Trở lại phân bón hữu cơ, trong vòng mười năm trở lại, rất nhiều người nhìn thấy những độc hại đến từ những chất hóa học đã ngả sang một hình thức dinh dưỡng khác, dùng những thực phẩm đến từ phân bón hữu cơ.
N-P-K. (Nguồn: thecompostforum.com)
Theo tài liệu nghiên cứu của Ðại Học Michigan và đại học tại Maryland, phân chuồng đến từ những nông trại tại Hoa Kỳ đều có chất trụ sinh, súc vật và gia cầm được nuôi tại Hoa Kỳ hầu như đều được ăn một loại thực phẩm pha chế hàng ngày với một lượng trụ sinh rất nhỏ, lượng trụ sinh này dùng để kềm chế những loại vi khuẩn đã sẵn có trong con vật ngay từ khi mới đẻ hoặc mới nở. Những gì chúng bài tiết đều vẫn còn một lượng thật nhỏ trụ sinh, nông trại dùng phân chuồng đó cho hoa mầu, những tưởng hoa mầu của họ hoàn toàn hữu cơ và người tiêu thụ cũng tưởng vậy, nhưng tìm hiểu của hai viện đại học kể trên đã kết luận, hàng ngày chúng ta đang ăn vào miệng những rau cỏ, ngũ cốc cộng với một lượng trụ sinh nhỏ vì rễ của rau cỏ ngoài việc hấp thụ những chất mầu trong phân chuồng đó đã lấy theo chất trụ sinh. Ngoài ra, những nhãn hiệu đề chữ hữu cơ trên những nông phẩm nhưng cũng chưa chắc lắm về nguồn gốc của nó, một hệ thống siêu thị lớn bán hàng giá cao vì sản phẩm đều đến từ phân chuồng, năm 2011 bị khám phá ra đậu nành bầy bán đến từ Trung Quốc có chất hóa học, cuối cùng chỉ là một lời xin lỗi.
Sự lạm dụng phân bón hóa học hay phân chuồng đều làm hỏng đất, đất bị chai và không có gì có thể mọc được trên đó. Những thập niên đầu khi khẩn hoang Úc Châu, người Anh đã nghĩ, nuôi bò theo quy mô lớn trên những thảm cỏ mênh mông, một công, đôi chuyện, bò ăn cỏ và phân bò sẽ thành phân bón cho đợt cỏ sau, nhưng sau hai thập niên, tất cả những cánh đồng cỏ đó biến thành sa mạc vì phân và nước tiểu quá nhiều của bò đã hủy đi nhiều nguyên tố thiên nhiên tại thế đất đó. Những nông trại tại Hoa Kỳ ý thức được điều này đã để cho đất nghỉ bằng cách trồng bo bo trên đất, khi cây đủ lớn, trước khi ra hoa, họ cho máy cầy trộn lẫn lộn cây bo bo vào với đất, cây bo bo mục rữa sẽ tạo nhiều chất đạm thiên nhiên mới cho đất, như vậy họ có thể giảm thiểu chất đạm hóa học khi trồng đợt cây mới.
Tất cả phân bón bầy bán trên thị trường đều có ghi ba con số chỉ phân lượng phần trăm của ba nguyên tố chính: N-P-K và phân bón được bán dưới nhiều dạng: bột, viên, thỏi và dạng lỏng.
N là chất đạm (nitrogen). P là chất lân (phosphate). K là chất kali (potash), ba con số sẽ được ví dụ như sau: 10-10-10. Như vậy chất đạm có mười phần trăm, chất lân kế tiếp có mười, chất kali cũng mười. Tổng hợp của phân bón trên có ba mươi phần, bẩy mươi phần còn lại là những hỗn hợp, kỹ nghệ phân bón đã dùng vài chất khoáng hoặc cát, hoặc những chất bọc để phân bón sẽ tan chậm, có nơi dùng thêm nhưng chất hóa học phụ để giúp ba nguyên tố chính tác dụng cho cây cỏ nhanh hơn, những chất này, có thể độc hại trực tiếp cho con người. Ðôi khi chúng ta thấy những bản tin, trường học phải đóng cửa vài ngày để giải quyết việc các em học sinh bị khó thở, ngứa ngáy khi chơi ngoài thảm cỏ và thảm cỏ vừa được cho phân bón hóa học ngày hôm trước.
Chất đạm giúp cho lá xanh nhanh chóng khi kếp hợp với ánh sáng mặt trời. Ðầu Xuân, khi khí hậu bắt đầu ấm, có thể vỗ cây với dung lượng đạm cao, ví dụ: 20-5-5 số 20 tương đối cao cho những cây ăn trái nhiệt đới, gặp những cây đang ra hoa, hoa có thể bị rụng vì nồng độ cao của chất đạm. Họ cam, chanh, bưởi, quýt v.v… (citrus family) có thể chịu được lượng chất đạm cao.
Chất lân và chất kali giúp cho rễ phát triển mạnh, nhờ đó cây mới hấp thụ được chất đạm tốt hơn, cả hai chất làm việc song song, giúp cho cây được cứng cáp, ra nhiều nhánh mới, rễ tốt có thể giữ nước và độ ẩm lâu hơn, giúp cây qua được lúc khô hạn. Riêng cây ăn trái, hai chất trên giúp giữ được hoa trên cây và cho trái tốt. Chất lân cao trong hỗn hợp phân bón giúp việc ra hoa, chất kali cao trong hỗn hợp dùng kích thích cho bộ rễ được tốt, cho những cây có mùa nghỉ hay ngủ và dùng trước khi cây rơi vào trạng thái nghỉ (khi cây rụng hết lá).
