Theo định nghĩa của trang mạng Bách Khoa Toàn Thư Mở (Wikipedia) thì, hồi ký là một dạng của thể tài gọi chung là “ký.” Nó mang tính cách trần thuật từ tác giả ở ngôi thứ nhất. Với nội dung, kể về những sự kiện có thực đã xảy ra trong quá khứ mà tác giả chứng kiến hay tham dự. Tuy hồi ký khá gần với với thể loại nhật ký ở hình thức giãi bày, không dùng các kỹ thuật xây dựng cốt truyện. Cũng không nhất thiết phải kể lại tất cả mọi sự kiện, theo thứ tự thời gian, hay chú trọng tới các dữ kiện có tính cách tiểu sử… Nhưng hồi ký lại khác với tự truyện ở chỗ hồi ký đặt trọng tâm vào một số sự kiện trong khi tự truyện có phạm vi rộng lớn hơn, kéo dài cả đời người. Theo nhà văn Gore Vidal thì tự truyện cũng đòi hỏi thời gian đối chiếu rõ ràng như ngày, tháng trong lịch sử. Còn hồi ký vốn do chính trí nhớ của tác giả ghi lại.

Bước sâu thêm vào đặc tính của hồi ký nếu so sánh với dạng “ký” khác, trang mạng Wikipedia nhấn mạnh, “về mặt chất liệu, về tính xác thực không có sự tham dự của yếu tố hư cấu thì hồi ký rất gần với văn xuôi lịch sử, tiểu sử khoa học gia, ký sự hay tư liệu lịch sử…”

Cũng chủ tâm tìm cho hồi ký một định nghĩa phổ quát, dễ hiểu hơn, trang mạng thatmah.com trong bài “Hồi ký đời mình, viết sao cho đáng,” nhân cuốn hồi ký của tài tử Thương Tín ra đời, nhắc tới một nhân vật thứ ba, không xin phép, gây xôn xao dư luận, tác giả bài “Hồi ký đời mình, viết sao cho đáng” đã ghi nhận như sau:

“Hồi ký là kể lại bằng câu chữ những sự kiện đã xảy ra trong quá khứ mà chính tác giả là người tham dự hoặc đã được chứng kiến. Xưa nay, việc ai đó cho ra mắt cuốn hồi ký của mình không phải là điều gì mới lạ. Ai cũng có thể viết hồi ký đời mình, cuốn hồi ký đó có thể do chính tay tác giả viết hoặc nhờ người khác chắp bút. Người bình thường muốn viết hồi ký như là một kỷ niệm để lại cho con cháu trong nhà đọc để thêm hiểu, thêm trân trọng quý mến tác giả. Vì thăng trầm của một đời người không thể không gắn liền với những biến cố xảy ra trong dòng tộc, hay trong giai đoạn cụ thể của một vùng đất, một dân tộc, nên tuy là hồi ký cá nhân nhưng đọc lại, thế hệ sau cũng có cảm giác như là một cuốn sử biên niên và người đọc có cơ hội được sống lại những vui buồn nào đó mà chính tác giả là nhân vật chính.

“Hồi ký như một sự trải lòng và giãi bày của tác giả với độc giả của mình. Chính vì mang đậm dấu ấn cá nhân, nếu được viết tốt, hồi ký luôn hấp dẫn và lôi cuốn người đọc từ trang đầu đến trang cuối. Tuy vậy, gây sự tò mò mạnh mẽ và thôi thúc tìm đọc hơn cả là hồi ký của những người nổi tiếng. Ðó cũng là tâm lý thường tình của độc giả – luôn háo hức được biết càng nhiều càng tốt về cuộc sống của người nổi tiếng, một cuộc đời hẳn là không bằng phẳng bao gồm cả những góc khuất không nhiều người biết đến và… cả những cuộc tình!

