Trúc Phương/Người Việt
Trong chưa đầy một năm, Tổng Thống Donald Trump thực hiện cuộc “cải tổ” gây tranh cãi nhất lịch sử bộ máy hành chính liên bang Mỹ. Hơn 2.4 triệu công chức liên bang – từ nhân viên Bộ Ngoại Giao, Bộ Cựu Chiến Binh, đến các cơ quan khoa học, dân quyền – đột ngột rơi vào vòng xoáy thay đổi chưa từng có tiền lệ.
Nhiều cơ quan bị xóa sổ hoàn toàn, gần 300,000 người buộc phải cuốn gói ra đi, hàng tỷ nghiên cứu khoa học bị đóng băng, các chương trình đa dạng và bình đẳng bị triệt tiêu, trong khi hệ thống tuyển dụng được “cải cách” để ưu tiên lòng trung thành với tổng thống. Những thay đổi này không chỉ làm rung chuyển đời sống hàng triệu công chức mà còn để lại hậu quả lâu dài đối với dịch vụ công, nghiên cứu khoa học và quyền lợi của người dân Mỹ.
Những chuyện chưa từng có trong lịch sử nước Mỹ
Một viên chức Tòa Bạch Ốc liệt kê 19 điểm thành tựu của Tổng Thống Trump về “cải tổ chính phủ” trong năm 2025: giải quyết kỷ lục 2.5 triệu đơn yêu cầu trợ cấp tại Bộ Cựu Chiến Binh; chấm dứt Đạo Luật Bình Đẳng Kỹ Thuật Số (Digital Equity Act) thời Biden, mà theo quan chức này, “đã trợ cấp hàng tỷ đô la dựa trên chủng tộc;” cho phép sử dụng lại nhiên liệu hóa thạch trong các tòa nhà liên bang; ngừng hoạt động Cơ Quan Bảo Vệ Tài Chính Người Tiêu Dùng; xóa sổ “tất cả hợp đồng truyền thông tin giả”… (“The year Trump broke the federal government”/The Washington Post, 21 Tháng Mười Hai).
Đáng chú ý nhất là chiến dịch “thanh trừng dữ liệu,” được thực hiện với mức độ cực kỳ kinh khủng. Hàng núi dữ liệu trên các trang web chính phủ bị xóa. Việc xóa dữ liệu được thực hiện ngay sau khi Donald Trump nhậm chức. Thông tin về vaccine, phòng ngừa HIV và sức khỏe sinh sản… trên các trang web của Cơ Quan Phòng Chống Dịch Bệnh (CDC) bốc hơi. Thậm chí dữ liệu liên quan việc phát hiện lây truyền cúm gia cầm cũng bị “lỗi 404.” Kho lưu trữ dữ liệu công khai của Cơ Quan Thống Kê (Census Bureau) biến khỏi thế giới mạng và sau đó hiển thị trở lại, nhưng một số thư mục về thông tin địa lý không còn…
Có hàng núi những từ vô hại như “trẻ nhập cư, trẻ khuyết tật và trẻ LGBTQ+” cũng bị xóa. Ngày 26 Tháng Hai, Bộ Quốc Phòng chỉ thị xóa những câu từ mang nội dung “tập trung vào các đặc điểm không thay đổi, chẳng hạn chủng tộc, dân tộc hoặc giới tính.”
Nghĩa Trang Quốc Gia Arlington xóa các chương trình giáo dục lịch sử liên quan nữ giới và người da màu trong quân ngũ. Lục Quân và Hải Quân xóa các trang web lịch sử liên quan nữ quân nhân lẫn các trang về một đơn vị quân đội Nhật được tặng huy chương, cùng với các trang về những người da đỏ thuộc bộ tộc Navajo sử dụng mật mã (Navajo Code Talkers – những người sử dụng ngôn ngữ bộ lạc để gửi thông tin liên lạc mật trên chiến trường giúp quân đội thời Đệ Nhị Thế Chiến).
