớn ở thành phố, anh ta phải chung từ dăm ba chục cây cho tới cả trăm cây vàng. Không có tiền mua chỗ, cứ việc lên các “bản,” các “buôn” mà hành nghề. Trước đó, ngay từ khi mới thi vào trường Y, họ (sinh viên) đã phải bỏ tiền vàng ra mua chỗ học. Có người mua tất phải có người bán. Người đứng ra bán các chỗ ngồi béo bở ấy thường các ông to trong Bộ chính trị hay Trung ương đảng, hoặc vợ con của họ. Trong nội bộ các ngành thì do các cán bộ “tổ chức” bán. Khi đã ngồi yên ở vị trí rồi, những kẻ “mua quan” đó bắt đầu tham nhũng để lấy lại số vốn anh ta đã bỏ ra. Tiện tay anh ta vơ vét thêm để kiếm lời. Tệ nạn tham nhũng nảy sinh từ khâu “mua quan bán tước.”

Ngay trong lãnh vực học đường cũng xảy ra các hoạt động buôn bán bằng cấp. Bằng gian bằng giả loạn cào cào. Cán bộ cấp cao, để tránh tiếng dốt, đua nhau bỏ tiền ra mua bằng. Cỡ giám đốc sở phải mua được cái bằng cử nhân, hay thạc sĩ về treo ở phòng khách. Chức cao hơn thì mua bằng tiến sĩ cho tương xứng với địa vị. Cho nên trong một thời gian ngắn, số bằng cấp thạc sĩ, tiến sĩ được phát ra tăng vọt. Các trường đại học “sản xuất” bằng cấp như người ta sản xuất mì ăn liền bán cho cán bộ.

Ở cấp chóp bu của chế độ, nhà nước “buôn dân, bán nước.” Tệ nạn buôn người, từ đàn bà con gái ra nước ngoài làm vợ người tàn tật đến làm điếm, cho đến buôn trẻ con sang Cambodia bán cho các động. Báo chí trong nước loan tin hàng ngày. Bao nhiêu thiên phóng sự điều tra vạch trần thảm cảnh của các nạn nhân. Báo chí đưa lên mặt báo tên tuổi các tổ chức, các tập đoàn tội phạm. Nhưng tình hình vẫn không được cải thiện. Các cơ quan nhà nước có trách nhiệm chắc chắn không phải đợi đến khi báo chí phanh phui mới biết. Mà họ phải biết rất rõ từ lâu. Nhưng các cơ quan chức năng vẫn giải quyết qua loa hời hợt, cho có lệ, như kẻ đi bên cạnh cuộc đời. Như thể họ không có trách nhiệm gì về những thảm nạn ấy.

Vì sao? Bởi chính các cơ quan nhà nước cũng có dính dáng đến các cá nhân và cơ sở đứng ra tổ chức các đường dây buôn người ấy. Chính các cá nhân, tổ chức phạm pháp ấy được các phe phái trong đảng bao che cho hoạt động. Ai dám bắt? Hoặc bắt rồi, có bàn tay nào đó từ trên can thiệp, cũng phải thả. Cho nên, đảng CSVN, khi tuyên bố giữ vững an ninh chính trị chỉ có nghĩa là họ giữ vững sự cai trị của đảng mà thôi. Ngoài ra các tội phạm khác mặc tình phát triển. Điều đó khá rõ ràng. Bởi, ai cũng biết, chỉ cần một vài cá nhân nói xấu chế độ dù ở đâu nhà cầm quyền cũng biết, cũng nghe thấy. Vậy mà những tổ chức tội ác buôn người ấy hoạt động công khai ì xèo từ năm này sang năm khác lẽ nào chẳng cơ quan nào biết. Chẳng cơ quan nào dẹp được. Là tại sao?

Phải chi công an cũng hăng say “săn đuổi, trấn áp” bọn con buôn buôn người kia y như khi họ làm với các người đòi hỏi dân chủ, thì có đâu tệ nạn buôn người cứ tồn tại năm này sang năm khác, làm nhục quốc thể, đau lòng người dân.

Song song với hành động bán một phần lãnh thổ cho ngoại bang, nhà nước CS tiến hành các hoạt động buôn bán dân để kiếm lợi. Người dân bị bán đi khắp thế giới làm cu li, làm đầy tớ, ô sin. Đàn bà con nít bị bán làm nô lệ tình dục. Báo chí của đảng, của nhà nước loan tin hàng ngày. Nhưng nhà nước vẫn làm như chuyện của ai. Cái gì tốt là do đảng làm. Cái gì xấu là do kẻ địch phá. Trước đây, có câu ca dao:

“Mất mùa là tại thiên tai,
Được mùa là tại thiên tài đảng ta”

Hiện nay cũng vậy. Tất cả những hiện tượng suy đồi, phi nhân, phi đạo đức trong xã hội, đảng đều “bán cái” đổ thừa cho người khác. Mặc dù đảng một mình chễm trệ ngồi trên ghế lãnh đạo đất nước bao nhiêu năm nay.