“Nắm được tâm lý ấy của độc giả, những người nổi tiếng trên nhiều lĩnh vực, ở nhiều quốc gia đua nhau viết hồi ký. Tùy theo cách nhìn của mỗi độc giả mà cuốn hồi ký đó có giá trị hay không. Tuy nhiên dẫu là hồi ký kể về chuyện đời của một cá nhân thì cũng phải tuân thủ một số nguyên tắc, bằng không, mọi chuyện cũng sẽ nhanh chóng rơi vào quên lãng mà thôi.”

Nguyên tắc đầu tiên có lẽ là sự lựa chọn những câu chuyện, những chi tiết để ghi dấu lại trong hồi ký, tránh rơi vào tình trạng ôm đồm, bộn bề gây rối cho người đọc. Trong phạm vi của một cuốn sách, hồi ký không phải là chỗ cho tác giả kể lể mọi chuyện đã diễn ra trong cuộc đời mình. Chính sự chắt lọc này mới làm nên giá trị của cuốn hồi ký chứ không phải cứ dốc tuồn tuột gan ruột ra mới là hay và hấp dẫn người đọc.

Nguyên tắc thứ hai là khi trong hồi ký của mình kể về một ai đó có liên quan thì phải nên tôn trọng họ, nếu không hỏi ý kiến trước khi có quyết định đưa vào cuốn hồi ký thì cũng viết sao cho độc giả không có những cái nhìn méo mó về nhân vật mà ta đang nhắc đến. Ðiều này đặc biệt nhạy cảm, dễ gây xáo trộn cuộc sống hiện tại của “nhân vật phụ” này khi người đó lại là tình cũ, là người vợ hay chồng một thời của tác giả.

Cuốn hồi ký của diễn viên điện ảnh Thương Tín đang được dư luận chú ý cũng bởi khía cạnh này, khía cạnh mà lẽ ra tác giả nên giữ lại cho riêng mình như giữ lại ký ức của một đoạn đời đáng nhớ và trân trọng. Việc kể ra những người phụ nữ đã đi qua cuộc đời mình với những chi tiết chỉ liên quan đến hai người trong cuộc thời điểm đó như việc cô ấy đã từng lén người tình đi nạo phá thai mấy lần… khiến độc giả có cảm giác như Thương Tín đã đi quá xa trong việc tô vẽ hình ảnh cá nhân và đồng thời cũng quá xem nhẹ cảm xúc hiện tại của nhân vật phụ nữ anh nhắc đến trong hồi ký của mình. Và dường như anh không hề lưu tâm đến gia đình hiện tại của những người phụ nữ đã qua cũng như tâm trạng, cảm xúc của người phụ nữ hiện tại của chính anh nữa. Hóa ra ngay cả khi viết hồi ký là để giải tỏa những thôi thúc cá nhân thì cũng cần lắm cái tâm của tác giả, cần lắm một sự cân nhắc để lựa chọn hoặc tiết chế những tiểu tiết để có thể đem đến cho độc giả những thiện cảm và xúc cảm lành mạnh (…).

“Một cuốn hồi ký hay phải giống như một cuốn phim về cuộc đời tác giả, trong đó yếu tố chân thật phải được đặt lên hàng đầu và tránh những kể lể dông dài, những yếu tố giật gân câu khách. Một cuốn hồi ký được độc giả trân trọng lưu giữ bằng tất cả tấm lòng của mình phải là cuốn hồi ký mà đọc nó người đọc thấy được những bài học cuộc đời dẫu đơn sơ nhưng đầy ắp giá trị. Ðó phải là cuốn hồi ký mà độc giả đọc xong thấy trân trọng hơn những cống hiến của tác giả cho cuộc đời, cho lĩnh vực nghề nghiệp của họ chứ không phải đơn thuần chỉ là một cuốn sách làm thỏa mãn hoặc khơi gợi thêm trí tò mò thông thường.

