Trúc Phương/Người Việt
Ngày 28 Tháng Ba, lực lượng Houthi chính thức tham chiến khi phóng hỏa tiễn vào Israel. Trước đó một ngày, Chuẩn Tướng Yahya Saree, người phát ngôn quân sự của Houthi, nói: “Tay chúng tôi đang đặt trên cò súng” và Houthi “không cho phép” Mỹ và Israel sử dụng Hồng Hải làm bàn đạp tấn công Iran.
Houthi, họ là ai?
Houthi là một tổ chức chính trị-quân sự cát cứ ở Yemen. Được đặt theo tên người sáng lập Hussein al-Houthi, phong trào này dựa trên nhánh Hồi Giáo Shiite Zaydi và ban đầu tự xem là phong trào quần chúng chống tham nhũng lẫn ảnh hưởng từ ngoại quốc. Dần dần, Houthi không còn là lực lượng nổi dậy mang tính địa phương như khi họ xuất hiện vào năm 2014, thời điểm nội chiến Yemen bùng nổ, mà trở thành tác nhân ngày càng quan trọng trong bức tranh địa chính trị Trung Đông.
Sự trỗi dậy Houthi diễn ra rất nhanh. Năm 2014, họ chiếm thủ đô Sanaa, châm ngòi cho cuộc nội chiến tàn phá Yemen, kéo theo sự can dự của các cường quốc trong khu vực. Cuộc nội chiến Yemen đã tạo ra một trong những cuộc khủng hoảng nhân đạo tồi tệ nhất thế giới. Liên Hiệp Quốc ước tính hơn 377,000 người thiệt mạng, trong đó 70% là trẻ em. Hiện Houthi kiểm soát phần lớn miền Bắc Yemen (một phần ba lãnh thổ) và hoạt động như một chính quyền có sức ảnh hưởng đến hai phần ba dân số Yemen.
Với nhiều người Mỹ, họ có thể không biết Houthi là “đám ất ơ” nào nhưng lực lượng này là tổ chức nguy hiểm không kém Hezbollah. Khẩu hiệu chính của Houthi là “Thượng Đế vĩ đại, khai tử Mỹ, giết chết Israel, lời nguyền cho Do Thái, chiến thắng thuộc về Hồi Giáo.” Về mặt chính thức, lực lượng này có tên Ansar Allah (có nghĩa “Những người ủng hộ Thượng Đế”) nhưng thế giới vẫn quen gọi là “Houthi” – theo tên người sáng lập Hussein al-Houthi, xuất thân từ bộ lạc Houthi ở Bắc Yemen.
Gồm khoảng 20,000 tay súng, Houthi – tương tự Hezbollah – cũng được Iran chống lưng. Việc Iran củng cố năng lực cho Houthi tạo ra tác động lớn hơn trên toàn Trung Đông, giúp Iran mở rộng tầm ảnh hưởng và sức mạnh quân sự ra Hồng Hải và eo biển Bab al-Mandab.
Tại sao Houthi dính dáng Iran?
Sự hỗ trợ quân sự từ Iran bắt đầu từ khoảng năm 2009, khi Houthi tiến hành cuộc chiến đầu tiên chống lại chính phủ Yemen. Đến năm 2014, thời điểm Houthi chiếm được thủ đô Sanaa, Iran bắt đầu cung cấp vũ khí ào ạt hơn. Thoạt đầu, việc Saudi Arabia giúp chính quyền Yemen chống lại phiến quân Houthi là một trong những lý do khiến Iran hỗ trợ Houthi, bởi Saudi Arabia cũng là kẻ thù của Iran. Tháng Giêng, 2024, Mỹ từng chặn bắt lô hàng viện trợ quân sự từ Iran gửi cho Houthi, trong đó có linh kiện máy bay không người lái, đầu đạn hỏa tiễn và các tổ hợp hỏa tiễn chống tăng.
Trong thực tế, Houthi đã giúp Iran đáng kể khi gây áp lực dọc biên giới Saudi Arabia, cũng như bảo vệ tàu thuyền Iran trên Hồng Hải, tạo điều kiện cho Iran lách các lệnh trừng phạt liên quan hoạt động vận chuyển dầu mỏ. Houthi còn giúp Iran thử nghiệm thực địa các loại vũ khí do Iran chế tạo trên các chiến tuyến Yemen cũng như trên Hồng Hải. Với Iran, Houthi thật sự hữu dụng. Theo dữ liệu từ Viện Nghiên Cứu Chiến Lược Quốc Tế (IISS), Houthi đã thực hiện hơn 300 vụ tấn công nhằm vào tàu thuyền tại Hồng Hải từ Tháng Mười Một, 2023, đến Tháng Mười Hai, 2024.