Trang web Không Quân xóa một bài viết năm 2019 về 10 phụ nữ từng lái oanh tạc cơ tàng hình để thực hiện các sứ mạng quan trọng. Trung tuần Tháng Ba, loạt dữ liệu trên trang web Nghĩa Trang Quốc Gia Arlington liên quan các ngôi mộ của quân nhân nữ và da đen đã biến mất. Bộ Tư Pháp xóa khỏi trang web những gì liên quan cuộc tấn công Quốc Hội ngày 6 Tháng Giêng, 2021; trong khi whitehouse.gov gỡ bỏ một trang giải thích về Hiến Pháp.
Ngày 7 Tháng Hai, ông Trump sa thải người đứng đầu Cơ Quan Lưu Trữ và Hồ Sơ Quốc Gia (National Archives and Records Administration), nơi lưu giữ các văn bản chính thức của luật pháp quốc gia… Tổng cộng 110,000 trang dữ liệu chính phủ đã bị xóa sạch. Sự việc kinh hoàng đến mức một nhà khoa học gọi đây là cuộc đốt sách thời kỹ thuật số (“digital book burning”).
“Bên bờ vực của chế độ độc tài”
Ngày 3 Tháng Hai, Elon Musk – người được Trump giao dẫn dắt nhóm DOGE (Department of Government Efficiency, được thành lập với mục đích cắt giảm chi phí chính phủ) – đăng trên X: “Chúng tôi đã dành cả những ngày cuối tuần để nghiền nát USAID bằng máy xay gỗ. Lẽ ra có thể đi dự những bữa tiệc tuyệt vời, nhưng chúng tôi lại phải đi làm cái công việc này.” (“We spent the weekend feeding USAID into the wood chipper. Could [have] gone to some great parties. Did that instead”).
Mức độ phá hoại của DOGE và Elon Musk là ngoài sức tưởng tượng, với sự dung túng tối đa của Tổng Thống Trump. Brendan Nyhan, nhà khoa học chính trị tại đại học Dartmouth College, nói: “Tổng thống đang công khai vi phạm luật pháp và Hiến Pháp từng ngày.” Bộ trưởng tư pháp tiểu bang Arizona, Kristin Kay Mayes, nói “những gì chúng ta chứng kiến hôm nay là một cuộc đảo chính chống lại nền dân chủ Hoa Kỳ,” rằng đất nước này “đang bên bờ vực của một chế độ độc tài” và nước Mỹ “chưa bao giờ ở trong một vị thế nguy hiểm hơn.”
Như nhận định của Alan Charles Raul (cựu cố vấn Tòa Bạch Ốc thời Tổng Thống Ronald Reagan và là chánh cố vấn pháp lý của Văn Phòng Quản Lý và Ngân Sách thời Tổng Thống Reagan và George H. W. Bush), cuộc tấn công của DOGE vào toàn bộ hệ thống cấu trúc chính trị Mỹ không chỉ vượt qua các ranh giới thủ tục mà còn phá vỡ các biện pháp kiểm tra và cân bằng cơ bản của trật tự Hiến Pháp.
Giới khoa học hoảng loạn trước việc ngân sách nhiều cơ quan nghiên cứu bị cắt hàng loạt. Không dừng lại ở vấn đề “tát cạn đầm lầy” trong bộ máy liên bang, có những chuyện chưa bao giờ xảy ra ở một nước như Mỹ lại xảy ra. Hồi Tháng Hai, diễn viên Julianne Moore choáng váng khi biết quyển sách thiếu nhi của cô, “Freckleface Strawberry,” bị “án treo” không thể đưa vào các thư viện vì nó “cần được kiểm duyệt dựa theo một sắc lệnh hành pháp của tổng thống.” Julianne Moore (từng đoạt Oscar) nói: “Tôi thực sự đau buồn và chưa bao giờ nghĩ rằng mình chứng kiến điều này ở một đất nước mà tự do ngôn luận và biểu đạt là quyền hiến định.”
“Đại đế” Donald Trump
Như thông tín viên Tòa Bạch Ốc Peter Baker viết mới đây (“Trump Takes America’s ‘Imperial Presidency’ to a New Level”/The New York Times, đăng ngày 21 Tháng Mười Hai), cùng với tất cả những điều trên là cách Trump đưa “chế độ tổng thống đế vương” lên một “tầm cao” mới, với mức độ cũng chưa từng có trong lịch sử Mỹ kể từ ngày lập quốc.