Khi người dân tố tham nhũng, một ông tướng công an, tiếp dân bảo dân phải tố đích danh ai tham nhũng chứ không được nói chung chung “chính quyền tham nhũng.” Theo ý ông kẹ công an nọ thì chỉ có cá nhân tham nhũng, chứ không có viên chức nhà nước tham nhũng. Trong khi đó cái “cá nhân” ấy nếu không là đảng viên, không ở trong chính quyền thì lấy tư cách gì để tham nhũng. Cái kiểu lý luận cù nhầy này trách nào chẳng làm sao giải quyết được biết bao nhiêu tệ nạn trong xã hội.

Trong giới quan lại trong nước thời nay, do gây quá nhiều tội ác, nên nhiều kẻ rất sợ trời đất trừng phạt. Sợ tội trời. Nhưng vẫn đàn áp các tôn giáo chính thống như Phật, Chúa, Tin lành. Nên họ phải cầu cứu đến các thế lực đen trong thế giới siêu hình. Từ đó đưa đến tình trạng “buôn thần bán thánh.” Đền miễu mọc lên khắp nơi. Thờ đủ các loại thần, thánh, mẫu nọ mẫu kia để cầu mong sự che chở. Thậm chí báo chí trong nước đưa tin ở cả trụ sở một bộ nọ, ông bộ trưởng cho lập hẳn một “phòng dâng hương” để các viên chức trong bộ cúng kiến lo lót thần thánh, “cầu an” cho bộ. Khi người ta không còn tin vào các tín ngưỡng chính thống, người ta phải trông cậy vào các thế lực đen vô hình. Cán bộ đảng viên không có tín ngưỡng tôn giáo, nhưng càng ngày càng mê tín tin vào một lớp những ông thần bà thánh mới do họ tạo ra.

Hôm mới đây, có dịp nói chuyện với một kẻ giàu có trong nước đem con sang Mỹ chữa bệnh, người viết nghe anh ta nói đến một kiểu buôn bán mới đang rất thịnh hành trong nước: “Buôn bán cơ chế.” Anh ta giải thích hình thức buôn bán này là “Nắm chắc cơ chế, trong đó có quy hoạch nhà nước về các vùng đất sẽ phát triển. Đem tiền đi mua những lô đất đó với giá rẻ mạt. Để chỉ vài năm sau, khi quy hoạch đến, những vùng đất rẻ thối đó sẽ trở nên những khu đất lót vàng.” Việc mua bán cơ chế dĩ nhiên chỉ diễn ra ở cấp cao. Kẻ bán ít ra cũng ở cỡ ủy viên Bộ chính trị, Ủy viên trung ương đảng trở lên.

Ai là khách mua? Tất nhiên bất cứ ai có tiền, có đầu óc nhạy bén, sẽ là những kẻ mua được. Và họ sẽ trở thành các đại gia, cùng với đảng chia nhau những miếng ngon béo bở của đất nước. Còn đám dân đen sẽ suốt đời chỉ là món hàng cho người ta mua qua bán lại mà thôi.

Xưa Lã Bất Vi là gã con buôn thuộc hàng thượng thặng. Gã hỏi cha về kế kinh doanh. Làm sao để kiếm ra lời thập bội.

Hỏi: “Ra sức cày ruộng thì lời được mấy phân?” Cha bảo, nếu bội thu, được mươi phân.

Lại hỏi: “Buôn châu báu thì được mấy phân?” Cha bảo, làm giỏi thì được trăm phân.

“Nếu đầu tư vào con người, giúp làm lên vương vị, cai quản thiên hạ thì được mấy phân?” Cha mắng là đồ không tưởng.

Nhưng Lã Bất Vi là kẻ tinh ranh, có mắt tinh đời và gặp thời thế. Nên gửi tinh, hiến vợ, mà lập nên nhà Tần. Với Tần Thủy Hoàng lưu danh bạo chúa.

Nay thì thời thế có khác, chuyện mua quan bán tước chỉ còn là chuyện nhỏ. Chuyện buôn dân bán nước mới là chuyện thời đại. Chuyện buôn dân thì đảng ta đã làm từ nhiều năm suốt trong hai thời “kháng chiến chống Pháp rồi chống Mỹ” nay đã lộ mặt không còn kiếm chác gì được nữa nên để bọn “Việt kiều”các nơi “kế tục sự nghiệp.” Việt kiều lớn nhỏ đua nhau nhân danh này nọ về xin miếng cơm thừa canh cặn. Còn “đảng ta” thì đang quyết tâm bán biển bán nước cho giặc phương Bắc để giữ vững cái ghế đè đầu cưỡi cổ dân ta.

Than ôi! Đất nước biết bao giờ mới thóat được quốc nạn này.