“Viết sao cho hay ngay cả khi những trang sách cuộc đời ấy khép lại mà người đọc vẫn còn thấy rưng rưng đồng cảm và yêu quý những người nổi tiếng của mình, ấy mới gọi là thành công!…”

Tôi nghĩ, chúng ta có thể có nhiều định nghĩa khác nhau về thể văn hồi ký sau khi thêm bớt một vài yếu tố làm thành quan niệm mới…

Riêng tôi, tôi chọn hai định nghĩa nêu trên. Một của Wikipedia vì: “Về mặt chất liệu, về tính xác thực không có sự tham dự của yếu tố hư cấu thì hồi ký rất gần với văn xuôi lịch sử…” Ðịnh nghĩa này rất gần, nếu không muốn nói là khá chính xác, nếu chúng ta ứng dụng định nghĩa đó là hồi ký “Tình Yêu Ngục Tù… Vượt Biển” của Dương Phục & Vũ Thanh Thủy (1) – – Cặp phóng viên chiến trường duy nhất của Việt Nam, cũng như cả thế giới (?).

Ở trang nhà Thatmah.com, tôi cũng thấy một trong những nét chính làm thành định nghĩa về thể “hồi ký,” có phần ghi nhận rất đáng chú ý sau đây:

“Một cuốn hồi ký được độc giả trân trọng lưu giữ bằng tất cả tấm lòng của mình phải là cuốn hồi ký mà đọc nó người đọc thấy được những bài học cuộc đời dẫu đơn sơ nhưng đầy ắp giá trị. Ðó phải là cuốn hồi ký mà độc giả đọc xong thấy trân trọng hơn những cống hiến của tác giả cho cuộc đời, cho lĩnh vực nghề nghiệp của họ chứ không phải đơn thuần chỉ là một cuốn sách làm thỏa mãn hoặc khơi gợi thêm trí tò mò thông thường.”

Khẳng định này, vô tình, đã là một ngọn đèn nghìn nến chiếu thẳng vào tác phẩm “Tình Yêu Ngục Tù & Vượt Biển” (TYNT&VB) của Dương Phục/Vũ Thanh Thủy.

Chẳng những hồi ký TYNT&VB của Dương Phục/Vũ Thanh Thủy đã đem lại cho người đọc những bài học vô giá về thân phận con người, tính nhân loại, niềm tin giữa đời thường và tôn giáo mà, hồi ký TYNT&VB của Dương Phục/ ũ Thanh Thủy còn là một “…cống hiến của (hai) tác giả cho cuộc đời, cho lĩnh vực nghề nghiệp của họ chứ không phải đơn thuần chỉ là một cuốn sách làm thỏa mãn hoặc khơi gợi thêm trí tò mò thông thường.”

Tóm lại, với tôi, Hồi ký TYNT&VB của Dương Phục/Vũ Thanh Thủy là một tác phẩm lớn. Nó hiện ra giữa cảnh tượng trùng trùng bát nháo, trâng tráo của thị trường “hồi ký” (thể loại tương đối vẫn còn được nhiều người tìm đọc) trong cảnh “chợ chiều” của sinh hoạt văn chương, chữ nghĩa của chúng ta nơi quê người…

(Kỳ sau tiếp)

————
Chú thích:
(1) Hồi ký “Phóng viên chiến trường Tình Yêu, Ngục Tù và Vượt Biển” dầy 700 trang, khổ lớn, với hàng trăm tấm hình mang tính lịch sử; do Tủ sách Tiếng Quê Hương XB. Ấn phí 30 Mỹ kim. Mọi giao dịch xin gửi về Dương Phục-Vũ Thanh Thủy: 10613 Bellaire Blvd., Suite 900. Houston, TX 77072. Tel. (713) 917-0050. Email: [email protected]

Ðất lành chim đậu. (Thành ngữ Việt Nam)

Tôi thấy lũ trẻ “phượt” ào ào nên cũng vội vã phóng theo (chớ ở nhà hoài buồn quá) dù chả có chút ý niệm gì, về những nẻo đường sắp tới.

Ði đâu đây cà?