Houthi từng dính dáng Mỹ như thế nào?
Năm 2023, thời Joe Biden, Mỹ phối hợp với quân đội Anh tổ chức oanh tạc các mục tiêu Houthi tại Yemen; song song đó, Hải Quân Mỹ và Liên Minh Châu Âu cũng tung lực lượng bảo vệ tàu thuyền trên Hồng Hải. Năm 2024, Israel mở chiến dịch không kích các cứ điểm Houthi ở Yemen. Gần đây hơn, Tháng Ba, 2025, chính quyền Trump cũng tấn công các mục tiêu quân sự và chiến lược của Houthi ở Yemen.
Để hiểu thêm về Houthi và mối quan hệ chính trị trong khu vực, thử chọn cột mốc năm 1978, khi Tướng Ali Abdullah Saleh lên nắm quyền sau loạt đảo chính. Trở thành tổng thống đầu tiên của Cộng Hòa Yemen, Saleh nắm quyền cai trị suốt 33 năm. Năm 1990, ông thống nhất Bắc và Nam Yemen, ngả về phía Iraq trong cuộc chiến Kuwait năm 1991, và sống sót sau cuộc nội chiến nổ ra ở miền Nam năm 1994 (cuộc chiến này có sự nhúng tay của Saudi Arabia).
Mối quan hệ Saleh với Riyadh và Washington rất phức tạp; tuy nhiên đến cuối thập niên 1990, nhìn chung, Saleh đứng cùng phía với cả hai trong cuộc chiến chống al-Qaeda. Thập niên 1990 cũng là giai đoạn chứng kiến tình trạng tham nhũng tệ hại dưới chế độ Saleh. Đó chính là ngòi nổ cho sự ra đời lực lượng Houthi. Dưới sự chỉ huy của thủ lĩnh Hussein al-Houthi, phong trào Houthi cáo buộc Tổng Thống Saleh đẩy đất nước vào tình trạng tồi tệ và họ tuyên bố phải lật đổ chế độ Saleh.
Năm 2003, khi Mỹ xâm lược Iraq, Houthi trở thành tổ chức cực đoan. Đây là bước ngoặt lớn hầu như ít được chú ý, một hệ quả ngoài dự tính từ cuộc chiến Iraq của George W. Bush. Với sự trỗi dậy của Hezbollah, Houthi như được tiếp thêm sức về mặt tinh thần. Dù thuộc hai nhánh Shiite khác nhau, hai lực lượng này không chỉ có chung ý thức hệ mà còn có cùng kẻ thù: Saudi Arabia, Mỹ và Israel.
Sau năm 2003, Tổng Thống Saleh mở chiến dịch quy mô với mục đích tiêu diệt hoàn toàn Houthi. Năm 2004, quân đội chính quy của Saleh giết chết thủ lĩnh Hussein al-Houthi. Chiến dịch quân sự này, một lần nữa, cũng có sự hỗ trợ Saudi Arabia. Tuy nhiên, Houthi, hết lần này đến lần khác, luôn đánh bại cả Saleh lẫn quân Saudi Arabia. Năm 2011, cuộc cách mạng mùa xuân Ả Rập lan tới Yemen. Houthi chộp cơ hội, giật dây cho cuộc cách mạng lật đổ Saleh. Tân Tổng Thống Abdrabbuh Mansour Hadi không ai khác chính là cựu phó tổng thống. Những tưởng Houthi chấp nhận ông Hadi, nhưng không, đơn giản ông này cũng là “người” của Saudi Arabia dựng lên.
Cuối cùng, năm 2014, Houthi bí mật liên minh với cựu thù Ali Abdullah Saleh để chống lại Abdrabbuh Mansour Hadi. Sau nhiều tháng giao tranh, liên minh Houthi-Saleh cuối cùng chiếm thủ đô vào Tháng Giêng, 2015. Từ lúc đó, quan hệ Houthi với Tehran càng gắn bó. Houthi mở đường bay dân sự trực tiếp giữa Sanaa và Tehran. Với Saudi Arabia, đây thật sự là cơn ác mộng. Một kẻ thù truyền thống (Houthi) có quan hệ với đối thủ truyền thống (Iran) đang kiểm soát một quốc gia (Yemen) nằm ngay sát sườn phía Nam của họ là điều quá nguy hiểm.