Hoa bơ/avocado (Hình: tp/Người Việt)
Có thể dùng riêng rẽ từng chất một cho cây, tùy trường hợp cây bị thiếu chất đó. Khi cây nổi ven xanh trên lá vàng, cây thiếu chất đạm, có thể bổ túc thêm cho cây, chỉ dùng thuần chất đạm. Nhưng khi nhiều chất đạm, lá xanh mướt, thân cây vọt cao, ốm o, cành dài lượt thượt, cây lại cần chất lân và kali. Trên thị trường, phân bón được bán dưới đủ dạng, đủ loại, rồi được chia ra thành mùa, Xuân, Hạ, Thu, Ðông. Tất cả biến thành phức tạp, ông hỏi bà, nên dùng loại bột hay loại nước, bà yêu cầu ông mua từng loại phân bón cho từng loại cây. Riêng lan phải mua bốn năm loại khác nhau để pha nước tưới cho bốn mùa khác nhau, hoa hồng phải mua đặc biệt cho hoa hồng, thược dược phải mua phân bón cho củ, ông bỗng chốc biến thành rối loạn. Ðời sống của chúng ta vốn đã quá vội vã, chúng tôi chỉ đề nghị, đơn giản hóa việc phân bón cũng như đơn giản hóa những gì chung quanh làm vướng bận cuộc đời của chính chúng ta, dùng một thứ phân bón cho tất cả mọi loại cây, và dùng loại tan chậm, ba con số tiêu biểu cho ba thành phần đạm, lân và kali đừng quá xa nhau, ví dụ: 10-12-10 hoặc 12-10-10 hoặc 14-14-14.
––––––––––––––––––
Trả lời thư độc giả
* Câu hỏi của độc giả P. N/San Diego
Nhờ ông chỉ giúp
1. Bón phân cây ăn trái vào thời gian nào? Nên bón phân hóa học hay phân bò?
2. Tôi có cây avocado ương hột đã 9, 10 năm nay mới ra bông. Tôi nghe người ta nói ương hột sẽ không có trái? Ðiều đó đúng không?
* Nhà văn Nguyễn Dũng Tiến trả lời:
1. Phân bón nào cũng dùng cho cây ăn trái được, phải đọc kỹ chỉ dẫn và dùng ít hơn sự chỉ dẫn, chỉ nên sử dụng khi trời bắt đầu ấm. Phân chuồng rất tốt nhưng phải có chu kỳ “ải” mới dùng được, xin vui lòng theo dõi bài về phân bón.
2. Cây bơ ương từ hột có thể có trái ngay năm thứ ba hoặc thứ tư nếu biết cách “cột.” Ở Việt Nam, cây trồng từ hột lâu ra trái, ông bà của chúng ta nói lấy dao chặt vào thân, cây có trái nhưng ông bà không thể giải thích tại sao. Nhựa cây được hút lên bởi rễ sẽ tuần hoàn lên bằng thân và xuống bằng vỏ, luân chuyển chất đường cho cây. Nhựa đi ngang vết cắt ở vỏ sẽ bị khựng, tuần hoàn của cây bị thay đổi, cây tự cảm thấy bị già sớm và ra hoa.
Phân bón hóa học. (Hình: tp/Người Việt)
Tại miền Nam Cali. Sau Tháng Chín, trước Tháng Mười Hai, nếu cây non hai, ba tuổi từ hột lên, trên khỏi mặt đất khoảng hai thước Anh, cắt hai vòng tròn quanh gốc cách khoảng một hột đậu xanh, bóc bỏ lớp vỏ, chỗ bóc đó sẽ từ từ liền lại, cây có thể có trái ngay năm sau. Trường hợp cây già chín, mười năm đang có hoa, không cần phải làm gì nữa, chỉ cần tỉa cây vào đầu mùa Xuân, giữ cho cây gọn, đẹp. Phân bón tránh dùng nhiều chất đạm (con số đầu tiên trong ba con số trên bao phân bón phải nhỏ).
Nếu cây già khoảng bốn, năm năm, gốc đã khá lớn, chúng ta có thể dùng cách “cột.” Dùng kẽm lớn bằng một phần ba chiếc đũa, cột xiết vừa phải quanh gốc cây cho đến khi nào thấy lớp da cây phía trên của dây kẽm bắt đầu phủ lên dây kẽm, gỡ bỏ dây kẽm và sẽ có trái năm sau hay có thể ngay năm đó. Tất cả mọi loại cây từ hột đều có thể có trái khoảng từ vài năm cho đến bẩy, tám năm. Những cây trồng từ hột không giữ tính ngon của cây mẹ, ngàn cây, có thể có được một cây ngon.
* Câu hỏi của độc giả Anh Nguyen:
Xin chỉ giùm là nhà tôi trồng cây bơ đã hơn 7, 8 năm rồi, hoa vẫn ra đều và lá vẫn tốt, mà không bao giờ có trái. Xin cám ơn nhiều!
* Nhà văn Nguyễn Dũng Tiến trả lời:
Chúng tôi đã từng trả lời câu hỏi tương tự như của ông, xin vui lòng đọc lại trên trang mạng của báo Người Việt, cám ơn ông.