Ngần ngừ chút xíu rồi tôi quyết định là mình nên khởi sự bằng cách trở lại một chốn đã quen – Thái Lan – nơi mà tôi bắt đầu cuộc đời tị nạn, gần 40 năm trước!

Vì không biết rằng tiếng Anh có từ “guest house” nên tôi “gu gồ” (đại) “bangkok hotel” và tìm ra một cái khách sạn, ở giữa thủ đô, với giá $40 mỗi ngày. Kể cũng chả mắc mỏ gì, nếu so với loại phòng bình dân ở California.

Ngủ qua đêm, sáng hôm sau đi lơn tơn mới thấy trên cùng một dẫy phố nhưng có rất nhiều nhà trọ mà chỉ phải trả $18 hà. Thế là tôi lật đật xách ba lô, chạy sang chỗ mới.

Qua đêm sau nữa, tôi “khám phá” ra rằng không chỉ ở mặt tiền mà trong những con hẻm (lủa tủa) hai bên cũng có cả đống “guest house.” Giá cả, tất nhiên, nhẹ nhàng hơn thấy rõ: $12 chẵn. Còn nếu “chịu” ở chung (ở dorm) với vài ba mạng nữa thì chỉ nửa giá đó thôi – breakfast included!

Tôi “chịu” liền. Tưởng gì chớ “chung đụng” thì có hề chi. Số trại lính, trại tù, trại cải tạo, trại tị nạn… mà tôi từng sống qua – trên những cái giường đôi – nếu chỉ tính bằng đầu ngón tay, không kể ngón chân, dám thiếu!

Thêm vài ba bữa, sau khi la cà với một mớ đồng hương (mấy anh chị tị nạn, cùng với những em nhỏ chạy bàn, phụ hồ, bán kem, bán nước dừa, bán trái cây…) tôi được cho hay là có rất nhiều cao ốc, ở ngoại ô Bangkok, phòng thuê hàng tháng chưa tới $3,000 baht – tròm trèm chỉ cỡ $100 thôi – tính luôn wifi và điện nước.

Loại chung cư này thường cao tới bảy tám tầng, nằm cạnh bên nhau, tạo nên những con hẻm nhỏ song song, vô cùng sầm uất. Hàng quán san sát, thức ăn ê hề, rẻ rề, ngon miệng, và chưa nghe có ai bị ngộ độc phải vô nhà thương hết trơn hết trọi. Vào giờ cao điểm, xe cộ – đôi khi – phải di chuyển cùng với tốc độ của… khách bộ hành nhưng không nghe tiếng còi và cũng không có tiếng người chèo kéo/mời mọc hay cãi cọ gì ráo trọi.

Tôi dọn vô thử. Ở tuốt trên tầng sáu. Tuy thang máy chậm, phòng hơi chật và hành lang hơi tôi tối nhưng sạch sẽ, và yên tĩnh đến không ngờ. Cũng như người Lào, người Thái không ồn. Tiếng duy nhất mà tôi nghe suốt ngày, từ sáng sớm đến chiều, chỉ là tiếng chim thôi.

Dân Thái tin rằng chim chóc mang lại điềm lành nên để chúng được sống hoàn toàn tự do, và tha hồ ca hót. Nhiều loại chim lắm. Có con líu lo, có con rủ rỉ, có con tíu tít không ngừng nhưng tôi nhận ra ngay tiếng ríu rít quen thuộc của những con se sẻ.

Loài chim này có lẽ hiện diện khắp địa cầu. Tiếng kêu thân quen của chúng, trong những lùm cây, vào lúc chiều tàn, đã nâng đỡ cho tâm hồn đa cảm và yếu ớt của tôi – không biết bao lần – suốt cả cuộc đời lưu lạc. Cứ nghe se sẻ huyên náo chuyện trò là tôi lại chạnh nhớ tiếng chim ngày cũ, dù bao kỷ niệm (không mấy êm đềm) đều đã phôi pha.