Với chính quyền Obama, vấn đề phức tạp không kém, bởi lúc đó Mỹ đang bí mật chia sẻ thông tin tình báo với Houthi trong cuộc chiến chống al-Qaeda. Ngay trong lúc tranh tối tranh sáng, Saudi Arabia quyết định ra tay trước. Tháng Ba, 2015, Saudi Arabia lập liên minh – gồm Các Tiểu Vương Quốc Arập Thống Nhất (UAE), Bahrain và một số đồng minh truyền thống – tổ chức chiến dịch quân sự quy mô nhằm vào Houthi. Đến lúc đó Mỹ không thể tiếp tục đi đêm với Houthi nữa. Chính quyền Obama xoay sang ủng hộ cuộc chiến của Saudi Arabia. Khi phải chọn giữa Saudi Arabia và Houthi, dĩ nhiên Mỹ đứng về phía Riyadh.
Liên minh do Saudi Arabia dẫn đầu thoạt tiên thắng thế. Tuy nhiên Hadi là kẻ bất tài. Hadi không thể trụ được lâu tại hầu như tất cả những vùng được “giải phóng” trước đó. Cuối cùng, Hadi “bỏ của chạy lấy người” khi tuyên bố từ chức ngày 7 Tháng Tư, 2022; và sang Riyadh sống lưu vong.
Vẫn chưa hết chuyện. Với cựu Tổng Thống Ali Abdullah Saleh, sau thời gian “nằm gai nếm mật” với Houthi, ông trở mặt phản bội, muốn móc nối lại với Riyadh. Bị phát hiện, Saleh bị giết gần như ngay lập tức. Kể từ đó, Houthi kiểm soát hoàn toàn thủ đô Sanaa, nhưng đến tận nay, cuộc nội chiến chưa bao giờ thật sự kết thúc.
Với Riyadh cũng như Mỹ và Israel, Houthi đơn giản là con rối và tay sai của Iran. Với không ít người dân Yemen, Houthi lại là những kẻ thật sự yêu nước, sẵn sàng liều mạng chống lại những kẻ thù truyền kiếp là Saudi Arabia và Mỹ. Tháng Tám, 2025, Israel khử được thủ tướng Yemen (thuộc lực lượng Houthi), cùng chánh văn phòng và một nhóm bộ trưởng; tuy nhiên, Israel chưa bao giờ xác định được tung tích Abdul Malik Al-Houthi – thủ lĩnh tối cao của Houthi.
Điều gì tiếp theo khi Houthi tham chiến?
Toàn bộ câu chuyện cho thấy chính trị Trung Đông rối rắm như thế nào. Một khi đụng vào một “đầu mối,” mớ bòng bong lập tức xổ ra. Cuộc chiến Mỹ-Israel nhằm vào Iran không chỉ ảnh hưởng riêng Iran. Hezbollah ở Lebanon và giờ đây Houthi ở Yemen bắt đầu trở thành những nhân tố góp mặt thêm vào bức tranh vốn dĩ luôn hỗn loạn, dính dáng các ràng buộc chính trị, lịch sử và đặc biệt tôn giáo. Chẳng nơi nào trên thế giới có nhiều chuyện “ngàn lẻ một đêm” bằng khu vực Trung Đông.
Tại sao Houthi chờ đến nay, sau một tháng, mới ló mặt? Có thể họ cần thời gian quan sát và không muốn “chết chùm” nhưng có thể họ cuối cùng buộc phải hành động trước áp lực tăng dần của Iran. Trong bối cảnh rục rịch đàm phán, Iran cần Houthi xuất hiện để có được ít nhiều lợi thế khi nói chuyện với Mỹ, nhằm cho Mỹ thấy rằng họ có không ít lá bài, ngoài quân bài chiến lược Hormuz.
Nếu chỉ bắn dọa vài phát vào Israel thì có thể không là vấn đề gì lớn tạo nên sự chuyển biến cục diện, nhưng nếu Houthi nhắm vào hoạt động vận tải hàng hải trên Hồng Hải và phong tỏa eo biển Bab al-Mandab thì sức ép chính trị gây ra và tác hại kéo theo là cực kỳ khó lường, bởi điều đó làm gián đoạn giao thông qua kênh đào Suez – tuyến đường mà khoảng 15% tổng lượng thương mại hàng hải toàn cầu (trong đó có 30% lưu lượng tàu container) đi qua mỗi năm. [dt]