Những dấu hiệu mang tính cá nhân hóa quyền lực xuất hiện dày đặc: viền vàng trong Phòng Bầu Dục, phá bỏ Chái Đông để xây một đại sảnh khiêu vũ khổng lồ, tên và chân dung ông Trump xuất hiện trên các tòa nhà chính phủ, kể cả Trung Tâm Biểu Diễn Nghệ Thuật John F. Kennedy. Sinh nhật ông Trump được chỉ định là ngày miễn phí vé vào cửa tại các công viên quốc gia. Tất cả diễn ra trong bối cảnh Quốc Hội và Tòa Án Tối Cao gần như không tạo ra lực cản đáng kể.
Gần 250 năm sau ngày người Mỹ lật đổ ách quân chủ, đây có lẽ là thời điểm – trong điều kiện hòa bình – mà quyền lực tập trung vào tay tổng thống nhiều nhất và rất gần với hình mẫu một vị vua. Trump tự cho mình quyền diễn giải lại Tu Chính Án Hiến Pháp, làm tê liệt hoặc xóa bỏ các cơ quan do Quốc Hội lập ra, thậm chí yêu cầu những tổ chức và công ty tư nhân phải vận hành theo ý chí Tòa Bạch Ốc. Trump điều quân đội ra đường phố các thành phố Mỹ, thực hiện các chiến dịch quân sự không được Quốc Hội phê chuẩn ở Caribe, sử dụng lực lượng thực thi pháp luật để “thanh toán ân oán” với các đối thủ; trong khi đó, ông ân xá cho đồng minh, coi việc chỉ trích mình là hành vi phản quốc, thậm chí ám chỉ rằng điều đó đáng bị trừng phạt bằng cái chết.
Trước làn sóng biểu tình “No Kings” trên khắp nước Mỹ vào Tháng Mười, Trump tuyên bố: “Tôi không phải là vua.” Tuy nhiên, trên mạng xã hội, Trump tỏ ra thích thú với hình ảnh này. Khái niệm “tổng thống đế vương” (imperial presidency) từng được nhà sử học Arthur Schlesinger Jr. nhắc đến trong quyển sách cùng tên phát hành năm 1973, giữa cao trào vụ Watergate. Khi đó, Tổng Thống Nixon bị xem là vượt quá giới hạn khi phớt lờ Quốc Hội, nghe lén đối thủ và lạm quyền. Tuy nhiên, ở thời này, Robert Schlesinger – con trai sử gia Arthur Schlesinger Jr – nhận xét, những điều Nixon làm “chẳng ăn thua” gì so với Trump. “Nixon hiểu cái gì cũng có giới hạn,” Robert Schlesinger nói, “Trump thì không.”
Năm 2025 khép lại với một tổng thống quyền lực chưa từng có. Tổng Thống Trump không chỉ mở rộng quyền lực chính sách mà còn kiếm lợi. Gia đình ông kiếm được hàng tỷ qua thỏa thuận kinh doanh toàn cầu và đầu tư tiền mã hóa. Không gia đình tổng thống nào công khai tham nhũng đến vậy. Dù vậy, “vua Trump” cũng đang đối mặt thách thức ngày càng lớn từ dư luận, các tòa án và chính nội bộ đảng Cộng Hòa. Phiên bản “tổng thống đế vương” của Trump còn định hình nước Mỹ bao lâu và câu hỏi lớn nhất bây giờ là người Mỹ còn chịu để Trump “lôi” họ đi đến chừng nào?
Thống kê của CBS News dựa vào dữ liệu YouGov cho thấy phần nào thực tế: ngày 2 Tháng Ba, Trump có 51% ủng hộ; ngày 13 Tháng Tư, 44%; ngày 8 Tháng Sáu, 42%; ngày 20 Tháng Bảy, 40%; ngày 7 Tháng Chín, 41%; ngày 5 Tháng Mười, 40%; ngày 23 Tháng Mười Một, 36%; và ngày 21 Tháng Mười Hai, 37%. [dt]