Từ một trại cải tạo heo hút, tôi nhận được giấy “tạm tha” cho trở về nhà, vào năm 1978. Mùa mưa nào mà Ðà Lạt chả buồn nhưng mùa mưa năm ấy, tôi không chỉ buồn mà còn đói nữa. Ở tù bị đói, đã đành; ở nhà, ai ngờ, cũng đói!

Lòng buồn, bụng đói, dạ hoang mang, tôi không biết làm chi với cuộc đời mình nên đành chỉ nằm nghe mưa và chờ nắng. Mong có chút xíu nắng thôi cho trời bớt lạnh, cho bầy se sẻ túa lên mái nhà (âu yếm rỉa lông, rỉa cánh cho nhau) và tíu tít mừng vui, đón chào nắng ấm.

Ðà Lạt hay có những cơn bão rớt, và những trận mưa dầm dề lê thê kéo dài cả tuần chứ không phải cả ngày. Tuy thế, vẫn có những lúc mặt trời cũng lấp ló ở một nơi nào đó. Nắng cũng làm sáng, và làm ấm phố phường đôi chút nhưng tiếng chim kêu rộn ràng (như những ngày xưa cũ) thì không còn nữa.

Thỉnh thoảng mới có tiếng kêu thương lạc lõng của một con chim se sẻ, trên mái ngói, rồi tiếng đáp trả nho nhỏ buồn buồn (nghe cũng cô đơn và não lòng không kém) từ một căn nhà xa xa nào đó. Cả một dãy phố mà dường như chỉ còn sót vài đôi chim bé bỏng thôi.

Cái đói của chính mình giúp cho tôi đoán được chuyện gì đã xẩy ra cho loài chim này trong mấy năm qua. Sự khắc nghiệt của chế độ hiện hành, hóa ra, không chỉ ảnh hưởng riêng chi đến con người.

Tôi không hiểu là loài se sẻ chết dần vì đói, hay chúng rời đi đến một phương trời nào khác, bỏ tôi ở lại với đói lạnh và buồn. Buồn quá, tôi cũng đi luôn và chưa bao giờ lần dò trở về chốn cũ.

Gần nửa thế kỷ đã qua, không biết bây giờ thì bầy sẻ nhỏ ra sao nhưng đồng bào hay đồng hương của tôi thì vẫn vậy – vẫn cứ tiếp tục ra đi bằng mọi giá và mọi cách. Từ Việt Nam, Luật Sư Võ An Ðôn mới buồn bã cho hay:

“Tôi vừa nhận được tin gia đình chị Trần Thị Thanh Loan, Trần Thị Lụa, và Trần Thị Phúc đang trên đường vượt biên từ Việt Nam qua Úc bằng đường biển, hiện tại ghe chở người vượt biên đã qua khỏi lãnh hải Indonesia, tiến vào hải phận nước Úc.”

Cả ba gia đình trước đây đã một lần vượt biên qua Úc, bị trả về Việt Nam hồi Tháng Bảy, 2015. Tòa án tỉnh Bình Thuận phạt tổng cộng hơn sáu năm tù giam về tội “Tổ chức người khác trốn đi nước ngoài trái phép.” Cụ thể: chị Loan 36 tháng tù giam, anh Hồ Trung Lợi (chồng chị Loan) 24 tháng tù giam, chị Lụa 30 tháng tù giam. Riêng anh Lợi đang chấp hành hình phạt tù được 20 tháng, chị Loan và chị Lụa được hoãn chấp hành hình phạt tù 1 năm, đến Tháng Bảy, 2017 thì đi tù.

Nếu lần vượt biên này bị Úc trả về thì chị Loan sẽ đối mặt với bản án bảy năm tù giam và chị Lụa sáu năm tù giam (cộng bản án cũ và bản án mới).

Qua điện thoại chị Loan và chị Lụa cho biết: Nếu lần vượt biên này chính phủ Úc không nhận hai chị tị nạn mà trả về nước, thì hai chị sẽ nhảy xuống biển tự tử, chứ không bao giờ chịu trở về Việt Nam lần thứ hai.

Cầu mong cho ba gia đình thượng lộ bình an và sớm đến được bến bờ tự do!

Ủa, chớ “bến bờ tự do” có gì quyến rũ mà dân Việt – từ thế hệ này sang thế hệ khác – cứ mãi khát khao đi tìm mãi thế? Tôi đang sống ở Thái Lan, một đất nước “tự do” đây, có thấy chi hấp dẫn lắm đâu?

Chả qua chỉ là một căn phòng nho nhỏ, vừa đủ cho đôi vợ chồng son, với những tiện nghi căn bản – trong một khu chung cư ở ngoại ô – mà số tiền phải trả hàng tháng chỉ bằng một phần tư lợi tức của một người công nhân, dù với đồng lương tối thiểu.

Nơi đây, tuy phần lớn chỉ là những người lao động có lợi tức thấp nhưng đời sống riêng tư của họ được tôn trọng hoàn toàn và tuyệt đối. Không có ông công an khu vực, bà tổ trưởng dân phố, hay chị hội trưởng phụ nữ (dấm dớ) nào lai vãng cả! Cũng chả thấy bóng dáng đám công an giao thông, cảnh sát cơ động, hay lực lượng dân phòng lảng vảng (xớ rớ) kiếm ăn ở chung quanh!

Mời độc giả xem phóng sự: Nghề nuôi và bán cá cảnh ở Little Saigon

Dọc theo mấy dẫy chung cư là một dòng sông nhỏ, nước tuy bẩn nhưng cá vẫn còn sống được. Kiên nhẫn ngồi câu, chừng hai ba tiếng, cũng chỉ kéo được hơn chục chú cá rô con.

Phần lớn bờ sông là đất trống, bỏ hoang, mọc tá lả đủ thứ loại trái cây thông thường của vùng nhiệt đới: vú sữa, mít, ổi, chuối, xoài, mãng cầu, đu đủ… Với tay phía nào cũng có thể bẻ được một chùm tầm ruột, vừa mới chín hườm hườm, hay một quả khế (không biết chua/ngọt) vàng ươm.

Bên kia bờ sông – đôi chỗ – cũng thấy nhô lên một tòa biệt thự kín cổng, cao tường. Còn phần lớn đều chỉ là những căn nhà nhỏ, vách ván đơn sơ, sắc mầu lộn xộn. Từ ngoài nhìn vào cũng có thể thấy hết đồ vật luộm thuộm bên trong: giường tủ, ghế bàn, tuềnh toàng, cũ kỹ.

Cái nghèo cũng được bầy ra qua những mâm cơm chiều thanh đạm, dọn ngay trước sân nhà: cá khô, rau luộc, rổ đậu, đĩa trứng chiên nhỏ xíu, và mấy xâu thịt nướng mỏng tang, cùng vài chai bia (hoặc rượu) địa phương – ma dze in Thai.

Tuy thế, trông người Thái nào tôi cũng cảm được là họ đang sống rất bình an. Nỗi an bình của cả một dân tộc chưa từng “dám” đánh thắng một đế quốc to nào ráo, đế quốc nhỏ cũng chưa!

Dân Thái – chắc chắn – chưa bao giờ nghe nói đến những thứ (thổ tả) đại loại như chủ nghĩa mác xít lê nin nít vô địch muôn năm, cải cách ruộng đất, hợp tác xã, đánh công thương nghiệp, đổi tiền, vượt biên, trại cải tạo, nợ công, lạm phát, vỡ quỹ bảo hiểm xã hội, sự cố môi trường biển, Hội Nghị Thành Ðô…

Cộng lại tất cả những cái “chưa” này của dân tộc Thái Lan thì thành một giấc mơ xa vời (và mỗi lúc một thêm xa) của người dân Việt!